Кіріспе

Құс түрі. Қабық жақты немесе қытай мергені (Mergus squamatus) – Mergus туысына жататын, құрып бара жатқан мергеннің бір түрі. Ол Маньчжурия мен Солтүстік-Шығыс Сібірде мекендейді, көбеюі солтүстікте, ал қыстауы оңтүстікте өтеді.

Сипаттама

Бұл көзге түсетін теңіз үйрегінің жұқа қызыл мүсіні және бүйірлері мен құйрығында қабыршақты қара үлгісі бар. Еркек және ұрғашы екі жынысының да жұмсақ, созылған қауырсындарынан тұратын шоқысы бар, ересек еркектерінде иыққа дейін жетеді, ал ұрғашыларында және жас түрлерінде ол қысқа болады. Ересек еркегінің басы мен мойны қара, кеудесі мен ішкі жағы ақ, қанаттары мен арқасы қара, бірақ ішкі қанаттары ақ. Қабыршақтары да қара, ал құйрығы орташа сұр түсті. Ұрғашысының басы сары-қоңыр, ал еркегінің қара түсі сұр түспен алмасады. Екі жынысының да аяқтары қызғылт-қызыл, ал көздері қоңыр түсті.

Экология

Олардың көбейетін жері – Ресейдің Солтүстік-Шығысындағы табиғи ормандардағы өзендер, мүмкін Солтүстік Кореяда, және Қытайдың Солтүстік-Шығысындағы екі локацияда – Чанбай таулары мен Кіші Синган тауларындағы шағын, оқшауланған жерлер. Түрдің басым бөлігі Ресейдің Солтүстік-Шығысында (85%) және Қытай мен КХДР-дағы Чанбайшанда көбейеді. M. squamatus көшпелі, қыстауын Қытайдың орталық және оңтүстік бөліктерінде, Жапонияда, Оңтүстік Кореяда, Тайваньда, Солтүстік Вьетнамда, Мьянмада және Таиландта өткізеді. Олар қыс аяқталысымен, наурыз айында көктемгі мекендеріне келіп, алғашқы суық түндер басталармен, қарашаның ортасында кетеді. Ұялшақ және оңай қорқатын бұл құс, таулардағы аралас ормандар арқылы иреліп өтетін орташа көлемді өзендерді ұнатады, теңіз деңгейінен 1000 метрге дейін немесе одан да төмен. Құстар күндіз бойы өзенмен жоғары қарай жылжиды, қорқып немесе азық іздеген кезде; соңғысы, ысталған шөгінділердің аңдарды ескертіп, оларды төмен қарай жасыруы мүмкін. Тамағын тісті мүсігімен өзен төсегіндегі ұсақ тастар арасынан ұстайды. Көптеген жағдайларда құстар жем іздеп, суға бірнеше рет, 25-30 секундқа дейін батып, әр суға бату арасында бірнеше секундтық үзіліс жасайды. Сайып келгенде, құстар тек басын ғана суға батырады, аударылмайды. Көбейетін кезеңде құстар аса әлеуметтік болмайды, ал күзде және қыста шағын топтарға жиналады. Тіпті қыстау жерлерінде де оннан астам құстан тұратын топтар сирек кездеседі. Олар күндіздің көп бөлігін азық іздеуге жұмсайды, бірақ түскі уақытта өзен жағасында демалып, күтім жасап, әлеуметтеседі және ұйықтайды. M. squamatus-тың тамағы сулық бунақденелілерден, бақалардан және кішкентай және орташа өлшемдегі балықтардан тұрады. Егер қол жетімді болса, тас құрт (Plecoptera) және Phryganeidae гигант сүрегінің дернәсілдері оның рационының басым бөлігін құрауы мүмкін. Кеміргіштер мен қабықтылылар азырақ жейді, бірақ күзде олардың маңызы артады. Жаз бойы сулық жәндіктердің дернәсілдері қаша бастағанда, балық рационда маңызды орын алады. Балықтардың сүйікті түрлері – дожо лоушы (Misgurnus anguillicaudatus) және ленок (Brachymystax lenok). Сирек жағдайларда Eudontomyzon morii, Mesocottus haitej немесе арктикалық шырық (Thymallus arcticus) жейді. Осылайша, олар мүмкіндікті пайдаланатын жемшілер; балықтарға қатысты, олар дұрыс сопақта және кішкентай мөлшердегі кез келген түрді жейді. Ресейдегі популяция 1900 жылдардан бері тұрақтап, қазірге дейін сақталып келеді.

Қауіп-қатерлер мен қорғау шаралары

2012 жылы қабыршақты мергеннің қысқы экологиясы мен сақтау қауіптері туралы хабарланды. Қауіптерге құм қазу, балық аулау, жағалау өсімдіктерін жою, ортаның бөлінуі және судың ластануы кіреді. Ұсынылатын сақтау шаралары: жасанды ұялар орнату, жергілікті тұрғындарды мергеннің жағдайы туралы хабардар ету, балық аулауды реттеу, маңызды мекендеу орындарын қорғау, көбейетін өзендерде демалысты бақылау, мергендер қыстайтын аймақтарда үй қаздарын өсіруді шектеу, мергенге пайда келтіретін және оны қорғайтын су шаруашылығын басқару, сондай-ақ маңызды көбейетін өзендерде жыл сайынғы халық санауын жүргізу.