Кіріспе

Ет үшін өсірілген тауық – құс. Бройлер – бұл ет өндіру үшін арнайы өсіріліп, бағатылатын кез келген тауық (Gallus gallus domesticus). Кәсіптік бройлерлер 4-6 апталық шақта союға жетіледі, бірақ баяу өсетін тұқымдар шамамен 14 апталық шақта сою салмағына жетеді. Типик бройлерлердің қауырсыны ақ, терісі сарғыш түсті болады. Бройлер немесе кейде "бройлер-фрайер" атауы, әсіресе ірі "ростер" тауықтарымен салыстырғанда, жас тауықтарды көрсету үшін қолданылады. Жылдам өсуге қатысты интенсивті селекция және осыны сақтау үшін қолданылатын күтім салдарынан, бройлерлер әл-ауқатқа қатысты бірнеше мәселелерге бейім, атап айтқанда қаңқаның деформациясы және бұзылуы, тері мен көз зақымдары, сондай-ақ жүрек қысылысы. Түйіннің жақсы әл-ауқатын қолдау үшін желдету, үй-жай, тығыздық және ішкі процедуралар үнемі бағалануы керек. Өсіруге арналған аналық-аталық бройлерлер толық бойға жетеді, бірақ олардың да жоғары тамақтануға деген құштарлығы мен шоқы кесуге байланысты өздеріне тән әл-ауқат мәселелері бар. Бройлерлер әдетте үлкен сарайларда, қарқынды жағдайда, аралас жынысты үйірлер ретінде өсіріледі.

Қазіргі заманғы селекция

Қазіргі заманғы коммерциялық ет тұқымдарының дамуына дейін бройлерлер көбінесе фермалық үйірлерден алынған жас еркек тауықтар болған. Ата-тектік селекция 1916 жыл шамасында басталды. Осы кезде құс шаруашылығы саласына арналған журналдар да болған. Бір типті араластырылған тауықтар, табиғи түрде қос кеуделі Корниш тұқымының еркегінен және биік бойлы, ірі сүйекті ақ Плимут Рокстың тоқасынан шығарылды. Мысалы, 1973 жылы Шавер түсті жынысты бройлерлерді ұсынды. Оның генетикасы 1960 жылдардың ортасында әзірленген, компанияның жұмыртқа салатын тауықтарды өсіру жоспарына негізделген. Түсті жынысты бройлерлерді өсірушілердің алдындағы қиындық – тауықтың сойылатын шағында ақ қауырсынды болуы керек еді. 12 жылдан кейін экономикалық көрсеткіштерге зиян келтірмей, түстің жынысын анықтауға қол жеткізілді. Жасанды ұрықтандыру құс шаруашылығында көбейтуге қатысты көптеген артықшылықтар береді. Бройлер тұқымдары өсу үшін арнайы селекцияланған, нәтижесінде үлкен кеуде бұлшықтары дамыған, бұл табиғи жұптасуға кедерес келтіреді және оны азайтады. Осы себепті, тоқаның көбею жолдарына түсетін және шығарылатын сперматозоидтар саны шектелуі мүмкін. Сонымен қатар, еркектердің жыныстық белсенділігі өсу селекциясынан кейін айтарлықтай төмендеуі мүмкін. Жасанды ұрықтандыру көптеген фермерлерге таңдалған гендерді өз малдарына енгізуге және генетикалық сапасын арттыруға мүмкіндік берді. Ұрық алудың ең көп қолданылатын әдісі – ішкі массаж. Жасанды ұрықтандыру кезінде сперма көбінесе пластик шприц арқылы қынапқа енгізіледі. Сперманы осы жерге енгізу үшін, қынап тесігі клоака арқылы сыртқа шығарылады. Бұл тауықтың ішкі аймағына қысым жасау арқылы оңай жасалады. Сперма құралы 2–4 см тереңдікке қынап тесігіне енгізіледі. Сперма енгізілген кезде, тауықтың ішкі аймағына тигізілген қысым бірден босатылады. Қазіргі заманғы будандастырылған тауықтар ет өндіруге де қолайлы, себебі оларда көптеген тұқымдарға тән "түйін" болмайды, оны сойысқаннан кейін күйдіріп жою қажет. Аталық және аналық бройлерлердің екеуі де ет үшін өсіріледі.

Мінез-құлық

Бройлерлердің мінез-құлқы қоршаған ортамен байланысты өзгереді және олардың жасы мен дене салмағы тез өскен сайын өзгеріп отырады. Мысалы, сыртта өсірілген бройлерлердің белсенділігі бастапқыда үй ішінде өсірілген бройлерлерге қарағанда жоғарырақ болады, бірақ алты апталық жастан бастап барлық топтарда салыстырмалы деңгейге төмендейді. Сол зерттеу көрсеткендей, сырттағы топта қосымша кеңістік пен тұрақтар сияқты мүмкіндіктерді таңқаларлықтай аз пайдаланады. Бұған негізгі себеп аяқтардың әлсіздігі болды, себебі жеті апталық жастағы құстардың 80 пайызында жүріс бұзылысы анықталды. Мінез-құлықтың кеңеюіне деген ынтаның төмендегеніне дәлел жоқ, мысалы, сырттағы топтарда жерге шоқып тұру деңгейі айтарлықтай жоғары болды, өйткені бұл мінез-құлық тік тұрғаннан гөрі жатып та орындалуы мүмкін. Барлық жыныстық мінез-құлықтың жиілігін қарастырғанда, жасқа қарай айқын төмендеу байқалады, бұл либидоның төмендеуіне нұсқау береді. Либидоның төмендеуі 58 апталық салмақты қораздың төмендеген өнімділігін түсіндіруге жеткіліксіз, және бұл, әдетте, нормаға сәйкес келетін жұптасу кезінде еркектердің үлкен денесі немесе осы жастағы дене құрылысы сперманың берілуіне кедергі келтіруі салдары болуы мүмкін.

Тамақтандыру және жемшөпті қайта өңдеу

Тауықтар - бәсекелес жейтін жануарлар, ал қазіргі бройлерлерге арнайы, жоғары протеинді жем беріледі, әдетте автоматтандырылған тамақтандыру жүйесі арқылы. Бұл жеу және өсуді ынталандыру үшін жасанды жарық жағдайларымен үйлестіріледі, соның нәтижесінде қажетті дене салмағына жетеді. АҚШ-та 2011 жылы бройлердің орташа жемдік конверсия коэффициенті (FCR) тірі салмақтың 1 килограмына 1,91 килограмм жемді құрады, бұл 1925 жылғы 4,70 көрсеткішін қарағанда жақсару. Канададағы FCR көрсеткіші әдетте 1,72-ге тең. Жаңа Зеландиядағы коммерциялық бройлер шаруашылықтары әлемдегі ең жақсы бройлер тауығының FCR көрсеткішін 1,38 деп тіркеді. Бройлердің микробиомы, құстың тамақтануы мен генетикасынан өзге, жалпы FCR-ге де маңызды әсер етеді.

Қауіпсіздік мәселелері

Жасанды таңдау бройлерлердің өсу және сойылатын салмаққа жету жылдамдығын күрт арттырды. Қозғалыс белсенділігінің төмендеуі, құс төсегіндегі аммиакпен ұзақ тікелей байланыс нәтижесінде дерматит ауруының көбеюімен байланысты. Көптеген бройлерлер ұстау, жинау және тасымалдау процесінде қырылады.

Дүниежүзілік өндіріс және тұтыну

Ет тұтыну үшін бройлер тауықтарын коммерциялық өндіру – жоғары индустрияланған процесс. Екі негізгі сала бар: (1) тұтынуға арналған құстарды өсіру және (2) еттік бройлерлерді өсіру үшін аталық және аналық бастың өсірілуі. 2005 жылғы мәліметтер бойынша, Еуропалық Одақта жылына шамамен 5,9 миллиард бройлер тауығы өндірілді. Тауық етін жаппай өндіру – әлемдік индустрия, және сол кезде әлемдегі бройлерлердің 90 пайызын өсіруге арналған аталық-аналық басты тек екі-үш селекциялық компания қамтамасыз еткен. 2004 жылы әлемде өндірілген еттік тауықтардың жалпы саны шамамен 47 миллиардқа жетті; оның 19 пайызы АҚШ-та, 15 пайызы Қытайда, 13 пайызы ЕО25-те және 11 пайызы Бразилияда өндірілді. 2014 жылы әлем бойынша 86,6 миллион тонна бройлер еті өндірілді, ал 2018 жылғы баға бойынша, әлемдегі бройлер балапандарының саны шамамен 23 миллиардқа бағаланды.