Кіріспе

Шумер патшаларының тізімі (қысқаша SKL) немесе Бір монархияның тарихнамасы – шумер тілінде жазылған ежелгі әдеби туынды. Бұл туынды, б.з.д. үшінші мыңжылдықтың соңы мен екінші мыңжылдықтың басында Оңтүстік Месопотамиядағы түрлі қала-мемлекеттер мен патшалықтардың билік талаптарын заңдастыру үшін жасалған және өңделген болуы мүмкін. Сондай-ақ, әдетте Шумер патшаларының тізімі деп аталатын мәтін шын мәнінде бір мәтін емес екеніне назар салу керек. Керісінше, ол уақыт өте келе әртүрлі нұсқалары болған әдеби туынды, онда бөлімдері жоқ, басқа тәртіппен орналастырылған, ал аттар, билік мерзімі және патшалар туралы мәліметтер әртүрлі немесе толық емес болуы мүмкін. Туындының салыстырмалы түрде зақымдалмаған нұсқасы бар жалғыз қолжазба – Велд Бланделл призмасы, ол туындының су тасқынына дейінгі бөлігін қамтиды және Исин әулетімен аяқталады. Басқа қолжазбалар зақымдалғандықтан немесе фрагментті болғандықтан толық емес. Мысалы, Сузадан табылған Шейл династиялық тақташасында Урук II-ден Ур III-ге дейінгі туындының тек бір бөлігі ғана бар.

Мазмұны

Бұл дереккөздер нақты мазмұнымен өзгеше. Бұл көптеген дереккөздердің толық еместігінен ғана емес, сонымен қатар шығарушылардың көшіру кезіндегі қателіктерінен және уақыт өте композицияға түзетулер енгізілуінен туындайды. Мысалы, су тасқынынан бұрынғы билеушілер туралы бөлім мәтіннің барлық көшірмелерінде кездеспейді, оның ішінде СКЛ нұсқаларының көп бөлігі табылған Ниппурден алынған мәтіндерде де жоқ. Сонымен қатар, кейбір әулеттердің немесе патшалардың тізбесі көшірмелерде өзгеріп отыруы мүмкін, бір нұсқада жеке аталатын әулеттер екінші нұсқада біріктіріледі, патшалық мерзімінің ұзақтығы туралы мәліметтер әртүрлі болады, ал кейбір патшалар тізімнен мүлдем шығарылып тасталуы мүмкін.

139 жол: су тасқынынан бұрын

Бұл бөлім мәтіннің барлық даналарында кездеспейді, және "Патшалық аспаннан түскен соң, патшалық Эридуда болды" деген жолмен басталады. Эриду қаласы "құламай тұрып" және "патшалық Бад-Тибираға" көшкенше екі патша есімдері айтылады. Қалалар патшалықты алып, содан кейін құлай немесе жеңіледі, одан кейін келесі қала патшалықты иеленеді – осы үлгі мәтін бойына, көбінесе бірдей сөздермен қайталанады. Бұл алғашқы бөлімде бес қалаға билік еткен сегіз патша тізімі берілген (Эриду мен Бад-Тибирадан өзге, Лараг, Зимбир және Шуруппак та кіреді). Әр патшаның билік мерзімі де көрсетілген. Бұл бірінші бөлімде билік мерзімі 43 200 жылдан 28 800 жылға дейін ауысып, барлығы 241 200 жылды құрайды. Бөлім "Содан кейін су тасқыны болды" деген сөздермен аяқталады. Осы бөлімдегі патшалардың арасында ежелгі Месопотамия құдайы Дюмузид (кейінірек Таммуз деп аталған) да бар.

40265 жолдар: Киштің бірінші династиясы Лугал-заге-сиге дейін

Жер бетін су шайып кеткеннен кейін, патшалық аспаннан түскен соң, патшалық Кисте болды. Осы мәшһүр жолдан кейін, тізімде Киштің 23 патшасы келтіріледі, олар 1500 мен 300 жыл аралығында, барлығы 24,510 жыл билік еткен. Дәл жылдар саны түрлі көшірмелерде әртүрлі. Олардың билік мерзімінен және олардың алдыңғыларының ұлдары болғандығынан басқа (мысалы, "Атабтың ұлы Машда 840 жыл билік жүргізді"), осы патшалардың ерліктері туралы басқа мәліметтер көбінесе берілмейді. Етістіктерден басқа, "көкке көтеріліп, барлық шет елдерді біріктірген" Етана және "Елам жерін бағындырған" Энмебарагези ерекшеленеді. Энмебарагези – Шумер патшалары тізіміндегі есімі сол замандағы (I династияның ерте кезеңіндегі) жазуларда кездесетін алғашқы патша. Одан кейінгі Ага, Кистің соңғы патшасы, Кистің құлауынан және патшалықтың Енаға көшуінен бұрын аталған, Гилгамеш және Ага поэмасында да кездеседі. Акадтың Саргонына дейінгі келесі жолдар қалалар мен патшалардың тұрақты тізімін көрсетеді, көбінесе жеке билік мерзімінен басқа егжей-тегжейлі мәліметтер жоқ. Әрбір жазба бірдей құрылымда: патшалық орналасқан қала аталады, содан кейін бір немесе бірнеше патша және олардың билік мерзімі, содан кейін қысқаша сипаттама және патшалықтың келесіге қайда көшкенін көрсететін соңғы жол. 134–147 жолдар мысал ретінде берілуі мүмкін: Урда Месаннепада патша болды; ол 80 жыл билік жүргізді. Месаннепаданың ұлы Мескиагнун 36 жыл билік құрды. Элулу 25 жыл билік жүргізді. Балу 36 жыл билік жүргізді. 4 патша; олар 171 жыл билік жүргізді. Содан кейін Ур жеңіліп, патшалық Аванға көшті. Төрт патша барлығы үш жыл ғана билік еткен. Шар-кали-шарриден кейін аталған аккад патшаларының есімдерінен тек Дуду мен Шу-Тураль аккад кезеңінен қалған жазуларда расталған. Акад әулетінен кейін Уруктың төртінші әулеті билік құрды, оның екі патшасы, Ур-нигин және оның ұлы Ур-гигир, басқа да замандас жазуларда кездеседі. Содан кейін патшалық Гутиумның "жеріне" немесе "әскеріне" көшті, олардың бастапқыда патшалары болмаған және бірнеше жыл өзімен-өзі басқарғандары айтылады. Осы қысқа оқиғадан кейін Гутиум құлағанға дейін 21 Гутий патшасы тізімделеді, содан кейін патшалық Урукқа көшті. Осы кезеңде тек бір ғана билеуші (Уту-хегал) тізімделеді, ол Урға көшкенге дейін билік етті. Үшінші Ур әулеті деп аталатын 5 патша 9 жылдан 46 жылға дейін билік жүргізді. Олардың басқа да ерліктері туралы егжей-тегжейлі мәлімет берілмейді. Шумер патшалары тізімінде Ур билігі жойылғаннан кейін "Шумердің негізі қиратылды" делінеді, содан кейін патшалық Исинге көшті. Исин патшалары тізімге енгізілген соңғы әулет. Бұл әулетте 3 жылдан 33 жылға дейін билік еткен 14 патша болды. Үшінші Ур әулеті сияқты, жеке патшалардың билік мерзімі туралы егжей-тегжейлі мәлімет берілмейді.

378431 жолдар: қысқаша

Сумер патшалары тізімінің кейбір нұсқалары су тасқынынан кейінгі әулеттердің қорытындысымен аяқталады. Осы қорытындыда әрбір қала бойынша патшалардың саны және олардың билік еткен жылдарының жиынтығы, сондай-ақ қала патшалықты қанша рет алғаны көрсетіледі: "Уримде барлығы 12 патша 396 жыл бойы, 3 рет билік етті". Соңғы жол осы әулеттердің санын қайтадан есептейді: "Патшалық билік жүргізген 11 қала бар. Барлығы 134 патша 28876 + X жыл билік етті".

Талқылау

Пьотр Штайнкеллер (ассириолог) [de] байқағандай, «Гильгамеш» дастанынан басқа, Шумер патшалары тізімінен гөрі «аты-жөнімен танымал» бірде-бір клинопись мәтіні жоқ болуы мүмкін. Шумер патшалары тізімі (ШПТ) академиялық ортада ең көп пікірталас пен дау тудырған шығармалардың бірі болуы мүмкін. Бұл пікірталастар көбінесе оның қашан, қайда және не үшін жасалғанына, сондай-ақ мәтінді Месопотамияның б.з.д. үшінші және екінші мыңжылдықтарының саяси тарихын қайта құру үшін пайдалануға бола ма, болмай ма дегенге қатысты. ШПТ-нің бір нұсқасы, Ур III Шумер патшалары тізімі (УШПТ), Шулги билігіне (б.з.д. 2084–2037 ж.) жатады. Әртүрлі нұсқаларды, әсіресе УШПТ-ні ШПТ-нің соңғы Вавилон нұсқаларымен мұқият салыстыру арқылы, қазір ШПТ ретінде белгілі шығарма, бәлкім, алғаш рет Саргон дәуірінде УШПТ-ге ұқсас түрінде жасалғаны көрсетілді. Тіпті, бұл мәтін сумер тілінде емес, аккад тілінде жазылған деген болжам да айтылды. УШПТ-нің бастапқы мазмұны, әсіресе Саргонға дейінгі бөлігі, бәлкім, Ur III дәуірінен кейін ғана елеулі өзгерген болуы мүмкін, бұл б.з.д. үшінші мыңжылдықтың соңында Ур III мемлекетінің ыдырауынан туған қоғамдық дүрбелеңге реакция ретінде болды. Бұл шығарманың өзгеруі Киш патшаларының бастапқы ұзақ, үзіліссіз тізімі кішігірім әулеттерге бөлінді (мысалы, Киш I, Киш II және т.б.), және басқа әулеттер қосылды. Нәтижесінде ШПТ пайда болды, ол Weld Blundell призмасы сияқты соңғы Вавилон қолжазбаларынан белгілі. Патшалық билігінің бір қаладан екінші қалаға ауысуы Шумер патшалары тізімінде «лейтмотив» деп аталатын қайталанатын тақырыпқа айналды. Керісінше, ШПТ-нің әртүрлі редакцияларында замандас билеушілер Вавилонияға билік етуді заңды ету үшін пайдаланған деген пікірлер бар. Якобсен патшалар тізімінің сенімділігіне тым көп сенім артқаны үшін, тізімнің толық емес бөліктерін қайта құру және оқу үшін, ШПТ мен басқа мәтіндік деректер арасындағы қайшылықтарды елемегені үшін және Саргонға дейінгі билеушілердің өте аз ғана саны заманауи (яғни ерте династиялық) жазуларда кездесетінін елемегені үшін сынға түсті. Басқалар Шумер патшалары тізіміндегі билік мерзімдерін үйлестіруге тырысты, өйткені көптеген уақыт аралықтары шын мәнінде саналы түрде ойлап табылған, математикалық түрде алынған сандар еді. Мысалы, Роутон Гутиан әулетінің билік етуінің басым көпшілігі 5, 6 немесе 7 жылға созылғандығын байқады. Сол кездегі секстезималдық жүйеде «шамамен 6 жыл» ондық жүйеде «шамамен 10 жыл» дегенмен тең болатын (яғни жалпы дөңгелек сан). Бұл оның кем дегенде бұл сандар толығымен жасанды деген тұжырым жасауға жеткілікті дәлел болды. Тізімнің бірінші бөлігіндегі ұзақ уақыт аралықтары да жасанды болуы мүмкін: әртүрлі билік мерзімдері 60 еселенген (мысалы, Джушур 600 жыл билік етті, Пуаннум 840 жыл билік етті), ал басқалары квадраттар болды (мысалы, Ильку 900 жыл (30-дың квадраты), ал Мешкянгашер 324 жыл (18-дің квадраты) билік етті). Соңғы онжылдықтарда ғалымдар мұқият зерттеу жүргізді. Мысалы, ежелгі Месопотамияның археологиясы мен тарихы туралы көптеген соңғы оқулықтар ШПТ-нің проблемалық сипатын мойындайды және тізімді сол кезеңдегі тарихи құжат ретінде пайдалану оны мүлдем қолданбауға дейін қатты шектеледі. Осылайша, ерте династиялық кезеңнің өзінен тәуелсіз дереккөздер болмағандықтан, ШПТ-нің Саргонға дейінгі бөлігі ойдан шығарылған деп саналуы керек. Сондықтан тізімдегі Саргонға дейінгі (яғни Аққад Саргонына дейінгі) билеушілердің көпшілігін жүздеген жыл билік еткен, тек ойдан шығарылған немесе мифологиялық кейіпкерлер ретінде қарастыру керек. Алайда, ШПТ-да Саргонға дейінгі билеушілердің шағын тобы бар, олардың есімдері ерте династиялық жазуларда расталған. Бұл топ жеті билеушіден тұрады: Энмебарагези, Гилгамеш, Месаннепада, Мескиагнун, Элулу, Эншакушанна және Лугалзагеси. Көптеген патшалар басқа да заманауи құжаттарда расталғаннан басқа, ШПТ-де оларға берілген билік мерзімдері осы басқа көздерден белгілі нәрселерге сәйкес келеді. Бұл, мүмкін, ШПТ-нің құрастырушылары аккад кезеңінде жүйелі түрде қолданылған жыл атауларының тізімдеріне сүйене білгендігіне байланысты. Басқа дереккөздерде ант және жеңіс жазулары болуы мүмкін.