Америкалық дим романтар: Арзан халықтық әдебиет тарихы

Кіріспе

АҚШ романдары – АҚШ-тағы арзан, танымал көркем әдебиет түрі.

Дейм-роман – 19 ғасырдың соңы мен 20 ғасырдың басында АҚШ-та шыққан, сериялық, арзан қағаздық басылымдар түріндегі танымал көркем әдебиет. «Дейм-роман» термині әртүрлі, бірақ байланысты формаларды біріктіретін жалпы атау ретінде қолданылды, оған әңгімелер, бес және он центтік апталық басылымдар, «қалың кітаптардың» қайта басылымдары және кейде ертедегі пульп-журналдар да кірді. Бұл термин 1940 жылға дейін, қысқа ғұмырлы «Western Dime Novels» пульп-журналында атау ретінде қолданылды. Қазіргі заманда «дейм-роман» термині жылдам жазылған, құпиялы, қызықты туындыларды сипаттау үшін, көбінесе сенсациялық, бірақ беткей әдеби жұмысты кемсіте айту үшін қолданылады.

Тарих

1860 жылы баспагерлер Эраст пен Ирвин Бидл арзан қағаздық кітаптардың жаңа сериясын шығарды – Бидлдің дим романдары. Дим романы ХХ ғасырдың басында түрлі баспагерлер шығарған ұқсас кітаптарды атау үшін қолданылатын жалпы термин болды. Бидл сериясының алғашқы кітабы – Анн С. Стивенстің «Малаэска, ақ аңшының үнді әйелі», ол 1860 жылдың 9 маусымында жарық көрді. Дим романдары көлемі жағынан әртүрлі болды, тіпті алғашқы Бидл сериясында да, бірақ көбінесе шамамен 100 беттен тұрды. Алғашқы 28 том қақпақтағы суреті жоқ, лосось түсті қағаз орамасында шықты. 29-шы томда ағаштан жасалған баспа пайда болды, ал алғашқы 28 том суретті мұқабамен қайта басылды. Кітаптардың бағасы, әрине, он цент болды. Бұл серия 321 томға созылды және жанрдың барлық қағидаларын қалыптастырды – қорқынышты және ерекше оқиғалардан бастап, 1920 жылдары аяқталған серияда қолданылған мелодрамалық екі атауға дейін. Көптеген әңгімелер – шекаралық оқиғалар, олар көптеген сериалдардан және басқа да көздерден қайта басылған, бірақ олардың көп бөлігі түпнұсқалық әңгімелер болды. Дим романдарының танымалдылығы артқан сайын, түпнұсқалық әңгімелер басымдыққа ие болды. Кітаптар көп рет қайта басылды, кейде әртүрлі мұқабалармен, ал әңгімелер әртүрлі серияларда және түрлі баспагерлер арқылы қайта жарияланды. Америкадағы Азамат соғысы кезінде сауаттылық деңгейі артты, ал Бидлдің дим романдары жас, жұмысшы табының оқырмандары арасында бірден танымал болды. Соғыс аяқталғаннан кейін Джордж Манро және Роберт Девитт сияқты көптеген бәсекелестер пайда болды, олар өнімдерін тек атауымен және қағаз орамаларының түсімен ғана ерекшелендірді. Бидл мен Адамс Франк Старр желісі сияқты өздерінің балама "брендтеріне" ие болды. Жалпы, бұл жанрдағы әдебиеттің сапасы жоғары санаттағы сыншылар тарапынан сынға ұшырады, ал "дим романы" термині нақты форматты емес, арзан, сенсациялық әдебиеттің кез келген түрін білдіретін болды. Дегенмен, теңіз, батыс, теміржол, цирк, алтын іздеушілер және басқа да оқиғалар бірден сәттілікке жетті. Жазушы Армин Яэммрих Алексис де Токвильдің «Америка демократиясы» (1835) еңбегінде демократиялық және әлеуметтік жағынан өтімді қоғамдарда, АҚШ сияқты, төменгі таптар «ғылымға, әдебиетке және өнерге табиғи түрде бейжай емес: олар оларды өздерінің әдеттеріне сәйкес дамытатындарын және өздерінің ерекше қабілеттері мен кемшіліктерін қолданатындарын мойындау керек» дейді. Ол аристократиялық қоғамдарда білім мен әдебиетке қызығушылықтың кішкентай жоғары топқа ғана шектелгенін, ал әдебиетшілердің «таза тілден, қарапайым халықтың тілінен кем емес аристократиялық жаргонға» ие болатынын анықтады. Токвильдің пікірінше, халықтың әртүрлілігіне байланысты АҚШ-тағы жағдай басқаша болды және адамдар оқу материалдарын сұрады. Оның ойынша, әрбір американдық өмір күрішіне жұмыс істеп, жоғары білім алуға немесе уақытты қажет ететін көңіл көтеруге уақыт таба алмады, сондықтан олар «оңай алуға болатын, тез оқылатын және түсіну үшін білімді зерттеулерді қажет етпейтін кітаптарды артық көреді. Оларға жылдам эмоциялар, таңғажайып эпизодтар керек. Кішкентай шығармалар үлкен кітаптардан гөрі көп кездеседі. Авторлардың мақсаты оқырманды таң қалдыру, емес, қуанту, құмарлықты ояту, емес, талғамды баурау». Дим романдары пайда болғанға жиырма бес жыл бұрын жазылған осы сөздер олардың негізгі ерекшеліктерін дәл болжағандай көрінеді.

In 1860, the publishers Erastus and Irwin Beadle released a new series of cheap paperbacks, Beadle's Dime Novels. Dime novel became a general term for similar paperbacks produced by various publishers in the early twentieth century. The first book in the Beadle series was Malaeska, the Indian Wife of the White Hunter, by Ann S. Stephens, dated June 9, 1860. Dime novels varied in size, even in the first Beadle series, but were mostly about , with 100 pages. The first 28 were published without a cover illustration, in a salmon colored paper wrapper. A woodblock print was added in issue 29, and the first 28 were reprinted with illustrated covers. The books were priced, of course, at ten cents. This series ran for 321 issues and established almost all the conventions of the genre, from the lurid and outlandish story to the melodramatic double titling used throughout the series, which ended in the 1920s. Most of the stories were frontier tales reprinted from the numerous serials in the story papers and other sources, but many were original stories. As the popularity of dime novels increased, original stories came to be the norm. The books were reprinted many times, sometimes with different covers, and the stories were often further reprinted in different series and by different publishers. The literacy rate increased around the time of the American Civil War, and Beadle's Dime Novels were immediately popular among young, working class readers. By the end of the war, numerous competitors, such as George Munro and Robert DeWitt, were crowding the field, distinguishing their product only by title and the color of the paper wrappers. Beadle & Adams had their own alternate "brands", such as the Frank Starr line. As a whole, the quality of the fiction was derided by highbrow critics, and the term dime novel came to refer to any form of cheap, sensational fiction, rather than the specific format. Nonetheless, the pocket sized sea, Western, railway, circus, gold digger, and other adventures were an instant success. Author Armin Jaemmrich observes that Alexis de Tocqueville's thesis in Democracy in America (1835) says that in democratic and socially permeable societies, like that of the U. S., the lower classes were not "naturally indifferent to science, literature, and the arts: only it must be acknowledged that they cultivate them after their own fashion, and bring to the task their own peculiar qualifications and deficiencies." He found that in aristocratic societies education and interest in literature were confined to a small upper class, and that the literary class would arrive at a "sort of aristocratic jargon, hardly less remote from pure language than was the coarse dialect of the people." According to Tocqueville, due to the heterogeneity of its population, the situation in the U. S. was different, and people were asking for reading matter. Since, in his view, practically every American was busy earning a living with no time for obtaining a higher education let alone for timeconsuming distractions, they preferred books which "may be easily procured, quickly read, and which require no learned researches to be understood they require rapid emotions, startling passages Small productions will be more common than bulky books The object of authors will be to astonish rather than to please, and to stir the passions more than to charm the taste." Written twenty five years prior to the emergence of the dimes, his words read like an exact anticipation of their main characteristics.

Бағалар

Дим романның не екендігіне қатысты жалпы ұғымның шатасуына осы сериялардың көпшілігі, дизайны мен тақырыбы ұқсас болғанымен, оннан он бес центке сатылуы қосылды. Бидл мен Адамс компаниясы бірнеше атауларды сол күлгін түсті мұқабамен әртүрлі бағада шығару арқылы мәселені одан әрі қиындатты. Сонымен қатар, сол дәуірде ортағасырлық романтикалық әңгімелер мен мелодрамалық әңгімелер жазылған он центтік, қағазбен қапталған көптеген кітаптар болды. Бұл дим роман категориясына не жататынын анықтауды қиындатады, классификация форматына, бағасына немесе материалдың стиліне байланысты. Осы форманың әртүрлілігін көрсететін дим роман серияларының мысалдары: Бунстың «Он центтік романдары», Брейдидің «Меркурий оқиғалары», Бидлдің «Дим романдары», Ирвин П. Бидлдің «Он центтік оқиғалары», Мунроның «Он центтік романдары», Доулидің «Он пеннилік романдары», «Файрсайд сериясы», Чейнидің «Юнион романдары», ДеУиттің «Он центтік романстары», «Чемпион романдары», Фрэнк Старрдың «Америкалық романдары», «Он центтік повестьтер», Ричмондтың «Сенсациялық романдары» және «Он центтік ирланд романдары». 1874 жылы Бидл мен Адамс компаниясы «New Dime Novels» сериясы флагмандық атауды алмастырғанда мұқабаларына түс енгізді. «New Dime Novels» мұқабасында екі түрлі нөмірлеу жүйесі қолданылды, біреуі бірінші серияның нөмірін жалғастырды, ал екіншісі, одан да ірісі – ағымдағы сериядағы нөмірді көрсетті; мысалы, бірінші шығарылым 1 (322) болып нөмірленді. Бұл әңгімелер көбінесе бірінші сериядан қайта басылған туындылар еді. Алдыңғы сериясы сияқты, Бидлдің «New Dime Novels» сериясы 1885 жылға дейін 321 нөмірге дейін жарық көрді.

Даму

Дик-романның мазмұнының көп бөлігі апта сайынғы сегіз беттік газеттер сияқты мақалалар жинағынан алынған, олардың көлемі таблоидтан бастап толық газет форматына дейін өзгеріп, әдетте бес немесе алты цент тұратын. Олар 1850 жылдардың ортасында пайда болды және өте танымал болды, кейбір басылымдар елу жылдан астам уақыт бойы апта сайын жарық көрді. Оларды сол заманғы теледидар деп санауға болады, себебі оларда түрлі сериалдар мен мақалалар жарияланды, сондай-ақ әрбір отбасы мүшесіне арналған материалдар мен көптеген ағаштан жасалған суреттер болды. Ең танымал мақалалар жинақтарына The Saturday Journal, Young Men of America, Golden Weekly, Golden Hours, Good News және Happy Days кірді. Көптеген дик-роман әңгімелері жеке-жеке жарық көрсе де, 1880 жылдардың соңында сериялық кейіпкерлер пайда бола бастады және олар тез танымал болды. Фрэнк Ридтің алғашқы әңгімелері «Нью-Йорк жігіттері» журналында жарық көрді. 1872 жылдан бастап The Fireside Companion мақалалар жинағында жарияланған «Ескі іздеуші» (Old Sleuth) – дик-роман жанрындағы алғашқы детективтік кейіпкер болды және ол бұрынғы басылымдарда басым болған батыстық және шекаралық әңгімелерден салынды. Ол детективті білдіру үшін «іздеуші» сөзін алғаш рет қолданды, ал сөздің бастапқы мағынасы – із кесуге үйретілген иттің түрі. Сондай-ақ ол «ескі» сөзінің Old Cap Collier, Old Broadbrim, Old King Brady, Old Lightning және Old Ferret сияқты бәсекелес детективтердің есімдерінде қолданылуының танымалдығына ықпал етті. Ник Картер алғаш рет 1886 жылы New York Weekly басылымында пайда болды. Фрэнк Рид, Ескі іздеуші және Ник Картер бірнеше жыл ішінде апталық он центтік басылымдарына ие болды.

Форматтарды өзгерту

1873 жылы Бидл мен Адамс компаниясы жаңа он центтік форматты ұсынды, онда 32 бет және мұқабасында ақ-қара сурет болды, оны «Жаңа және Ескі Достар» деп атады. Бұл сәтті болмады, бірақ оны өндіру өте арзан болғандықтан, 1877 жылы «The Fireside Library» және «Frank Starr's New York Library» арқылы олар қайтадан тырысты. Біріншісі – қайта басылған ағылшын махаббат оқиғалары, екіншісі – қаттырақ материалдарды қамтыды, бірақ екеуі де танымал болды. Баспагерлер сол кездегідей, қазіргідей де жаңа үрдістерді іздеуге құштар еді. Көп ұзамай газет стендтері аптасына он центтен сатылатын «кітапханаларға» толып кетті. Бұл басылымдар да әр түрлі өлшемде болды, мысалы, «The Boy's Star Library» 7 x 10 дюйм, ал «New York Detective Library» 8.5 x 12 дюйм болатын. «Old Cap Collier Library» екі өлшемде де, сондай-ақ кітапша түрінде де шығарылды. Әр нөмірде, әдетте, бір ғана оқиға болар еді, бұл оқиғалық газеттерден өзгешелік еді, және олардың көпшілігі бір ғана кейіпкерге арналған. Шекаралық оқиғалар, кейін батыс оқиғаларына айналған, әлі де танымал болды, бірақ жаңа бағыт қалалық қылмыс оқиғаларына қарай бұрылды. Ең сәтті атаулардың бірі – Фрэнк Тузидің «New York Detective Library» есімді кітабы, ақырында Джеймс Бандының оқиғаларын «Ескі Король Брэйди» детективінің оқиғаларымен, тіпті (диме роман үшін сирек кездесетін жағдай), екеуі де қатысқан бірнеше оқиғалармен алмастырды, онда Ескі Король Брэйди қатыгез бандының ізін табанды түрде қуды. Бәсекелестік күшті болды және баспагерлер үнемі артықшылық іздеп жүрді. 1896 жылы Фрэнк Тузи ашық түсті мұқабалары бар апталық басылым шығарғанда, түс тағы да маңызды рөл атқарды. «Street & Smith» компаниясы бұған қарсы шағын форматта, бірақ сәл басылған түстермен апталық шығарды. «New Nick Carter Weekly» (түпнұсқадағы ақ-қара «Nick Carter Library» журналын жалғастырды), «Tip Top Weekly» (Фрэнк Мерривеллді таныстырды) және басқалары 7 x 10 дюйм, отыз екі беттік мәтінмен болды, бірақ 8.5 x 11 Tousey форматы жеңіске жетті, ал «Street & Smith» көп ұзамай соған ілесіп кетті. Баға да бес центке төмендетілді, бұл журналдарды балалар үшін қолжетімді етті. Бұл өнімнің целлюлоза журналдарына айналуға дейінгі соңғы маңызды өзгерісі болды. Қызығы, көптеген жылдар бойы «диме роман» терминін қолданғанда, көптеген адамдар «никельді апталықтарды» айтады. «Никельді апталықтар» танымал болды және олардың саны тез өсті. Фрэнк Тузи мен «Street & Smith» бұл салаға басымдық берді. Тузидің «үлкен алты» тобы болды: «Work and Win» (жақын арада танымал болатын Фрэнк Мерривеллге қарсы күрескен Фред Фернот есімді кейіпкер туралы), «Secret Service», «Pluck and Luck», «Wild West Weekly», «Fame and Fortune Weekly» және «The Liberty Boys of '76», олардың әрқайсысы аптасына мыңнан астам дана шығарды. «Street & Smith» компаниясы «New Nick Carter Weekly», «Tip Top Weekly», «Buffalo Bill Stories», «Jesse James Stories», «Brave & Bold Weekly» және тағы да көптеген басылымдарды шығарды. Тузидің оқиғалары көбінесе екі жағынан да қызықты және сенсациялық болды. «Dime novel» терминімен біріктірілген әртүрлі форматтардың ең шатастыратын түрлерінің бірі – «қалың кітап» сериясы, олардың көпшілігі «Street & Smith», «J. S. Ogilvie» және «Arthur Westbrook» баспаларында жарық көрді. Бұл кітаптар сериялар түрінде шығарылды, шамамен 150-200 беттен тұратын, көбінесе жоғары сапалы қағазда түсті мұқабалары бар еді. Олар бес және он центтік апталықтардан бірнеше оқиғаларды қайта басып шығарды, көбінесе оларды біріктіру үшін сәл өңдеді. Барлық диме роман баспагерлері материалды қайта пайдалану және қайта құруда ақылды болды, бірақ «Street & Smith» бұл жағынан ерекше көзге түсті. Олар апталық журналда, мысалы, Ник Картер туралы төрт байланысты оқиғаны жариялау практикасын дамытты, содан кейін төрт оқиғаны байланысты қалың кітап сериясының бір басылымына біріктірді, бұл жағдайда «Жаңа Магнит Кітапханасы». Фрэнк Мерривеллдің оқиғалары «Медаль», «Жаңа Медаль» және «Мерривелл кітапханаларында», Буффало Билл «Буффало Билл кітапханасында» және «Қиыр Батыс кітапханасында» және т.б. пайда болды. Қалың кітаптар әлі де 1930 жылдары басылып шықты, бірақ олар түпнұсқалық оқиғаның авторлық құқығын көрсетеді, көбінесе XIX ғасырдың соңында, сондықтан кейбір дилерлер мен жаңа коллекционерлер кітаптар тек қана алыстан байланысты болған кезде, олар түпнұсқа диме романға ие деп қате ойлайды.

In 1873, the house of Beadle & Adams introduced a new ten cent format, , with only 32 pages and a black and white illustration on the cover, under the title New and Old Friends. It was not a success, but the format was so much cheaper to produce that they tried again in 1877 with The Fireside Library and Frank Starr's New York Library. The first reprinted English love stories, the second contained hardier material, but both titles caught on. Publishers were no less eager to follow a new trend then than now. Soon the newsstands were flooded by ten cent weekly "libraries". These publications also varied in size, from as small as 7 x 10 inches (The Boy's Star Library is an example) to 8.5 x 12 (New York Detective Library). The Old Cap Collier Library was issued in both sizes and also in booklet form. Each issue tended to feature a single story, unlike the story papers, and many of them were devoted to a single character. Frontier stories, evolving into westerns, were still popular, but the new vogue tended to urban crime stories. One of the most successful titles, Frank Tousey's New York Detective Library eventually came to alternate stories of the James Gang with stories of Old King Brady, detective, and (in a rare occurrence in the dime novel) several stories which featured both, with Old King Brady doggedly on the trail of the vicious gang. The competition was fierce, and publishers were always looking for an edge. Once again, color came into play when Frank Tousey introduced a weekly with brightly colored covers in 1896. Street & Smith countered by issuing a weekly in a smaller format with muted colors. Such titles as New Nick Carter Weekly (continuing the original black and white Nick Carter Library), Tip Top Weekly (introducing Frank Merriwell) and others were 7 x 10 inches with thirty two pages of text, but the 8.5 x 11 Tousey format carried the day, and Street & Smith soon followed suit. The price was also dropped to five cents, making the magazines more accessible to children. This would be the last major permutation of the product before it evolved into pulp magazines. Ironically, for many years it has been the nickel weeklies that most people refer to when using the term dime novel. The nickel weeklies were popular, and their numbers grew quickly. Frank Tousey and Street & Smith dominated the field. Tousey had his "big six": Work and Win (featuring Fred Fearnot, a serious rival to the soon to be popular Frank Merriwell), Secret Service, Pluck and Luck, Wild West Weekly, Fame and Fortune Weekly, and The Liberty Boys of '76, each of which issued over a thousand copies weekly. Street & Smith had New Nick Carter Weekly, Tip Top Weekly, Buffalo Bill Stories, Jesse James Stories, Brave & Bold Weekly and many others. The Tousey stories were generally the more lurid and sensational of the two. Perhaps the most confusing of the various formats lumped together under the term dime novel are the so called "thick book" series, most of which were published by Street & Smith, J. S. Ogilvie and Arthur Westbrook. These books were published in series, contained roughly 150 to 200 pages, and were , often with color covers on a higher grade stock. They reprinted multiple stories from the five and ten cent weeklies, often slightly rewritten to tie them together. All dime novel publishers were canny about reusing and refashioning material, but Street & Smith excelled at it. They developed the practice of publishing four consecutive, related tales of, for example, Nick Carter, in the weekly magazine, then combining the four stories into one edition of the related thick book series, in this instance, the New Magnet Library. The Frank Merriwell stories appeared in the Medal, New Medal and Merriwell libraries, Buffalo Bill in the Buffalo Bill Library and Far West Library, and so on. The thick books were still in print as late as the 1930s but carry the copyright date of the original story, often as early as the late nineteenth century, leading some dealers and new collectors today to erroneously assume they have original dime novels when the books are only distantly related.