Кіріспе
Такламакан шөлісінің солтүстік жиегіндегі ежелгі буддалық мемлекет Куча немесе Куче (сондай-ақ: Kuçar, Кучар; , Кучар; , t=[[wikt:庫車; ) – Тарым бассейнінде, қазіргі Такламакан шөлісінің солтүстік жиегінде және Музат өзенінің оңтүстігінде, Жібек жолының бір тармағында орналасқан ежелгі буддалық мемлекет. Кучаның бұрынғы аумағы қазіргі Қытайдың Шыңжаң Ұйғыр автономиялық ауданындағы Ақсу префектурасында жатыр. Куқа қаласы – Ақсу префектурасының Куқа ауданының әкімшілік орталығы. 1990 жылы оның халқы 74 632 адамды құрады.
Kucha or Kuche (also: Kuçar, Kuchar; , Кучар; , t=[[wikt:庫車; ) was an ancient Buddhist kingdom located on the branch of the Silk Road that ran along the northern edge of what is now the Taklamakan Desert in the Tarim Basin and south of the Muzat River. The former area of Kucha now lies in present day Aksu Prefecture, Xinjiang, China. Kuqa town is the county seat of Aksu Prefecture's Kuqa County. Its population was given as 74,632 in 1990.
Этимология
Қазіргі Кучаның топонимдерінің тарихы әлі де толыққанды анықталмаған; алайда, Куча, Кучар (түркі тілдерінде) және Куче (қазіргі қытай тілінде) ежелгі дәуірдің соңғы кезеңдеріндегі үнді жазуларындағы Кушанға сәйкес келетіні белгілі. Хан немесе Тан дәуірінің қытай транскрипциялары Кучи есімінің түпкілікті түрі Кучи болғанын көрсетеді, ал Тибет жылнамаларында (687 ж.) Гузан немесе Кусан деп жазылған. Моңғол империясының көне ұйғыр және көне мандарин транскрипциялары Кушан немесе Кушанның орнына тиісінше Күсән/Гүсән және Куксиан/Қуксиан формаларын қолдайды. Қытай тілінде тағы бір туыс транслитерация – Ку сиен. Бұл екі атаудың қатарында Кос, Куча, Кужар сияқты атаулар да қазіргі Куча үшін қолданылған. Хан кітабында (111 ж. аяқталған) Куча "Батыс аймақтарының отыз алты патшалығының" ең ірісі болғандығы айтылады, халқы 81 317 адамды құрап, оның ішінде 21 076 адам қару-жарақ алып жүруге жарамды болған. Куча патшалығы Солтүстік Жібек жолында стратегиялық тұрғызылғандықтан, гүлденуге ие болды және Кучаны сауда мен мәдениеттің ірі орталығына айналдырды.
Хан-Шионну арасындағы дау
Кейінгі Хань дәуірінде (25–220 ж.б.), Куча, Тарим алабының баршасымен бірге, солтүстіктегі Сюньну және шығыстағы хань қытайлары арасындағы бәсекелестік ошағына айналды. 74 жылы қытай әскерлері Түрфанды жаулап алу арқылы Тарим алабын бақылауға көшті. Біздің заманымыздың бірінші ғасырында Куча қытайларға қарсы тұрып, қытайлық генерал Бан Чаоға қарсы Сюньну мен Юэчжимен одақтасты. Тіпті Кужула Кадфис басқарған Кушан империясы да Кушаға көмек көрсету үшін Тарим алабына әскер жіберді, бірақ олар ұсақ шайқастардан кейін шегінді.
Қытайдың жаулауы
124 жылы Куча ресми түрде қытай сарайына бағынды, ал 127 жылы Қытай Тарым бассейнінің барлық аймағын бағындырды. Куча Қытай Хан әулетінің Батыс қорғаушылығының бір бөлігіне айналды, Қытайдың Жібек жолына бақылауы өнер алмасуына және Буддизмнің Орталық Азиядан таралуына көмектесті. Римдік Маэс Тициан 2-ші ғасырда бұл аймаққа сапар шекті, сондай-ақ парфян Ан Шигао, Юэчжи Локаксэма және Чжи Цян, немесе үнділік Чжу Шуофу (竺朔佛) сияқты көптеген көрнекті будда миссионерлері де келді. Шамамен 150 жылында Батыс аймақтардағы қытай билігі әлсіреді, Тарым бассейні мен оның қалалары тәуелсіздікке ие болды.
4 және 5 ғасырлардағы Жібек жолы
Куча IV ғасырдың соңғы ширегінде өте күшті және бай болды, Тарим алабының оңтүстік шетінде жатқан Оңтүстік Жібек жолының есебінен Жібек жолы бойындағы сауданың көп бөлігін өз қолына алуға жақындады. Барлық жерде бекіністі қалалар, олардың қабырғалары үш қабатты, ішінде мыңдаған будда ступалары мен ғибадатханалары бар (). Патша сарайы аспандағыдай жарқырап, ғажайып". Мәдениет гүлденді, үнді санскрит жазбаларын Куча монахы және аудармашы Кумараджива (344-413 жж.), Кашмирден келген адамның және Куча анасының ұлы, аударған. Аймақта ерекше музыка стилі дамыды және "Куча" музыкасы Жібек жолының сауда жолдарымен таралып, танымал болды. Куча музыкасы мен биінің жарқын көріністерін Кизил үңгірлерінде табуға болады, ал олар Сюаньцзянның жазбаларында сипатталған. "[К]ызыл мен Кумтураның әдемі әйелдері мен меценаттары, тар белді корсеттері мен кең юбкалары Буддалық тақырыпқа қарамастан, Жібек жолындағы барлық аялдамаларда, Таримнің барлық бай керуен қалаларында Куча ләззат пен қуаныш қаласы ретінде танымал болды, және Қытайда оның музыканттары, биші қыздары мен әдепті әйелдері туралы әңгімелер тарады". Куча музыкасы Тан Қытайында өте танымал болды, әсіресе лютня, ол қытай тілінде пипа деп аталды. Мысалы, Гюмет мұражайының коллекциясындағы екі Тан музыкант-әйел екі басты дәстүрді бейнелейді: біреуі Куча пипасын, ал екіншісі қытай джиегуін (үнді стиліндегі барабан) орындайды. Куча музыкасы, сондай-ақ басқа ерте ортағасырлық музыка, сол кезеңде Қытайдан Жапонияға жеткізілді және ол жерде гагаку немесе жапондық сарай музыкасы ретінде сақталды, бірақ сәл өзгертілген күйде.
A specific style of music developed within the region and "Kuchean" music gained popularity as it spread along the trade lines of the Silk Road. Lively scenes of Kuchean music and dancing can be found in the Kizil Caves and are described in the writings of Xuanzang. "[T]he fair ladies and benefactresses of Kizil and Kumtura in their tight waisted bodices and voluminous skirts recall notwithstanding the Buddhic theme that at all the halting places along the Silk Road, in all the rich caravan towns of the Tarim, Kucha was renowned as a city of pleasures, and that as far as China men talked of its musicians, its dancing girls, and its courtesans." Kuchean music was very popular in Tang China, particularly the lute, which became known in Chinese as the pipa. For example, within the collection of the Guimet Museum, two Tang female musician figures represent the two prevailing traditions: one plays a Kuchean pipa and the other plays a Chinese jiegu (an Indian style drum). The music of Kucha, along with other early medieval music, was transmitted from China to Japan during the same period and is preserved there, somewhat transformed, as gagaku or Japanese court music.
7 - 13 ғасырлар
7 ғасырдың басында Тан әулетінің жаулап алуынан кейін, император Тайцзунның Батыс аймақтарына жасаған жорығы кезінде, ханьқытайлары Куча қаласын Ансидің төрт бекінісінің бірі деп санады: «Тыныштандырылған Батыс», тіпті оның астанасы ретінде де қарастырды. 7 ғасырдың соңында Тибет империясының бірнеше онжылдық үстемдігі кезінде Куча көбінесе жартылай тәуелсіздікке ие болды. 8-9 ғасырларда ұйғырлар осы аймаққа көбірек қоныстанды. 840 жылы қырғыз әскерлері ұйғыр қағанатын жойғаннан кейін, Куча ұйғыр мемлекеті Кочоның маңызды орталығына айналды. Ежелгі астананың кең аумақты қираған орындары және 13 ғасырда тасталып қалған Субаши ғибадатханасы (қытайша Кьючи) қазіргі Кучаның солтүстігінде жатыр.
Қазіргі куча
1887 жылы Пекиннен Үндістанға саяхат еткен Фрэнсис Янгхусбанд бұл оазистен өтіп, аймақтың "шамамен" 60 000 тұрғыны болған деп сипаттады. Қазіргі қытай қаласы 8 метрлік қабырғамен қоршалған, қақпаларында қорғаныш жоқ, бірақ оның айналасында 6 метр тереңдіктегі арық болған. Ішінде үйлер мен "кейбір нашар дүкендер" орналасқан. "Түрік үйлері" арықтың жиегіне дейін созылып, қытай қаласының оңтүстік-шығысында ескі қаланың қиратындары сақталған, алайда дүкендер мен үйлердің көп бөлігі оның сыртында еді. Қытай қаласынан солтүстікке қарай 500 сарбазға арналған казарма орналасқан. Оның бағалауынша, гарнизонның жалпы саны 1500 адамды құрады, олар "Мұнара белгісі" бар ескі Энфилд мылтықтарымен қаруланған. Куча қазір Синьцзянның Куқа қаласының бір бөлігі. Ол жаңа қалаға, оның ішінде Халық алаңы мен көлік орталығына, және ескі қалаға бөлінген, онда жұма базар және бұрынғы қала қабырғасы мен зираттың қалдықтары сақталған. Ауыл шаруашылығымен қатар, қала жергілікті зауыттарда цемент, кілем және басқа да тұрмыстық керек-жарақтарды да өндіреді.
Археологиялық зерттеулер
Өңірде үшінші (1905–1907 жж., Альберт Грунведель жетекшілік еткен) және төртінші (1913–1914 жж., Альберт фон Ле Кок жетекшілік еткен) неміс Турфан экспедициялары зерттеген бірнеше маңызды археологиялық ескерткіштер бар. Олардың ішінде Ачик Илек және Субаши үңгірлік кешендері жақын жерде орналасқан.
Куча және буддизм
Куча ежелгі дәуірден бастап орта ғасырдың соңына дейін маңызды буддалық орталық болды. Буддизм Кучаға 1-ші ғасырдың аяғына дейін келді, бірақ бұл мемлекет 4-ші ғасырда ғана буддизмнің ірі орталығына айналды, негізінен Сарвастивада, ал кейін ұйғыр кезеңінде Махаяна буддизмі де дамыды. Осы тұрғыдан ол Хотаннан ерекшеленді, ол шөлдің оңтүстік жағында Махаяна буддизмінің үстемдік құрған мемлекеті болды. "Джин кітабында" жазылғандай, үшінші ғасырда Кучада шамамен мың будда ступасы мен ғибадатханасы болған. Осы кезде кучалық монахтар Қытайға саяхаттай бастады. Төртінші ғасырда мемлекет ішінде буддизмнің одан әрі өркендеуі байқалды. Сарайдың өзі буддалық монастырға ұқсас болған, онда тастан қашалған Будда мүсіндері болған, ал қала маңында көптеген монастырлар орналасқан. Куча 5-ші ғасырдың ұлы аудармашы монахы Кумарадживаның (344-413 жж.) туған жері ретінде әйгілі.
По-Йен
Боян есімді патшалық отбасының монахы 256-260 жылдары Қытайдың астанасы Луоянға сапар жасады. 258 жылы ол Қытайдың танымал Ақ Ат ғибадатханасында алты буддалық мәтінді қытай тіліне аударды, соның ішінде Таза жер буддизміндегі маңызды сутра – Ұзын Сухавативуха сутрасы.
По-Шримитра
По Шримитра – 307-312 жылдары Қытайға сапар шеккен және үш буддалық мәтінді аударған тағы бір Кучалық монах.
По-Йен
Екінші Кухей буддасы монахы, По Йен деп аталған, сондай-ақ Лянчжоуға (қазіргі Уувей, Ганьсу, Қытай) барды және ол өте құрметті болғандығы айтылады, бірақ ол ешқандай мәтін аудармағаны белгілі.
Тохария тілдері
Куча тілі, сақталған қолжазбалар мен жазулар бойынша, Кушинье (Кушинье) деп аталатын, сонымен қатар Тохария B немесе Батыс Тохария тілі, индоевропалық тілдер тобына жатқан. Кейін, ұйғырлардың үстемдігі кезінде Куча патшалығы біртіндеп түркі тілінде сөйлейтін халыққа айналды. Кушинье тілі 20-ғасырдың басына дейін толығымен ұмытылып, Тарим алқабындағы әртүрлі жерлерде екі туысқан (бірақ бір-бірін түсінбеуші) тілде жазылған жазулар мен құжаттар табылғанға дейін белгісіз болып қалды. Керісінше, Тохария А, немесе Ārśi тілі Турпан (кейіннен Турфан деп аталған) және Агни (Qarašähär; Karashar) аймақтарында кең таралған, бірақ Кушинье тілі де сол жерлерде қолданылған болуы мүмкін. Индо-иран тілдері үшін әдетте қолданылатын Орталық Азияның брахми жазуымен жазылған болса да, тохария тілдері (қазіргі ғалымдардың білуінше) индоевропалық тілдердің жүздік тобына жатады, бұл тілдер басқаша Оңтүстік және Батыс Еуропаға тән. Белгілі тохария мәтіндерінің нақты мерзімі даулы, бірақ олар біздің заманымыздың 6-шы мен 8-ші ғасырлары аралығында жазылған (дегенмен, тохария тілінде сөйлейтін адамдар бұл аймаққа одан да ертерек келген болуы керек). Екі тіл де шамамен 1000 жылға дейін жойылып кетті. Ғалымдар осы тілдердің толық картинасын, олардың шығуын, тарихын және байланыстарын анықтау үшін әлі де жұмыс істеп жатыр.
Көршілері
Патшалық батыста Аксу және Кашгармен, ал шығыста Карасахар және Турпанмен шектесетін. Такламакан шөлінен оңтүстісте Хотан орналасқан.
Куча және Кизил үңгірлері
Кизил үңгірлері Куча қаласының солтүстік-батысында шамамен орналасқан және Кучаның гүлденген IV ғасырлық мемлекетінің құрамына кірген. Үңгірлердің пайда болуы ежелгі Куча патшалық отбасына, атап айтқанда Куча патшасының қызы, Заоерхан принцессасы туралы жергілікті аңызбен байланысты. Ханшайым аң аулау кезінде жергілікті шебермен кездесіп, оған ғашық болады. Шебер ханшайымға үйленуге рұқсат сұрап патшаға келгенде, патша бұл одаққа қатты қарсылық білдірді. Ол жас жігітке, егер ол жергілікті төбелерге 1000 үңгір қазбаса, рұқсат бермейтінін айтты. Патшаға өзін көрсетуге бел буған шебер тауға шығып, үңгір қазуға кірісті. Үш жыл бойы 999 үңгір қазып, жұмыстың ауыртпалығынан көз жұмды. Қайғыға батқан ханшайым оның денесін тауып, өзі де қайтыс болды, ал қазір оның жастарындан құралған көшкін кейбір үңгірлердің тас беттерінен төгіліп жатыр дейді.
Ақша шығару
Үшінші немесе төртінші ғасырдан бастап Куча, Қытай тарихындағы Хан әулеті кезеңінен кейінгі кішірейтілген және құнсыздалған У-Жу (五銖) ақшалай монеталарының үлгісімен шабыттандырылып, У-Жу (五銖) ақшалай монеталарын өндіруге кірісті. Кучада шығарылған ақшалай монеталар Кайюань Тонгбаодан (開元通寳) бұрын шыққан болуы мүмкін, ал ақшалай монеталардың жергілікті өндірісі 621 жылдан кейін, Қытайда У-Жу ақшалай монеталары тоқтатылған кезде аяқталуы ықтимал. Куча монеталарының ішінде Кучада сөйленетін тілге жататын, әлі де шешілмеген мәтіні бар "Хан Цю екі жазбалы У-Жу монетасы" (漢龜二體五銖錢, hàn qiū èr tǐ wǔ zhū qián) бар.
Уақыт шкаласы
630 ж. Сюаньцзян осы мемлекетке сапар жасады.