Кіріспе

Нацистік көшбасшы Эрих Кох (19 маусым 1896 – 12 қараша 1986) 1928 жылдың 1 қазанынан 1945 жылға дейін Шығыс Пруссиядағы нацистік партияның (НСДАП) гауляйтері болды. 1941-1945 жылдары ол Белосток облысының азаматтық басқару басшысы (Chef der Zivilverwaltung) қызметін атқарды. Осы кезеңде ол 1941 жылдың қыркүйегінен 1944 жылдың тамызына дейін Украина рейхкомиссариатында, ал 1944 жылдың қыркүйегінен бастап Остланд рейхкомиссариатында рейхкомиссар болды. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Польшада сотталып, 1959 жылы соғыс қылмыстары жасағаны үшін айыпталып, өлім жазасына кесілді. Жазасы кейіннен өмір бойына түрмеге ауыстырылды және Кох 1986 жылдың 12 қарашасында Барчево түрмесінде табиғи себептерден қайтыс болды.

Жастық шағы мен Бірінші дүниежүзілік соғыс

Кох Эльберфельд қаласында, қазіргі Вуппертальдың бір бөлігінде, бригадир Густав Адольф Кохтың (1862–1932) және оның әйелі Генриеттаның (1863–1939) ұлы болып дүниеге келді. Бірінші дүниежүзілік соғыста 1915 жылдан соғыс аяқталған 1918 жылға дейін солдат болып қызмет етті. Кейіннен ол Жоғарғы Силезиядағы «Фрейкорп Россбах» ұйымының мүшесі ретінде күресті. Саудамен жақсы айналысатын Кох теміржол қызметіне мемлекеттік қызметтің орта буынына үміткер ретінде қабылданды. 1926 жылдың 22 наурызында Кох Эссендегі НСДАП-тың округ жетекшісі болды, ал сол жылдың қазан айында ол «Гроссгау Рур» басқарушысы лауазымына Джозеф Геббельстің орнын басты. 1927 жылы ол Виктор Луцкеден кейін сол аймақтың гауляйтердің орынбасары болды.

Шығыс Пруссия гаулейтері

1928 жылдың қазан айында Кох Шығыс Пруссия провинциясының гаулейтері және провинциялық диетадағы НСДАП фракциясының жетекшісі болды. Кохтың индустрияландыру жоспарлары оны Райх Бауэрнфюрері (Reichsbauernführer) және Ауыл шаруашылығы министрі қызметін атқарған Рихард Вальтер Дарремен қақтығысқа түсірді. Дарре, неопагандық рухтағы ауыл романтигі, Шығыс Пруссияның ауыл шаруашылығын өзінің көзқарасына сәйкес дамытуды қалаған. Оның "Жер" өкілдері Кохтың жоспарларына қарсылық білдіргенде, Кох оларды қамауға бұйырды.

Екінші дүниежүзілік соғыс

1939 жылдың 1 қыркүйегінде Екінші дүниежүзілік соғыс басталғанда Кох, Шығыс Пруссияны құрайтын I әскери округ (Wehrkreis I) үшін Рейхс-қорғаныс комиссары (Reichsverteidigungskommissar) болып тағайындалды. 1939 жылдың 26 қазанында Польшаға жасалған шабуыл аяқталғаннан кейін оның Гау аумағы бейімделді. Батыс Пруссияның әкімшілік округі (Regierungsbezirk West Prussia) Шығыс Пруссиядан жаңа Рейхсгау Вестпрусенге (Reichsgau Westpreußen) көшірілді, кейіннен Рейхсгау Данциг-Батыс Пруссия (Reichsgau Danzig-Westpreußen) деп қайта аталды. Шығыс Пруссияға Regierungsbezirk Zichenau (бұрынғы Ciechanów) өтемақы ретінде берілді. Бұл жаңа аумақтар шамамен Висла және Нарев өзендерінің арасында орналасқан. 1940 жылдың наурыз айында, соғыстан кейінгі тарих жөніндегі өңірлік кеңсе (Landesstelle für Nachkriegsgeschichte) директоры Теодор Шидер, гаулейтер Эрих Кохқа Шығыс Пруссияға қосылған аумақтарды зерттеу жөніндегі егжей-тегжейлі жоспар ұсынды; Кохтың өзі сол аймақтардағы саяси, әлеуметтік және этникалық жағдайды білуге ниеттенді. Шидер, керісінше, Кохқа екі есеп жіберді, оның ішінде 19 ғасырдың соңында аталған аймақта жүргізілген халық санағы, бұл нацистік жою және қоныстану саясатына өте маңызды болды және неміс Volksliste-сінде еврейлер мен "славяндық" жұбайларды этникалық немістерден бөлу үшін негіз болды. Кеңес Одағына шабуыл жасалғаннан кейін көп ұзамай, Кох 1941 жылдың 1 тамызында "азаматтық комиссар" (Zivilkommissar) болып тағайындалды, кейін Белосток ауданында Азаматтық әкімшілік басшысы болды. 1942 жылы гаулейтер Эрих Кох, нацистердің Польшадағы операциясына көмектескені үшін Теодор Шидерге алғыс айтты: "Landesstelle Ostpreußen für Nachkriegsgeschichte" директоры ретінде сіз поляктарға қарсы күресімізде маңызды қызмет көрсеткен материалды ұсындыңыз және бүгін Regierungsbezirke Zichenau және Bialystok-та жаңа тәртіп орнатуға көмектесуді жалғастырудасыз". 1941 жылдың 1 қыркүйегінде Кох Украинаның Рейхскомиссариатының Рейхскомиссары болды, ол Гестапо мен бірыңғай полицияны бақылады. Оның билігі Балтық теңізінен Қара теңізге дейін созылды; ол этникалық неміс, поляк, белорусь және украин аумақтарын қамтыды. Рейхскомиссар ретінде ол өз аймағында толық билікке ие болды, бұл нацистік бюрократияның басқа элементтерімен қақтығысқа әкелді. 1941 жылдың желтоқсан айында Германияның Оқкупацияланған Шығыс аумақтары министрі Альфред Розенберг, Кохтың тәуелсіз әрекеттерін Гитлерге мақұлдамағанын білдірді. Кохтың Рейхскомиссар ретіндегі алғашқы әрекеті жергілікті мектептерді жабу болды, ол "Украина балаларына мектеп қажет емес. Олар нені үйренуі керек болса, оны неміс ұстаздары үйретеді" деді. Кох, Рейхке мәжбүрлі еңбекпен қамтамасыз етуде Еңбекті орналастыру жөніндегі бас өкілетті Фриц Саукельмен бірге жұмыс істеді. Ол сондай-ақ поляк және украин еврейлерін қудалауға қатысты. Оның қатыгез әрекеттеріне байланысты Украинадағы нацистік билік партизандық көтерілістердің көбеюіне ұшырады. 1944 жылдың 21 қыркүйегінде Кох Хинрих Лохседен кейін Остландтың Рейхскомиссары болды, ол Балтық мемлекеттеріндегі нацистік әкімшілікті бақылады. 1944 жылдың 13 қазанында Рига, Рейхскомиссариаттың астанасы және аймақтың басшысы, Кеңес әскері тарапынан азат етілді. Кох 1944 жылдың 25 қарашасында Шығыс Пруссияның Volkssturm басшысы болып тағайындалды. 1945 жылы Қызыл Армия оның аймағына қарай жылжығанда, Кох бастапқыда Кенигсбергтен Берлинге қашып, қаңтар айының соңында Вермахтты Шығыс Пруссиядан ұқсас қашуға тырысқаны үшін айыптады. Содан кейін ол әлдеқайда қауіпсіз Пиллау қаласына оралды, "онда ол Kriegsmarine радиобайланысын қолдана отырып, теңіз эвакуациясын ұйымдастыруды көрсетті, содан кейін тағы бір рет қашып кетті" 1945 жылдың 23 сәуірінде Балтық теңізіндегі осы порт арқылы құтылып, мұз бұзатын "Остпреусен" кемесімен. Пиллаудан Хел түбегі, Рюген және Копенгаген арқылы ол Фленсбургке жетті, онда өзін жасырып, Оңтүстік Америкаға алып баруды талап етті, бірақ сәтсіз аяқталды. Ол 1949 жылдың мамыр айында Гамбургте британдық әскерлер тұтқындады.

Сот және түрмеге қамау

Кеңес Одағы Кохты экстрадициялауды талап етті, бірақ британ үкіметі оны коммунистік Польша үкіметіне тапсыруды шешті. 1950 жылдың 14 қаңтарында британдықтар оны Варшавадағы Мокотов түрмесіне өткізді, онда ол тағы сегіз жыл қамауда отырды. 1958 жылдың 19 қазанында оның үкім шығару отырысы басталды. Ол 400 000 поляктың өліміне кінәлі деп айыпталды, бірақ Украинадағы жасаған қылмыстары үшін ешқашан сотталған жоқ. Осы қылмыстарда кінәлі деп танылған ол 1959 жылдың 9 наурызында Варшава аудандық сотының шешімімен бейбіт азаматтарды жаппай өлтіруді жоспарлаған, дайындаған және ұйымдастырған үшін өлім жазасына кесілді. Денсаулығының нашарлауына байланысты өлім жазасы өмір бойына бас бостандығынан айыруға ауыстырылды, бірақ көптеген адамдар оның өмірі сақталғанына Кеңес Одағының соғыс кезінде нацистер тонаған өнер туралы ақпаратқа ие болғандықтан деп сенді; әсіресе, Ленинградқа жақын орналасқан Царское Село сарайындағы Амбер бөлмесінің қайда екендігі туралы мәліметтер, ол Кохтың тікелей бұйрығымен демонтаждалған. Кеңес Одағы оның осы әйгілі бөлменің бөліктерін «Вильгельм Густлофф» круиздік лайнерінде жасыруға бұйрық бергенін ойлады, ол 1945 жылдың басында Шығыс Пруссиядан неміс босқындарын эвакуациялау кезінде Балтық теңізінде кеңестік торпедалармен батырылды. 1950 жылдары кеңестік және поляк су астындағы шолушыларының іздеу жұмыстары бұл теорияны растайтын ешқандай дәлел таппады. Кох 1986 жылы Кенигсберг тарихы туралы телерепортажда пайда болды, онда ол Польшадағы түрмесіндегі камерасында Батыс Германия журналистерімен сұхбаттасты. Ол өмірінің соңына дейін өкініш білдірмеді, қаланың Кенигсбергтің тапсырылмағанын, өйткені «ол мәртебе мәселесі» еді деп мәлімдеді. Ол көп ұзамай Барчево түрмесінде (бұрынғы Шығыс Пруссиядағы Вартенбург) табиғи себептерден 90 жасында қайтыс болды, ол Польшада жазасын өтеген соңғы соғыс қылмыскері болды. Ол жергілікті түрме зиратында белгісіз қабірге жерленді.

Кох және христиандық

Кох – ашық христиан болған нацистік партия мүшелерінің бірі. Саяси мансабынан өзге, Кох бұрынғы Пруссияның Шығыс Пруссия Епархиясы Синодының сайланған төрағасы болды. Кох дәстүрлі протестантизмге қарағанда «Deutsche Christen» қозғалысына басымдық бергенімен, замандастары Кохты нағыз христиан деп есептеді, ал оның шіркеудегі жетістіктері лютерандық сеніміне адалдығымен байланысты болуы мүмкін. Бірақ ол соғыстан кейін берген куәлігінде: «Нацистік идея пруссиялық протестанттық көзқарас пен Лютердің аяқталмаған протестанттық реформасынан туындауы керек деп ойладым», – деді. Лютердің дүниеге келгеніне 450 жыл толуына орай (10 қараша 1933 ж.), Кох Лютердің туған күніне қатысты жағдайлар туралы сөз сөйледі. Ол «Machtergreifung» – Құдайдың құдіретімен жасалған іс екенін айтты және Лютер де, Гитлер де сенім үшін күрескенін мәлімдеді. Кохтың Розенберг пен Дарремен болған қақтығыстарының діни себептері болған деген болжам бар; Розенберг пен Дарре екеуі де христиандыққа қарсы скандинавшылдар болып, нацистік «Weltanschauung» («әлемге көзқарас») христиандықпен үйлеспейді деп есептеді.