Кіріспе

Экспрессивті тілдің бұзылуы – Халықаралық аурулар жіктемесінің (ICD 10) оныншы басылымында танылған «сөз және тілдің ерекше даму бұзылыстарының» бірі. Он бірінші басылымнан бастап (ICD 11, 2022 жылдың 1 қаңтарынан қолданыста), ол даму тілінің бұзылуының түрлі санаттарына жататын жағдай ретінде қарастырылады. ICD 11-ге көшу әртүрлі елдерде әртүрлі уақытта жүзеге асырылады. Бұл жағдай – ауызша және жазбаша түрде өрнектеуде қиындықтар туындайтын коммуникациялық бұзылыс. Бұл – тілдік қабілеттің ерекше кемістігі, онда ақыл-ой жасына сәйкес келетін деңгейден төмен экспрессивті сөйлеу тілі қолданылады, бірақ тілді түсіну қалыпты шектерде болады. Сөздік қорының жеткіліксіздігі, күрделі сөйлемдер құрудағы қиындықтар, сөздерді есінде сақтаудағы мәселелер болуы мүмкін, сондай-ақ артикуляцияда бұрмаушылықтар болуы немесе болмауы да мүмкін.

Себептер

Экспрессивті тілдің бұзылысы толыққанды түсініксіз. Оның бір ғана себебі жоқ, көбінесе даму кезінде туындайтын көптеген себептердің салдары болып табылады, соның ішінде нашар тамақтану және мидың зақымдануы, мысалы, жарақат немесе ауру. Ауыз, жұтқыншақ, көмекей құрылымдарына немесе нейромышалы функцияларға әсер ететін жарық тілше (көмейдің жарылуы) және басқа да аномалиялар сияқты физикалық аномалиялар, пациенттің тікелей қарым-қатынас жасау қабілетіне кедергі келтіре отырып, экспрессивті тілдің бұзылысына себеп болуы мүмкін. Ерте балалық шақтағы даму кезіндегі нашар орталық жағдайлар, соның ішінде жеткіліксіз стимул да қауіп факторы болып табылады.

Симптомдары

Экспрессивті тілдің бұзылуы – әртүрлі тәсілдермен қарым-қатынас жасаудағы қиындықтармен сипатталатын жағдай. Бұл кейде жасына сәйкес келмейтін, жетілмеген сөздік қоры немесе сөйлегенде дұрыс емес уақыттарды қолдану түрінде көрінеді. Күрделі сөйлемдер құру мен сөздерді есінде сақтауда да қиындықтар туындауы мүмкін. Диагноз жасына байланысты емдеу де әртүрлі болады.

Емдеу

Экспрессивті тілдің бұзылуын емдеу көбінесе дәрі-дәрмек талап етпейді, ең бастысы – сөйлеу және тіл терапиясы. Дегенмен, есту қабілетінің жоғалтуы сияқты басқа да мүмкін болатын ауруларды жоққа шығару үшін толық медициналық тексеруден өту ұсынылады. Экспрессивті тілдің бұзылуын емдеудің ең тиімді жолы – сөйлеу және тіл терапевтіне жүгініп, терапия жоспарын жасау. Кейбір терапиялар баланың жағдайын жақсартуға көмектесетін ойыншықтарды, кітаптарды, суреттер мен иллюстрацияларды қолдануды қамтиды. Ата-аналар да үйде балаларына көмектесе алады. Мысалы, ата-аналар балаларымен баяу, анық және қысқа сөздермен әңгімелесіп, олардың тілін біртіндеп жақсарта алады. Осы процесте сабырлылық маңызды, сондай-ақ балаларды стреске түсірмеу де қажет. Балаларға қысқа сөйлемді қайталауға немесе оны өз сөздерімен айтуға мүмкіндік беру де пайдалы болуы мүмкін. Экспрессивті тілдің бұзылуын емдеу үшін ерте диагностика және емдеу өте маңызды.

Болжам

Бұл аурудың болжамы баланың өмір сапасын, әлеуметтік қарым-қатынастар, психикалық денсаулық, сауаттылық, оқу қабілеттері, қоғаммен байланыс сияқты кең ауқымды даму салаларында туындайтын түрлі мәселелермен байланысты екені көрсетілген. Бұл, осы бұзылысқа байланысты туындайтын көптеген функционалдық шектеулердің салдарынан дұрыс қарым-қатынас жасау немесе тілді жеткізудегі қиындықтармен байланысты. Аурудың қауіптілігін анықтау және оның ауырлығы баланың жасына байланысты, ал жасөспірімдік немесе ересек жасқа жеткенде осы салалардағы өзгерістерді бағалау арқылы талданады. Сонымен қатар, аутизм немесе ми ісігі сияқты басқа ауруларға байланысты емес экспрессивті тіл бұзылысы, дәрі-дәрмектер сияқты тікелей емдеуді қажет етпейтін әдістер арқылы емделуі мүмкін екені дәлелденді. Суреттер, кітаптар және тағы басқаларын қолданатын түрлі сөйлеу және тілдік терапиялар жалпы тілдік дамуды жақсартады, балаларды түрлі іс-шараларға қатысуға ынталандырады, достар табуға көмектеседі және ата-аналар мен балалардың стрессін азайтады. Дегенмен, егер осы жағдайға ем жасалмаса, балалардың оқудағы үлгерімі төмендеп, қарым-қатынастағы қиындықтардан туындайтын наразылық ата-аналар мен балалардың көңілін қалдыруы мүмкін. Осы қиындықтарды жеңу үшін ата-аналарға сөйлеу тілі патологына жүгіну және баланың жағдайын жақсартуға көмектесетін күнделікті әдеттерді қалыптастыру ұсынылады, мысалы, сұрақтар қоюға және белсенді қарым-қатынасқа ынталандыратын орта жасау. Балаға кітап оқу немесе заттар мен белгілер арқылы жаңа сөздермен таныстыру сияқты шаралар жақсы мысалдар болар еді.

Тіл өндірісінің үлгілері

Виллем Левельт сөйлеуді жасаудың қазіргі кезде қабылданған теориясын баяндады. Сөздер, айтуға дайын тұрған түсінік қалыптасқаннан кейін, байланысты сөздер таңдалып, кодталып, содан соң сөйлеудің дыбыстық толқындары құрылады.

Тілдік желілерге қатысу

Тілдің ерекше бұзылулары, мысалы, экспрессивті тілдің бұзылуы, грамматикалық кемшіліктерден немесе тілдік ақпаратты өңдеудегі қиындықтардан туындайды ма деген маңызды пікірталас жүріп жатыр. Дегенмен, тілдің ерекше бұзылуларының (СЛИ) себебіне қатысты тағы бір гипотеза ұсынылды, ол Процедуралық тапшылық гипотезасы деп аталады. Процедуралық тапшылық гипотезасы, тілдің бұзылуын процедуралық жадқа қатысы бар ми құрылымдарының бұрыс дамуымен түсіндіруге болады дейді. Процедуралық жад – түрлі танымдық және моторлық тапсырмаларды қалай орындау керектігін еске түсіретін жадымыз. Бұл жад жүйесі алдыңғы лобтың базальды ганглиялық тізбектерімен байланысты, және осы гипотезаны одан әрі зерттеу СЛИ-дің түпкі себептерін анықтауға және клиникалық неврологиялық тұрғыдан толық картина жасауға көмектеседі.

Сөйлеу мен тілдің ғылыми зерттеулері

Нейробиология саласындағы ең алғашқы жаңалықтардың бірі мидың белгілі бір аймақтарына зақым келтірудің тілдік қабілеттердің нашарлауымен байланысты екенін анықтау болды, мысалы Вернике аймағы мен Брока аймағының ашылуы. Мидың осы бөліктеріндегі зақымданулар сөйлеуді түсіну және сөйлеуді жасау қабілеттерін нашарлатады. Пауль Брока алғаш рет мидың сол жарты шары тілдік функция үшін, әсіресе оң қолды пациенттер үшін локалдануға бейім екенін байқады. Қазіргі заманғы нейроғылыми зерттеулер бұл тұжырымды растады, бірақ кейбір оң қолды адамдарда тілдік функция оң жарты шарға қарай ығысуы мүмкін.

Дамудың вербалды диспраксиясы

1990 жылы КЕ отбасының бірнеше буынында дамитын ауызша диспраксия және орофациалдық праксис аутосомалық-доминанттық мұрагерлікпен берілетіні хабарланды. Толығырақ талдау осы мұрагерлік үлгісін FOXP2 гендеріндегі мутацияларға байланыстырды. Бұл зерттеулер ғалымдарға бір геннің өзгеруі адамның сөйлеу қабілетіне қалай әсер ететінін зерттеуге мүмкіндік берді. FOXP2 – сөйлеу және тілді жасаумен тікелей байланыстырылған алғашқы ген. Қалыпты FOXP2 генінің мутацияланған аллельдері ауыр сөйлеу кемістіктеріне себеп болады.

Тілдің ерекше бұзылуы

Нервтік бейнелеу әдістері, мысалы, құрылымдық және функционалдық МРТ, тілдік дамудың бұзылуы (SLI) бар адамдар мен қалыпты бақылау топтары арасында айтарлықтай айырмашылықтарды анықтамады. Дегенмен, воксельдік морфометрия сияқты күрделі әдістер зерттеушілерге КЕ отбасының зардап шеккен мүшелерінде, моторлық функциялармен байланысты ми аймақтарындағы (мысалы, базальдық ядро) нейрондық көлемдегі екі жақты аномалияларды анықтауға мүмкіндік берді. Бұл көлемнің азаюы ауызша практика тесттерінің нәтижелерімен жоғары корреляцияны көрсетті, бұл базальдық ядроның ерекше дамуының КЕ отбасында байқалатын моторлық бақылаудағы қиындықтармен байланысты екенін қолдайды. Ғалымдар әртүрлі когнитивтік тапсырмаларды орындау кезінде мидың белсенділігін тіркеу үшін нейробейнелеу әдістерін қолдана отырып, SLI бар балалардағы белсенділік үлгілеріндегі айырмашылықтарды анықтауға кірісіп келеді. Басты байқау – тілдің негізгі құрылымдарында (төменгі маңайлық гирус операкулумы, төменгі маңайлық гирус үшбұрышы, жоғары шеттік гирус және жоғарғы уақытша гирус) сол жартышарлықтың жетілмегендігі. Сол зерттеуде мидың басқа аймақтарында гипоактивация (супрамаргинальды қиылыс) және гиперактивация (алдыңғы инсула) байқалды. Басқа да тереңдетілген бейнелеу зерттеулері, жақсы дамыған тілдік дамуы бар балалардың миында бұрын анықталмаған зақымданулардың табылуын хабарлайды. Жалпы, бұл нәтижелер тілдік бұзылулардың мидың тілге байланысты аймағындағы неврологиялық ақаудың салдары екенін күшеп көрсетеді. Тілдік дамудың ерекше бұзылуы бар адамдардың ұзақ мерзімді жағдайларын зерттейтін зерттеулер (мысалы, экспрессивті тіл бұзылуы) осы адамдарды балалық шақтан ересек жасқа дейін қадағалайды. Уайтхаус және оның әріптестері атап көрсеткендей, "Балалық шақтағы тілдік проблемалар ересек жасқа дейін жалғасса, олар академиялық, әлеуметтік және кәсіптік нәтижелер тұрғысынан ауқымды салдарларға әкелуі мүмкін". Бұл зерттеушілер SLI диагнозы қойылған балалар тілге қатысты проблемаларды ұзақ сақтайтынын және олардың жоғары білімге емес, кәсіптік білімге басуы ықтимал екенін анықтады, осылайша жоғары сауаттылықты талап ететін мамандықтардан аулақ қалады. SLI диагнозы қойылған ересектерде де төменгі әлеуметтік-экономикалық жағдай байқалды. Уайтхаус.