Кіріспе

Пост-экспрессионизм – неміс өнер сыншысы Франц Рохтың соғыстан кейінгі өнер әлеміндегі экспрессионизмге ықпал еткен, бірақ оның эстетикасын қабылдамай өзін-өзі анықтаған түрлі ағымдарды сипаттау үшін қолданған термині. Рох алғаш рет 1925 жылы "Тылсымдық реализм: Пост-экспрессионизм" атты мақаласында бұл терминді пайдаланды, бұл Гюстав Фридрих Хартлаубтың "Жаңа объективтілік" терминіне қарама-қарсы қойылды, ол неміс өнеріндегі осы дамуды тар шеңберде сипаттайды. Рох "пост-экспрессионизм" мен "тылсымдық реализмді" мағынасы бірдей деп есептегенмен, кейінгі сыншылар тылсымдық реализм мен Хартлауб бастапқыда анықтаған басқа суретшілер арасындағы айырмашылықты көрсетті, сондай-ақ Еуропадағы басқа суретшілердің әртүрлі стильдік ерекшеліктерімен, бірақ осы үрдіс аясында жұмыс істегенін атап өтті.

Өмірбаян

Бірінші дүниежүзілік соғысқа дейін өнер әлемінің көп бөлігі футуризм мен экспрессионизмнің ықпалында болды. Екі қозғалыс та тәртіп сезімінен, объективтілікке немесе дәстүрге адалдықтан бас тартты. Футуристердің көзқарасын Ф. Маринетти «Футурист манифестінде» ең айқын жеткізді, онда ол өткенді мойын бұрмауды, кез келген еліктеуді – басқа суретшілерді немесе сыртқы әлемді – қабылдамауды талап етті және шығармашылықтың құндылығын, технологияның жеңісін мақтап айтты. Футурист ақын Владимир Маяковский осыған орай: «Электр энергиясын көргеннен кейін табиғатқа деген қызығушылығым басылды» деді. Маринетти және басқа футуристер соғыс пен зорлық-зомбылықты революцияның жолы ретінде дәріптеді – бостандық әкелу, жаңа идеяларды орнату және өз халқы үшін күресуге шақыру арқылы. Соғыс Еуропада қалыптасып келе жатқанда, көптеген адамдар оны мәдениетті «тазалаудың» және қоғамның ескі, пайдасыз элементтерін жоюдың жолы деп қарады және оны қолдады. Экпрессионистер де табиғатты еліктеуден бас тартып, эмоционалдық тәжірибені білдіруге тырысты, бірақ көбінесе өнерлерін мазасыздық – ішкі күйзеліс, қазіргі заманғы әлемге реакция, қоғамнан шеттеу немесе жеке өзін-өзі анықтауға ұмтылыс төңірегінде құрды. Осы мазасыздық сезімімен қатар, экспрессионистер де футуристер сияқты революциялық көңіл-күйді білдірді. Мұны 1919 жылы жарық көрген экспрессионистік поэзия антологиясы «Menschheitsdämmerung» – «Адамзаттың таңы» деп аударылатын кітап дәлелдейді, бұл адамзат «күн бату кезінде» екенін, ескі өмір салтының аяқталуына жақын екенін және оның астында жаңа таңның тууының алғышарттары бар екенін көрсетеді. Футуризм де, экспрессионизм де әрқашан қарсылыққа тап болды, бірақ соғыстағы қиратулар оларға қарсы сынды күшейтті. Соғыстан кейін, түрлі өнер орталарында тәртіпке оралуға және дәстүр мен табиғат әлемін қайта бағалауға шақырулар жасалды. Италияда бұл «Valori Plastici» журналымен ынталандырылды және Венеция биенналесінде көрме өткізген, ал бұрынғы жұмыстарынан бас тартқан көптеген футуристер қосылған «Novecento» тобында бірікті. Бұл топтың мүшесі Марио Сирони олар «Құдай жаратқан әлемді еліктемейміз, бірақ одан шабыттанамыз» деді. Хартлаубтың тұжырымдамасы бойынша «Жаңа объективтілік» немесе «Neue Sachlichkeit» Германиядағы дамуды сипаттады және ол 1925 жылы ұйымдастырылған көрменің атауы болды. «Neue Sachlichkeit» тек «тәртіпке оралуға» ғана емес, сонымен қатар экспрессионизм оларға мүмкіндік бермеген, өнерін алға басу үшін, саяси мақсатта пайдалануды қалаған солшыл суретшілер арасында да қаруға шақыруға әсер етті. Бельгияда бұл жалпы үрдісте тағы бір бағыт болды, ол кейіннен «адамға қайта оралу» деп аталды.

Қозғалыстар

Хартлауб Неуэ-Сакхлихт идеясын анықтағанда, ол екі топты бөліп көрсетті: объективті шындықты “[жарып], қазіргі заманғы фактілер әлемінің нысанын бұзып, осы заманғы тәжірибені оның қарқыны мен қызған температурасында бейнелейтін” веристер, және “[көркемдік салаға] болмыстың сыртқы заңдарын бейнелеуге мәңгілік қабілеті бар нысандарды іздеген” классицистер.

Рох бастапқыда ‘Жаңа реализм’ терминін Неуэ-Сакхлихтпен шамалы айырмасы бар синоним ретінде қарастырғанмен, Хартлауб классицистер деп атаған суретшілер кейіннен Рохтың терминімен байланыстырылды. Бұл ‘Жаңа реалистердің’ барлығы Италиядағы Novecento-да дамыған классицизмнің, сондай-ақ де Кириконың метафизикалық өнер тұжырымының, одан әрі сюрреализмге тараған әсеріне ішкі түсті. 1977 жылы өнер сыншысы Виланд Шмид терминдердің бірдей нәрсені білдіргеніне қарамастан, оларды екі түрлі топ ретінде түсінудің себебі, қозғалыстың оң және сол қанаты болғандығында екенін айтты: оң қанатындағы Жаңа реалистер – кейіннен көптегендері фашизмді қолдаған немесе оған ыңғайласып кеткен, ал сол қанатындағы Neue Sachlichkeit деп білетін веристер – фашизмге қарсы күрескен. Екі топтың саяси философиясымен қатар, көркемдік философиясы да әртүрлі болды. Пост-экспрессионизмге енгізу қажетті үшінші бағыт, Рох оны есепке алмаған, неміс экспрессионизмі мен итальяндық футуризмге қарама-қарсы фламанд экспрессионизміне жасалған реакция. Бұл көбінесе анимизм деп аталады.

Сиқырлы реализм

Рох үшін «Сықырлық реализм» экспрессионизмге реакция ретінде [бізді] қоршаған объективті әлемнің тәуелсіздігін қайтадан бағалауды білдірді; заттарға айнала алатын материяның ғажайыбын жаңадан көруді қажет етті. Ол осы терминмен бізге қалыпты әлемнің «сықырлығын» көрсетуге тырысты – күнделікті заттарға шынайы назар салғанда, олардың қаншалықты жаңғақ және фантастикалық көрінетінін. Италияда Рох анықтаған стиль «ретке оралу» және метафизикалық өнер талап еткен гармония мен техникаға жаңаша назар аударудың нәтижесінде пайда болды, бұл стильді Карло Карра мен Джорджио де Чирико, Novecento мүшелері дамытты. Карра өз мақсатын таныс заттардың түсіндіру контексінен тыс қалғандағы қияли ішкі өмірін зерттеу ретінде сипаттады: олардың қаттылығы, оларға бөлінген кеңістіктегі жекелігі, олардың арасындағы құпия диалог мүмкіндігі. Италиядағы осы стильмен байланысты ең ірі суретші – Антонио Донги, ол дәстүрлі тақырыптарды – халық өмірін, пейзаждарды және натюрморттарды – сақтап, оларды күшті композиция және кеңістіктік айқындықпен бейнелеп, оларға салмақ пен тыныштық берді. Оның натюрморттары көбінесе қарапайым вазадағы гүлдерден тұрады, олар нативті өнердің таң қалдыратын симметриясымен бейнеленген. Ол сондай-ақ құстарды, олардың қос қабаттарында мұқият орналастырылған, цирк қойылымдарына дайын иттілер мен басқа да жануарларды суреттеді, бұл табиғаттың үстіне жасанды түрде қойылған композицияны көрсетеді. Германияда Антон Радершайдт конструктивизмді тастағаннан кейін Донгиге ұқсас стильдегі сықырлық реализмге бет бұрды. Георг Шримпф оларға ұқсас, примитивизмнің ықпалымен жұмыс істейді. Филиппо Де Пизис, көбінесе метафизикалық өнермен байланысты, сықырлық реалист ретінде де қарастырылуы мүмкін. Донги сияқты ол дәстүрлі тақырыптарды суреттеді, бірақ қатаң классикалық стильді дамытудың орнына, бельгиялық анимистерге ұқсас нысандардың жақындығын көрсету үшін көбірек кескіндемелік щетка қолданды. Оның метафизикалық өнермен байланысы оның натюрморттарында жиі объектілерді қарама-қарсы қойып, оларды контекстке қоятын көрініс құруында. Италиядағы тағы бір сықырлық реалист – Феличе Казорати, оның суреттері жақсы техникамен орындалған, бірақ көбінесе ерекше перспективалық эффекттермен және айқын түстермен ерекшеленеді. 1925 жылы Рафаэлло Джиолли Казорати өнерінің алаңдатарлық аспектілерін қорытындылады: «Көлемдерде салмақ жоқ, ал түстерде дене жоқ. Барлығы ойдан шығарылған: тіпті тірілердің өзінде де жүйкелік белсенділік жоқ. Күн айға ұқсайды – ештеңе бекітілмеген немесе нақты емес». Бұл стильде жұмыс істеген басқа неміс суретшілері – Александр Канольдт және Карл Гроссберг. Канольдт натюрморттар мен портреттерді, ал Гроссберг қалалық пейзаждар мен өнеркәсіптік орындарды салқын дәлдікпен суреттеді.

Жаңа объективтілік және шынайылық

Қазіргі таңда Neue Sachlichkeit-пен ең көп байланысты әртістер – Хартлауб «верьшілер» деп атағандар. Бұл суретшілер экспрессионизмге қарсы болды, бірақ экспрессионисттік өнердің саяси әлсіздігі деп санайтын нәрсеге қарсы тұрғандықтан, «реттілікке оралудың» үлгісі болмады. Олар революциялық саясатқа қатысуға ұмтылып, реализмнің осы түрі шындықты бұрмалап, жамандықты баса көрсетуге тырысты, себебі олар шындықтың жамандығын әшкерелегісі келді. Бұл өнер шикі, қоздырылған және қатал сатиралық сипатта болды. Неміс драматургі Бертольд Брехт экспрессионизмнің ерте сыншыларының бірі болды, оны шектеулі және сыртқы деп атады. Германияда жаңа парламент болғанымен, парламентарийлер жетіспейді, әдебиетте идеяларға ғана қызығушылық бар, бірақ жаңа идеялар жоқ, ал театрда «драмаға ұмтылыс» бар, бірақ нағыз драма жоқ деді. Оның «Баал» және «Түнгі барабандар» (Trommeln in der Nacht) атты ерте пьесалары экспрессионизмге деген сәнге құмарлықты жоққа шығарды. Экпрессионисттік өнерде жеке эмоционалдық тәжірибеге баса назар аударуға қарсы, Брехт «Адам – адамға тең» жобасынан бастап, пьеса қоюдың бірлескен әдісін енгізді. Жалпы алғанда, верьшілердің экспрессионизмге қатысты сын-ескертпелері дадаизмнің ықпалында болды. Дадаизмнің алғашқы өкілдері соғыста бейтарап ел болған Швейцарияда бірігіп, ортақ мақсатта өнерін моральдық және мәдени наразылықтың бір түрі ретінде пайдалануға тырысты. Олар ұлттық шектеулерден ғана емес, сонымен қатар көркем тілдің шектеулерінен де арылуды қалады, саяси ашу-ызаны білдіріп, саяси әрекеттерге шақыруды көздеді. Дадаистер үшін экспрессионизм қоғамның барлық алаңдаушылықтары мен уайымдарын бейнеледі, бірақ олар оны өзгерте алмады. Осыдан шығып, Дада Рауль Хаусманның айтуынша, «сатирикалық гиперреализмді» дамытты, оның ең танымал мысалдары Джон Хартфилдтің графикалық жұмыстары мен фотомонтаждары. Бұл туындыларда коллаж қолдану шындық пен өнерді біріктірудің композициялық принципіне айналды, шындықтың фактілерін жазу нәрсенің ең қарапайым сыртқы көрінісінен де асып түсуді білдірді. Кейіннен бұл Георг Гросс, Отто Дикс және Рудольф Шлихтер сияқты суретшілердің портреттері мен сахналарына ұласты. Портреттер бейнеленген адамның ерекшеліктері ретінде қаралатын нақты ерекшеліктеріне немесе заттарға баса назар аударды. Сатирикалық көріністерде көбінесе оқиғаның артындағы ақымақтық бейнеленді, ал қатысушылар мультфильм сияқты бейнеленді. Кристиан Шад сияқты басқа верьші суретшілер шындықты клиникалық дәлдікпен бейнеледі, бұл эмпирикалық ажыратуды және тақырыпты жақын білуді көрсетеді. Шмидтің айтуынша, Шадтың суреттері «суретті қабылдау соншалықты өткір, ол терінің астын кесіп өтетіндей көрінеді». Оның туындыларында психологиялық элементтер жиі қолданылды, бұл өмірдің санадан тыс шындығын көрсетеді.

Анимизм

Бельгияда экспрессионизмге Джеймс Энсор мен Луи Певернаги сияқты суретшілер әсер етті, олар экспрессионизмді символизммен біріктірді. Энсор, адамдарды маскаларда, карнавалдық киімдерде және қаңқалармен бірге бейнелейтін суреттерімен танымал, сонымен қатар жиі реалистік көріністерді суреттеді, бірақ оларды қызу щеткамен, жарқын түстермен және күшті контрасттармен суреттеді, Певернаги сияқты, олардағы ерекше жаңғажайлылықты көрсетеді. Экпрессионизм Латемсе мектебінде де көрініс тапты, онда Констант Пермеке мен Губерт Малфайт сияқты өкілдері табиғаттың артындағы мистикалық шындықты көрсету үшін сурет салуда және мүсінде қолғаппен жұмыс істеді. Соғыстан кейін Бельгияда жұмыс істеген көптеген суретшілер «адамға қайта оралу» деп аталатын үрдісте, ата-бабаларының экспрессивті щеткасын сақтап, бірақ олардың адамгершілікке қарсы, шындыққа қайшы бұрмалауларын қабылдамады. Мақсат – суретшінің гиперболалық, сыртқы, орынсыз қайғысы емес, суреттелген заттардың, адамдардың және орындардың жанын немесе рухын бейнелеу үшін экспрессивті щетканы пайдалану. Бұл суретшілер экспрессионизмнің экстраверттеріне қарама-қарсы «интроверттер» деп сипатталды. Белгиялық өнер сыншысы Пол Хейзертс кейіннен бұл қозғалысқа анимизм атауын берді, оны антрополог Э. Б. Тайлордың «Примитивті мәдениет» (1871) кітабынан алды, онда «анимизм» барлық заттарда жан бар деген идеяға негізделген ежелгі дін ретінде сипатталған. Кейіннен Хейзертс, сынға ұшырағандықтан, реализм поэтикасы және интимдік терминдерін де қолданды, бірақ анимизм әдебиетте жиі қолданылады. Интимизм көбінесе Набилердің кейбір мүшелері қолданатын өнерге қатысты. Бұл суретшілердің ішіндегі ең танымал суретші – Анри Виктор Вольвенс, ол Остендедегі жағажай мен мұхиттың көптеген көріністерін суретке түсірді. Оның жағажай көріністеріндегі қатал толқындар қатал щеткамен, бұлттар жапсырмалармен боялған, дауыл кезінде одан да қатал, ал құм қиыршықталған сипатта боялған. Суреттер мүмкіндігінше қарапайым, көбінесе таяқшалар ретінде бейнеленген, оларға мөлдірлік және қозғалыс берілген, сондықтан оның шомылушылары жағажайдың белсенділігін көрсетеді және шомылушылардың белсенділігі толқындардың жағалауға соққысымен үйлеседі. Флорис Джесперстің шығармашылығына соғыстан кейінгі анимистік рух күшті әсер етті. Ол суреттеріндегі әр түрлі нысандарға әртүрлі деңгейде жандылық беру үшін форма мен түстерді пайдаланды, оларды өмірдегідей сезінуге болатындай. Бұл қозғалысқа байланысты басқа суретшілер: Анн Бонне, Альберт Дасной, Анри Эвенпоэль, Майо Изерентант, Жак Мейс, Марсель Стобберц, Альберт Ван Дайк, Луи Ван Линт, Вар Ван Оверстратен және Жозеф Винк. Жоғарыда аталған Филиппо де Пизис анимистік бейімділікті көрсетті. Джордж Грард – анимизммен байланысты скульптор. Экпрессионистер сияқты ол натурализмге де, классикалық тенденцияларға да қарсы шықты, бірақ форманың сезімділігі мен сезімталдығын арттыру үшін модельдерінен шамадан тыс пайдаланды және лирикалық тақырыптарды таңдады. Грард Шарль Леплеймен дос болды, оның стилі ұқсас болды, бірақ табиғи және классикалық формаларға көбірек сәйкес келді. Герман Де Куйпер де анимизммен байланысты, ол Грард пен Лаплейден гөрі экстремалды деңгейде абстракцияланды және кейбір жағынан Генри Мурға ұқсас.

Қарсы қозғалыстар

Новечентода кең таралған, таңылған классицизмге қарсы алғашқы қарсылық Скуола Романаның құрылуымен басталды.

Романтикалық экспрессионизм

Корадо Калли осы топтың мүшесі болды және өзін және ол кездескен басқаларын «Жаңа Рим сурет мектебінің» немесе «nuovi pittori romani» (жаңа римдік суретшілер) мүшелері ретінде таныстырды. Калли оларды жетелейтін сезімталдықтың кеңеюі және Astro di Roma (Рим жұлдызы) туралы айтты, оны өнерлерінің поэтикалық негізі деп бекітті:

Кейде романтикалық экспрессионизм деп аталатын бұл топтың өнерінде жабайы сурет салу стилі, экспрессивті және тәртіпсіз, зорлық-зомбылық пен жылы охр және бор түстері басым. Ерте экспрессионизмнен айырмашылығы, мұнда қорқыныш пен алағайлық емес, Калли айтқандай, романтикалық қиял арқылы әлемді жаңаша көру көрінеді. Дегенмен, Novecento-ның формальды қатаңдығы айқын экспрессионистік көрегендікпен алмастырылды. Сципионе Рим барокко экспрессионизмін жандандырды, онда Римнің тарихи барокко орталығынан, дін қызметкерлері мен кардиналдар мекендейтін, көбінесе құлдыраған пейзаждар, күшті экспрессивті және галлюцинациялық көзбен көрінеді. Марио Мафаи Рим мен оның маңындағы көптеген көріністерді суреттеді және жаңалық пен суретшілік қызығушылықты жеткізу үшін жылы хроматикалық түстерді пайдаланды. Бұл бейімділік оның 1936-1939 жылдардағы жұмысында, «Бұзулар» атты картиналар сериясында ерекше көзге түседі, онда ол фашистік режим жүргізіп жатқан қала құрылымын бейнелей отырып, саяси мәлімдеме жасады. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде фашистер жасаған қасіреттерді бейнелейтін «Фантазиялар» сериясын суреттеді. Мафаидің әйелі және мүсінші Антониетта Рафаэль де осы топтың мүшесі болды. Тағы бір мүшесі Ренато Гуттузо болды, ол Мафаи сияқты фашистік режимді айыптаған суреттер жасады. Гуттузоның туындылары көбінесе жарқын, жанды және абстракцияға жақын. Эммануэле Кавалли мен Джузеппе Капогроссинің Рим мектебімен де, сиқырлы реализммен де байланысы бар.