Трифидтер күні

Кіріспе

Джон Уиндхамның 1951 жылғы романы «Триффидтер күні» – ағылшын ғылыми-фантастика жазушысы Джон Уиндхамның 1951 жылғы пост-апокалиптикалық романы. Әлемдегі көптеген адамдар метеорлық жауыннан соқыр болғаннан кейін, агрессивті өсімдіктер адамдарды өлтіре бастайды. Уиндхам бұрын өзінің нақты атынан жасалған әртүрлі псевдонимдермен басқа романдар жариялаған болса да, бұл «Джон Уиндхам» атымен жарық көрген алғашқы роман еді. Оқиға 1962 жылы сол атпен түсірілген көркем фильмге, үш радио драма сериясына (1957, 1968 және 2001 жылдары) және екі телесериалға (1981 және 2009 жылдары) бейімделді. 1952 жылы Халықаралық фантастикалық сыйлыққа ие болды, ал 2003 жылы BBC-нің «The Big Read» сауалнамасында тізімге енді. Роман «28 күннен кейін» зомби фильмінің шабыт көзі болды. 2021 жылы бұл роман британдық авторлардың алты классикалық ғылыми-фантастикалық романының бірі ретінде таңдалып, Корольдік поштаның Ұлыбритания пошта маркалары сериясінде пайда болды.

Қорытынды

Басты кейіпкер – Билл Мейсен, ол триффидтермен жұмыс істеу арқылы күнкөрісін табатын биолог. Биллдің пікірінше, олар Совет Одағында жасалған және кездейсоқ түрде табиғатқа таратылған. Триффидтерден алынатын майдың өнеркәсіптік сапасы жоғары болғандықтан, олар бүкіл әлемде кеңінен өсіріледі. Оқиға Билл ауруханада, триффид уынан шашылып, көзі байланған кезде басталады. Сауығу кезеңінде оған күтпеген жасыл метеор шашырауы туралы хабарлайды. Ертесі күні ол ерекше құбылыстың жарығын көргендердің барлығының соқыр болғанын біледі (кейін кітапта Билл «метеор шашырауы» орбиталық спутниктердің қаруы болуы мүмкін деп болжайды, бұл оқиға кездейсоқ орын алған). Көзін ашқаннан кейін ол ауруханадағы хаосты көреді, қызметкерлер мен пациенттердің көру қабілеті жоғалған. Ол соқыр тұрғындарға толы хаотикалық Лондонды аралап, бай романист Джозелла Плейтонмен танысады, оны соқыр адам күшпен жетелеуші ретінде пайдаланғанын анықтағаннан кейін құтқарады. Қаланың қараңғылығында Сенат үйінің үстіндегі жалғыз жарыққа қызыққан Билл пен Джозелла ауылға отар құруды жоспарлап отырған Бидли есімді адам басқаратын аман қалғандардың тобын табады. Олар топқа қосылуға шешім қабылдайды. Бидлидің қоғамды қайта құру жоспарындағы көп әйел алу идеясы топ мүшелерінің кейбіреуін, әсіресе діншіл Мисс Дюрантты алаңдатады. Алайда, бұл жоспарлар іске аспайды, өйткені Уилфред Кокер есімді адам университетте өрт сөндіріп, Билл мен Джозелланы қоса алғанда, бірнеше көретін адамдарды ұрлап алады. Олардың әрқайсысы соқыр адамға тізгінмен байланып, соқырлар эскадрильясын басқаруға тағайындалады, азық-түлік және басқа да жабдықтарды жинап, қашып кеткен триффидтер мен бәсекелес іздеушілердің шабуылына ұшырайды. Біраз уақыттан кейін Биллдің ізбасарлары белгісіз аурудан ауырып, көз жұма бастайды. Бір күні таңертең оянғанда, аман қалғандар оны тастап кеткенін көреді, ол Жозелланы іздеу үшін Сенат үйіне қайтады, бірақ оның жалғыз серпіні – Бидли тобы қалдырған мекенжай. Биллге өкінген Кокер қосылады. Олар Дуррант басқаратын Бидли тобының бір бөлігін табады, ол Бидли Дорсетке келгенге дейін бірнеше күн бұрын кеткенін айтады; Джозелладан ешқандай хабар жоқ. Билл мен Кокер Бидлидің соңынан еріп, жол бойы соқыр және көретін адамдардың шағын топтарымен кездеседі. Ақырында олар ажырасуға шешім қабылдайды, Кокер Тиншемге көмектесуге оралады, ал Билл Джозелланың сол жердегі достары туралы айтқан сөзін есіне түсіргеннен кейін Сассекс Даунсқа барады. Жолда Билл Сьюзан есімді жас көретін қызды құтқарады, оны үйде жалғыз қамап алған, ал оның кішкентай бауыры бақшада өлтірілген, оны триффид өлтірген. Ол баланы жерлеп, Сьюзанды өзімен бірге алып кетеді. Бірнеше күннен кейін, жаңбыр жауған түнде, олар алыстан әлсіз жарық көреді. Оларға жеткенде, олар Джозелла мен оның достарын табады. Аман қалғандар Сассексте өзін-өзі қамтамасыз ететін отар құруға тырысады, бірақ олар үнемі қоршалған сыртқы жағына жиналған триффидтерден қауіп көреді. Бірнеше жыл өткен соң, бір күні Бидлидің фракциясының өкілі олардың ауласына тікұшақпен келіп түсіп, оның тобы Уайт аралында отар құрғанын хабарлайды. Дюрранттың Дорсет туралы айтқан сөздері Биллді Бидлиді іздеуден жаңылыстыру үшін жасалған әрекет еді. Билл мен басқалар өз қоныстарын тастағысы келмейді, бірақ топ Уайт аралына көшуден бұрын жазды Сассексте өткізуге шешім қабылдайды. Олардың жоспарларын өздерін тағайындаған, деспотикалық үкіметтің әскери өкілдерінің броньды көлігімен келуі үдетіп жібереді. Билл оның басшысын Лондонға экспедиция кезінде кездескен аяусыз жас жігіт ретінде таниды, ол өзінің тобының бір мүшесін аурудан кейін суыққандықпен өлтіргенін көрді. Соңғысы Биллге көптеген соқыр адамдарды күтіп-бағуды және оларды фермада құл жұмысшы ретінде пайдалануды жоспарлайды; ол сондай-ақ Сьюзанды тұтқынға алуды көздейді. Олар келіскендей, қонақтарды мас болуға шақырады. Қонақтар қатты ұйықтап жатқанда үйден шығып, майлы резервуарға бал құйып, броньды көлікті істен шығарады және қақпаларды ашады, оларды триффидтердің құйылуы үшін ашық қалдырады. Роман Биллдің тобы Уайт аралында аяқталады, олар бір күні триффидтерді жоюға және олардың әлемін қайтарып алуға бел буады.

The protagonist is Bill Masen, a biologist who has made his living working with triffids—tall, venomous, carnivorous plants capable of locomotion. Due to his background, Bill suspects they were bioengineered in the Soviet Union and accidentally released into the wild. Because of the excellent industrial quality of an oil produced by and obtained from the triffids, there is heavy triffid cultivation around the world. The narrative begins with Bill in hospital, his eyes bandaged after having been splashed with triffid poison from a stinger. During his recovery he is told of an unexpected green meteor shower. The next morning, he learns that the light from the unusual display has rendered any who watched it blind (later in the book, Bill speculates that the "meteor shower" may have been orbiting satellite weapons, triggered accidentally). After unbandaging his eyes he finds the hospital in chaos, with staff and patients without sight. He wanders through a chaotic London full of blind inhabitants and meets wealthy novelist Josella Playton, whom he rescues after discovering her being forcibly used as a guide by a blind man. Intrigued by a single light on top of the Senate House in an otherwise darkened city, Bill and Josella discover a group of sighted survivors led by a man named Beadley, who plans to establish a colony in the countryside. They decide to join the group. The polygamy implicit in Beadley's scheme for rebuilding society appalls some group members, especially the religious Miss Durrant. However, before these plans can be put in place, a man named Wilfred Coker stages a fire at the university and kidnaps a number of sighted individuals, including Bill and Josella. They are each chained to a blind person and assigned to lead a squadron of the blind, collecting food and other supplies, all the while beset by escaped triffids and rival scavengers. Soon Bill's followers begin to fall sick and die of an unknown disease. When he wakes one morning to find the survivors have left him, he returns to the Senate House to seek Josella but his only lead is an address left behind by Beadley's group. Joined by a repentant Coker, Bill drives to the address, a country estate called Tynsham in Wiltshire. He finds part of the Beadley group, now led by Durrant, who eventually tells him that Beadley went to Dorset a few days before he arrived; there has been no sign of Josella. Bill and Coker decide to follow Beadley, finding small groups of blind and sighted people along the way. Eventually they decide to separate, Coker returning to help at Tynsham, while Bill heads for the Sussex Downs after remembering a remark Josella made about friends she had there. En route, Bill rescues a young sighted girl named Susan, whom he finds trapped alone at home, while her young brother lies dead in the garden, killed by a triffid. He buries the boy and takes Susan with him. A few days later, during a night of heavy rain, they see a faint light in the distance. Upon reaching it, they discover Josella and her friends. The survivors attempt to establish a self sufficient colony in Sussex with some success but are constantly under threat from the triffids, which mass around the fenced exterior. Several years pass, until one day a representative of Beadley's faction lands a helicopter in their yard and reports that his group has established a colony on the Isle of Wight. Durrant's talk of Dorset was a deliberate attempt to throw Bill off on his journey to find Beadley. While Bill and the others are reluctant to leave their own settlement, the group decide to see the summer out in Sussex before moving to the Isle of Wight. Their plans are hurried by the arrival in an armoured car of the militaristic representatives of a self appointed, despotic government. Bill recognises the leader as a ruthless young man he had encountered on a scavenging expedition in London, whom he had watched cold bloodedly execute one of his own group who had fallen ill. The latter plans to give Bill a large number of blind people to care for and use on the farm as slave labour; he will also take Susan as hostage. Feigning agreement, Bill's group throw a party, during which they encourage the visitors to get drunk. Creeping out of the house whilst the visitors are fast asleep, they disable the armoured car by pouring honey into the fuel tank and drive through the gates, leaving them open for the triffids to pour in. The novel ends with Bill's group on the Isle of Wight, determined one day to destroy the triffids and reclaim their world.

Жариялану тарихы

Құрама Штаттарда Doubleday & Company 1951 жылғы авторлық құқықты иеленеді. Кітаптың қысқартылған нұсқасы 1951 жылдың қаңтар және ақпан айларында Collier's журналында бөлім-бөлім жарияланды. 1960 жылдардың соңында Doubleday компаниясымен келісім бойынша Fawcett Publications World Library-ның Crest Book таңбасымен толық нұсқалы қағаздық басылым жарық көрді.

Әсерлер

Уиндэм "Триффидтер күніне" Г. Г. Уэллстің "Әлемдер соғысы" (1897) романының әсерін жиі мойындады – Уэллстің бастапқы тақырыбы "Триподтар күні" болған. Романның кейбір басылымдарында триффидтер Ламаркизмді қолдаған, кейіннен толығымен жоққа шығарылған кеңес агрономы Трофим Лысенконың теорияларына қысқаша сіңіс жасаған. "Ақпарат алмасымы әлі бар кезде Ресейде бірнеше жетістіктер тіркелген. Бірақ кейін әдістер мен көзқарастардың айырмашылығы Лысенко деген адам басқарған биологияны басқа жолға түсірді" (2-тарау). Роман жазылған кезде Лысенкошылдықты әлі де кейбір танымал халықаралық сталинистер қорғап жүрді. Ұлыбританияны бомбалау кезінде Уиндэм өртке қадағалаушы болды, содан кейін Халық қорғаны тобының мүшесіне кірді. Ол Блумсберидің шатырларынан Лондонның қирауын көрді. Көптеген көріністер мен оқиғаларды, соның ішінде қатты бомбалаудан кейін жексенбі күні таңертең Лондонның ерекше үнсіздігін, ұзақ жылдар бойы серігі болған Грейс Уилсонға жазған хаттарында сипаттады. Осы хаттар "Триффидтер күніне" айналды.

Сыни қабылдау

Кітапты басқа да ғылыми-фантастика жазушылары жоғары бағалаған. Карл Эдвард Вагнер «Триффидтер күні» романын ең үздік ғылыми-фантастикалық қорқыныш романның бірі деп атады. Артур Кларк оны «өлімсіз әңгіме» деп сипаттады. Энтони Бухер мен Дж. Фрэнсис Маккомас мақтап, былай деді: «[қоғамның] құлауының егжей-тегжейін осы деңгейде нақтылықпен және адамдық сезіммен бейнелеу сирек кездеседі, ал мұндай ерекше және қорқынышты себепке құлау ешқашан жатқызылмаған». Форрест Дж. Акерман «Таңғажайып ғылыми фантастика» журналында «Триффидтер» романы «біраз антиклимактикалық, бірақ мүмкін болған аяқталудан басқа, өте жақсы орындалған» деп жазды. Брайан Олдисс соғыстан кейінгі апокалиптикалық әдебиет жанрын сипаттау үшін «жағымсыз апат» деген сөз тіркесін қолданды, онда қоғам дерлік толығымен жойылған, бірақ бірнеше адам салыстырмалы түрде жайлы өмір сүре береді. Ол «Триффидтер күні» романын мысал ретінде келтіріп, триффидтерді «мүлдем идеясыз» деп сипаттады. Дегенмен, кейбір жақындағы сыншылар осы пікірге қарсы шықты. Маргарет Атвуд: «Екінші дүниежүзілік соғысты – Виндхамның өзі де соғыс ардагері болған – «жағымды» соғыс деп атауға болады, себебі онда барлығы өлген жоқ» деп жазды. Джон Клют кітаптың мектеп оқу бағдарламасына жиі енгізілетінін, себебі ол «қауіпсіз» екенін айтты.

Мәдени әсері

Режиссер Дэнни Бойлдың сөзіне қарағанда, "Триффидтер күні" фильмінің бастапқы аурухана сахнасы Алекс Гарландты "28 күннен кейін" (2002) фильмінің сценарийін жазуға ықпал етті. 2012 жылы Келли Лагордың "Триффидті қалай жасауға болады" атты қысқа әңгімесінде триффидтерді жасау үшін манипуляцияланатын мүмкін генетикалық жолдар туралы пікірталас жүргізіледі.

Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі британдық саясат

Сыншылар триффидтер мен 1945 жылдан кейін Еуропада болған отаршылдықтан құтылу арасындағы параллельдіктерді атап көрсетті. "Постапокалипсис саясаты: Джон Уиндхэмнің "Триффидтер күні" романындағы идеологиялардың сынағы" атты мақалада колониализммен байланыс туралы тағы бір ой айтылады:

Роман жазылған кезде Ұлыбританияда Атли үкіметі құрылғаннан кейін әлеуметтік қамтамасыз ету жүйесі қалыптасып жатқан еді. Кокердің көретін адамдарды соқырларға күштеп байлап қоюы 1945 жылғы сайлауда жеңіске жеткен Лейбористік партияның енгізген өзгерістерінен кейін британдық орта таптың кейбір өкілдері сезінген наразылықты бейнелейді.

Киноға бейімделу

Лондондық фильм продюсерлері Альберт Р. Брокколи мен Ирвинг Аллен фильм құқықтарын сатып алып, 1956 жылы сценарий жазу үшін Джимми Сангстерді шақырып алды. Сангстер Уиндхэмді сол кездегі ең жақсы ғылыми фантастика жазушыларының бірі деп есептеді және оның романымен "араласуға" кіріспей тұрып, өзін мақтан тұтып, "сәл қорқынышты" сезінді. Сангстер өз жұмысы үшін ақы алғанын, бірақ продюсерлерден жауап алмағанын және фильм түсірілмегенін мәлімдеді. Кейін ол өзінің сценарийінің жақсы болмағанын айтты. Стив Секели басқарған британдық киноверсиясы Бернард Гордонның сценарийі бойынша Испанияда түсіріліп, 1962 жылдың шілдесінде көрсетілді. Романмен келіспей, триффидтердің метеорлық жаңбырдан келген споралар арқылы Жерге жеткенін көрсетеді. 2010 жылдың қыркүйегінде Variety журналы продюсерлер Дон Мерфи мен Майкл Прегердің 3D фильмді жоспарлап отырғанын хабарлады. "Крейон Шин-чан: Менің жылжымалы оқиғам!" аниме фильмі Кактустың зор шабуылы! (2015) триффидтерді қатыгез кактустармен алмастырып, ұқсас оқиғаны көрсетті.

Ойынның бейімделулері

Празднинová школа Липнице, коммерциялық емес ұйым, 1980 жылдары Чехословакияда тәжірибелік білім беруге негізделген жазғы лагерьлерді алғаш рет ұйымдастырды, және бұл оқиғаға негізделген ашық ауадағы ойынды әзірледі. TSR, Inc. компаниясының 1983 жылғы "Shambling Mound" Dungeons & Dragons фантастикалық ойын фигурасының итальяндық нұсқасы бұл жанұяны Il Trifido dinoccolato "Жығылған Триффид" деп атады.

Баспаға бейімделу

Marvel Comics бұл оқиғаны Unknown Worlds of Science Fiction журналында (1975 жылы) бейімдеді.

Теледидарлық бейімделулер

"Шығыс шекаралары" эпизодының "Белгісіз үлгі" бөлімі. 1981 жылы BBC алты сериялық (әр сериясы 30 минуттық) телесериал нұсқасын жасады және ол 1990 жылдардың басында UKGold арнасында қайта көрсетілді (халықаралық сату үшін өңделген 3x50 минуттық эпизодтар түрінде), содан кейін 2006, 2007, 2009 және 2014 жылдары BBC Four арнасында көрсетілді. Бұл сериалда Джон Даттин Билл Мейсен рөлінде ойнады және романға көбінесе адал болды, бірақ оқиғаның уақытын сол кездегі оқиғаларға сәйкес келтіріп, Триффид майы энергияны үнемдейтін отын қоспасы ретінде қолданылды. 2009 жылдың желтоқсанында BBC "ER" және "Law & Order" сценарийшісі Патрик Харбинсон жазған оқиғаның жаңа нұсқасын көрсетті. Бұл нұсқада Билл Мейсен рөлінде Дугрей Скотт, Джо Плейтон рөлінде Джоли Ричардсон, Деннис Мейсен рөлінде Брайан Кокс, Дуррант рөлінде Ванесса Редгрейв, Торренс рөлінде Эдди Иззард және Кокер рөлінде Джейсон Пристли ойнады. Алғашқы эпизодты шамамен 6,1 миллион адам тамашалады. Бұл нұсқада Триффидтер бастапқыда Заирде пайда болды, ал олардың майы жаһандық жылуды болдырмау үшін баламалы отын ретінде пайдаланылды. Жерді халқымен қайта толықтыру және оба элементтері осы бейімделуде ескерілмеді; сюжеттегі тағы бір айырмашылық – Жер метеор шашырауының емес, күннің жарқырауынан көзі жоқ болды. Amazon Studios романды телесериалға бейімдеуді жоспарлап отырғанын жариялады, режиссерлік және атқарушы продюсерлік қызметін Johan Renck Angry Films үшін атқарады.

Жалғасы

Саймон Кларк 2001 жылы "Триффидтер түні" атты жалғасын жазды. Бұл оқиға Уиндхамның кітабынан 25 жыл өткен соң, Билл Мейсеннің Нью-Йорк, АҚШ-қа саяхаттайтын ұлы Дэвидтің басынан кешіретін оқиғаларға арналған. Big Finish Productions оны 2014 жылы аудио пьеса ретінде бейімдеді. Сэм Траутонның қатысуымен сахналаған драма кейіннен 2016 жылдың маусым айында BBC Radio 4 Extra арнасында көрсетілді. Саймон Гулд 2016 жылы "Триффидтер елі" атты кітабын жариялады, ол Кристина Скофилдтің тарихын жалғастырып, Саймон Кларктың "Триффидтер түні" кітабында тоқтаған жерінен басталады. Дегенмен, 2023 жылдың қазіргі күніне дейін кітапты сатып алу мүмкін емес және ол ешқандай түрінде сахналанбаған. 2020 жылы ағылшын ғылыми-фантастика және фэнтези жазушысы Джон Уитборн "Триффидтер дәуірі" атты жалғасын жариялады. Мыңжылдыққа дейінгі Уайт аралындағы "Колонияда" орын алатын бұл кітап, Триффидтер қатерінен аман қалғандардың бүкіл Ұлыбританиядан бірігіп, соңғы рет олармен күресу әрекеттерін көрсетеді. Авторлық құқықтарға байланысты кітап Канада мен Жаңа Зеландиядан тыс жерлерде сатылмайды.