Аралас экономика жүйесі

Кіріспе

Экономикалық жүйенің түрі

Аралас экономика – жекеменшік бизнесті де, мемлекеттік қызметтерді де, мысалы, коммуналдық қызметтерді, қауіпсіздікті, әскери, әлеуметтік көмекті және білім беруді де қабылдайтын экономикалық жүйе. Аралас экономика сондай-ақ халықты, қоршаған ортаны немесе мемлекеттің мүдделерін қорғау үшін реттеудің белгілі бір түрлерін де қолдайды. Бұл экономиканы реттеуден босатуға тырысатын, көптеген мемлекеттік қызметтерді жоюға немесе жекешелендіруге ұмтылатын еркін нарықтық капитализмге және барлық қызметтерді мемлекеттендіруге көздейтін толық орталықтандырылған жоспарлы экономикаға қарама-қайшы келеді. Аралас экономиканы қолдайтын саяси философиялардың мысалдары: кейнсиандық, әлеуметтік либерализм, мемлекеттік капитализм, фашизм, әлеуметтік демократия, скандинавиялық модель және Қытайдың социалистік нарықтық экономикасы. Аралас экономиканы нарықтық экономика элементтерін жоспарлы экономика элементтерімен, нарықтарды мемлекеттік араласумен немесе жеке кәсіпкерлікті мемлекеттік кәсіпкерлікпен үйлестіретін экономикалық жүйе деп те анықтауға болады. Барлық аралас экономикалардың ортақ белгісі – еркін нарық принциптері мен социализм принциптерінің үйлесімі. Тағы бір анықтама саяси емес сипатқа ие, ол жеке және мемлекеттік кәсіпкерліктің араласуын қамтитын экономиканы білдіреді. Сонымен қатар, аралас экономика жеке кәсіпкерлікке және келісімшарттар жасауға мемлекеттік меншіктің басым экономикалық аясында маңызды рөл атқаруға мүмкіндік беретін социалистік экономикаға жасалған реформалық және кезеңдік өту ретінде қарастырылуы мүмкін. Бұл совет үлгісіндегі жоспарлы экономикаға да қатысты болуы мүмкін, егер ол өндіріс факторларын бөлуде нарықтың үлесін арттыру мақсатында реформаланған болса. Джон Мейнард Кейнс және басқалар тарапынан ұсынылған аралас экономика идеясы капиталистік өндіріс тәсілін тоқтату емес, жеке меншіктің өндіріс құралдарына басымдығын және бақылауын сақтау, сондай-ақ пайда табуға бағытталған кәсіпорын мен капиталды жинақтауды оның негізгі қозғаушы күші ретінде сақтау болды. Еркін нарықтық капитализмнен айырмашылығы – нарықтар әртүрлі деңгейдегі реттеуші бақылауға жатады және үкіметтер фискалдық және ақша-кредиттік саясат арқылы капитализмнің өркендеу мен құлдырау циклдерімен, жұмыссыздықпен және экономикалық теңсіздікпен күресу үшін макроэкономикалық ықпал етеді. Бұл аяда мемлекеттік коммуналдық қызметтер мен негізгі қызметтердің әртүрлі деңгейде мемлекет тарапынан ұсынылуын қамтамасыз етеді, мемлекеттік қызметтер қоғамдық игіліктерді және білім беру, денсаулық сақтау, физикалық инфрақұрылым және мемлекеттік жерлерді басқару сияқты жалпы азаматтық талаптарды қамтиды. Бұл еркін нарықтық капитализмге қарама-қайшы келеді, онда мемлекеттік қызметтер тәртіп пен қауіпсіздікті сақтаумен, қоғамдық тауарлар мен қызметтерді ұсынумен және меншік құқықтарын қорғау мен келісімшарттарды орындау үшін құқықтық базамен шектеледі. Консерваторлар (христиан-демократтар), либералдар (әлеуметтік либералдар) және социалистер (әлеуметтік демократтар) қолдаған Батыс Еуропаның экономикалық модельдері, әлеуметтік демократия социализм мен либералды демократияның бірігуі ретінде соғыстан кейінгі келісімнің бір бөлігі ретінде құрылды. Іс жүзінде аралас экономика – көптеген салалар жекеменшікте болса да, бірақ коммуналдық қызметтер мен негізгі қызметтердің бір бөлігі мемлекеттік меншікте болатын капитализмнің бір түрі, әдетте жалпы көлемнің 15-20 пайызын құрайды. Соғыстан кейінгі кезеңде Батыс Еуропаның әлеуметтік демократиясы осы экономикалық модельмен байланысты болды. Экономикалық идеал ретінде аралас экономиканы әртүрлі саяси көзқарастағы адамдар, әсіресе әлеуметтік демократтар қолдайды. Қазіргі капиталистік әлеуметтік мемлекет мемлекеттік араласу мағынасында, жоспарлау мен нарықтың араласуына қарамастан, аралас экономиканың бір түрі ретінде сипатталады, өйткені экономикалық жоспарлау әлеуметтік мемлекеттің негізгі ерекшелігі немесе құрамдас бөлігі болған жоқ.

A mixed economy is an economic system that accepts both private businesses and nationalized government services, like public utilities, safety, military, welfare, and education. A mixed economy also promotes some form of regulation to protect the public, the environment, or the interests of the state. This is in contrast to a laissez faire capitalist economy which seeks to abolish or privatize most government services while wanting to deregulate the economy and a fully centrally planned economy that seeks to nationalize most services like under the early Soviet Union. Examples of political philosophies that support mixed economies include Keynesianism, social liberalism, state capitalism, fascism, social democracy, the Nordic model, and China's socialist market economy. A mixed economy can also be defined as an economic system blending elements of a market economy with elements of a planned economy, markets with state interventionism, or private enterprise with public enterprise. Common to all mixed economies is a combination of free market principles and principles of socialism. Yet another definition is apolitical in nature, strictly referring to an economy containing a mixture of private enterprise with public enterprise. Alternatively, a mixed economy can refer to a reformist transitionary phase to a socialist economy that allows a substantial role for private enterprise and contracting within a dominant economic framework of public ownership. This can extend to a Soviet type planned economy that has been reformed to incorporate a greater role for markets in the allocation of factors of production. The idea behind a mixed economy, as advocated by John Maynard Keynes and several others, was not to abandon the capitalist mode of production but to retain a predominance of private ownership and control of the means of production, with profit seeking enterprise and the accumulation of capital as its fundamental driving force. The difference from a laissez faire capitalist system is that markets are subject to varying degrees of regulatory control and governments wield indirect macroeconomic influence through fiscal and monetary policies with a view to counteracting capitalism's history of boom and bust cycles, unemployment, and economic inequality. In this framework, varying degrees of public utilities and essential services are provided by the government, with state activity providing public goods and universal civic requirements, including education, healthcare, physical infrastructure, and management of public lands. This contrasts with laissez faire capitalism, where state activity is limited to maintaining order and security, providing public goods and services, as well as the legal framework for the protection of property rights and enforcement of contracts. About Western European economic models as championed by conservatives (Christian democrats), liberals (social liberals), and socialists (social democrats social democracy was created as a combination of socialism and liberal democracy) as part of the post war consensus, a mixed economy is in practice a form of capitalism where most industries are privately owned but there is a number of utilities and essential services under public ownership, usually around 15 to 20 percent. In the post war era, Western European social democracy became associated with this economic model. As an economic ideal, mixed economies are supported by people of various political persuasions, in particular social democrats. The contemporary capitalist welfare state has been described as a type of mixed economy in the sense of state interventionism, as opposed to a mixture of planning and markets, since economic planning was not a key feature or component of the welfare state.

Шолу

Аралас экономиканың жалпыға қабылданған бір анықтамасы болмаса да, оның екі негізгі анықтамасы бар: бірі саяси, екіншісі саяси емес. Аралас экономиканың саяси анықтамасы – нарықтық экономикада мемлекеттің араласу деңгейіне қатысты. Мемлекет нарыққа ресурстарды бөлудің табиғи механизмі деген тұжырымдамадан шығып, нарыққа еніп араласады деп есептеледі. Бұл анықтама капиталистік экономикалармен ғана шектеледі және капиталистік емес жүйелерге қолданылмайды. Ол нарықтағы мемлекеттік саясат арқылы мемлекеттің ықпалын бағалауға бағытталған. Ал саяси емес анықтама экономикадағы шаруашылық субъектілерінің меншік және басқару нысандарымен байланысты. Бұл экономикадағы мемлекеттік және жеке меншіктің араласуын көрсетеді және саяси формалармен немесе мемлекеттік саясатпен айналыспайды. Балама ретінде, ол ресурстарды бөлу үшін экономикалық жоспарлау мен нарықтың үйлесімді қолданылуын білдіреді.

Тарих

Аралас экономика термині соғыстан кейінгі кезеңде Ұлыбританиядағы саяси пікірталастар аясында пайда болды, бірақ осы терминмен байланысты саясаттың жиынтығы кем дегенде 1930 жылдардан бері қолдау көрсетілген. Тарихи деректер бойынша, аралас экономиканың ең ерте мысалдары б.з.б. 4-мыңжылдықта Ежелгі Месопотамияда, Урук және Эбла сияқты қала-мемлекеттерінде кездеседі. Ежелгі грек қала-мемлекеттерінің экономикасын да аралас экономика ретінде сипаттауға болады. Финикиялық қала-мемлекеттер сауданы басқару үшін аралас экономикаға тәуелді болуы мүмкін. Рим республикасы басып алғанға дейін этрус цивилизациясы "күшті аралас экономикаға" ие болды. Жалпы алғанда, Солтүстік Африка, Иберия және Оңтүстік Франция сияқты Ежелгі Жерорта теңізі аймағындағы қалалардың барлығы аралас экономиканың әлдебір түрін қолданды. Тарихшылар Майкл Ростовцев пен Пьер Левекке сәйкес, Ежелгі Египет, Колумбтан бұрынғы Мезоамерика, Ежелгі Перу, Ежелгі Қытай және Диоклетианнан кейінгі Рим империясының экономикасы аралас экономиканың негізгі ерекшеліктерін көрсетті. Батыс Рим империясы құлағаннан кейін, шығыс бөлігіндегі Византия империясы Осман империясы тарапынан жойылғанға дейін аралас экономиканы сақтап келді. Орта ғасырлық исламдық қоғамдар өздерінің негізгі материалдық негізін алдыңғы классикалық Жерорта теңізі аралас экономикаларынан алды, ал Аббасид халифаты сияқты ислам империяларының экономикасы мемлекеттік, әлеуметтік немесе діни институттар арқылы реттеу арқылы өркендеп келе жатқан капиталистік секторларымен немесе нарықтық экономикалармен айналысты. Еуропаның төмен және шашыраңқы халқы мен үзіліссіз сауда байланысы болмағандықтан, олар орталықтандырылған мемлекеттерді немесе аралас экономиканы қолдауға шамасы келмеді, оның орнына Римнің құлауынан кейінгі ғасырлар бойы негізінен аграрлық феодализм басым болды. 11-шы ғасырдан бастап халықтың қалпына келуімен және ортағасырлық коммуналардың өсуімен экономикалық және саяси билік қайтадан орталықтандырылды. Мюррей Букчиннің сөзіне сүйенсек, ортағасырлық коммуналардан өскен аралас экономикалар 15-шы ғасырда феодализмнің құлдырауымен Еуропада пайда бола бастады. 17-шы ғасырдағы Францияда Жан Батист Колбер XIV Людовик үшін қаржы министрі ретінде ұлттық деңгейде аралас экономиканы енгізуге тырысты. АҚШ-тың бірінші қазынашылық хатшысы Александр Гамильтон бастама көтерген және кейін Генри Клей, Джон Кэлхун және Дэниел Вебстер сияқты американдық көшбасшылар қолдаған Америка жүйесі аралас экономиканың белгілерін көрсетті, ол протекционизмді, еркін нарықты және инфрақұрылымдық шығыстарды біріктірді. 1851 жылдан кейін Наполеон III Францияның ескі ауыл шаруашылығы экономикасын индустрияландыруға бағытталған аралас экономикамен алмастыру процесін бастады. 1914 жылы және Бірінші дүниежүзілік соғыстың басталуымен Германияда мемлекеттік меншік инфрақұрылым мен өнеркәсіпте, сонымен қатар жан-жақты әлеуметтік әл-ауқат жүйесі бар аралас экономика дамыды. 1929 жылғы қор нарығының күйреуінен және одан кейінгі Ұлы депрессиядан кейін әлемдік экономиканың көп бөлігі қатты экономикалық құлдырауға ұшырады, британдық экономистер, мысалы Джон Мейнард Кейнс экономикаға мемлекеттік араласуды қажет ететін экономикалық теорияларды жақтауға кірісті. Консервативті партияның британдық саясаткері Гарольд Макмиллан да өзінің "Қайта құру" (1933) және "Орта жол" (1938) кітаптарында аралас экономиканы қолдауға кірісті. Энтони Кросланд пен Эндрю Шонфилд, олар көбінесе Ұлыбританиядағы Лейбористік партиямен байланысты болды. Соғыстан кейінгі кезеңде және капитализмнің алтын ғасырымен сәйкес келе отырып, капиталистік елдер экономикалық жоспарлау, араласу және әл-ауқатқа негізделген аралас экономиканы қабылдағандықтан, еркін нарық экономикасына қарсылық кеңінен тарады.

The term mixed economy arose in the context of political debate in the United Kingdom in the postwar period, although the set of policies later associated with the term had been advocated from at least the 1930s. The oldest documented mixed economies in the historical record are found as early as the 4th millennium BC in the Ancient Mesopotamian civilization in city states such as Uruk and Ebla. The economies of the Ancient Greek city states can also best be characterized as mixed economies. It is also possible that the Phoenician city states depended on mixed economies to manage trade. Before being conquered by the Roman Republic, the Etruscan civilization engaged in a "strong mixed economy". In general, the cities of the Ancient Mediterranean in regions such as North Africa, Iberia, and Southern France, among others, all practiced some form of a mixed economy. According to the historians Michael Rostovtzeff and Pierre Lévêque, the economies of Ancient Egypt, pre Columbian Mesoamerican, Ancient Peru, Ancient China, and the Roman Empire after Diocletian all had the basic characteristics of mixed economies. After the collapse of the Western Roman Empire, the Byzantine Empire in its eastern part continued to have a mixed economy until its destruction by the Ottoman Empire. Medieval Islamic societies drew their primary material basis from the classical Mediterranean mixed economies that preceded them, and the economies of Islamic empires such as the Abbasid Caliphate dealt with their emerging, prominent capitalistic sectors or market economies through regulation via state, social, or religious institutions. Due to having low, diffuse populations, and disconnected trade, the economies of Europe could not have supported centralized states or mixed economies and instead a primarily agrarian feudalism predominated for the centuries following the collapse of Rome. With the recovery of populations and the rise of medieval communes from the 11th century onward, economic and political power once again became centralized. According to Murray Bookchin, mixed economies, which had grown out of the medieval communes, were beginning to emerge in Europe by the 15th century as feudalism declined. In 17th century France, Jean Baptiste Colbert acting as finance minister for Louis XIV attempted to institute a mixed economy on a national scale. The American System initially proposed by the first United States Secretary of the Treasury, Alexander Hamilton, and supported by later American leaders such as Henry Clay, John C Calhoun, and Daniel Webster, exhibited the traits of a mixed economy combining protectionism, laissez faire, and infrastructure spending. After 1851, Napoleon III began the process of replacing the old agricultural economy of France with one that was mixed and focused on industrialization. By 1914 and the start of World War I, Germany had developed a mixed economy with government co ownership of infrastructure and industry along with a comprehensive social welfare system. After the 1929 stock crash and subsequent Great Depression threw much of the global economy into a severe economic decline, British economists such as John Maynard Keynes began to advocate for economic theories that argued more government intervention in the economy. Harold Macmillan, a British politician in the Conservative Party, also began to advocate for a mixed economy in his books Reconstruction (1933) and The Middle Way (1938). Anthony Crosland, and Andrew Shonfield, who were mostly associated with the Labour Party in the United Kingdom. During the post war period and coinciding with the Golden Age of Capitalism, there was general worldwide rejection of laissez faire economics as capitalist countries embraced mixed economies founded on economic planning, intervention, and welfare.

Саяси философия

Саяси тұрғыдан алғанда, аралас экономика термині нарықтық экономика мен жоспарлы экономика элементтерін біріктіретін экономикалық жүйелерді сипаттау үшін қолданылады. Көптеген саяси-экономикалық идеологиялар идеалды түрде анықталғандықтан, шындықта олар сияқты жүйелер кездесе бермейді, тіпті кездеспейді деуге болады. Бір экономика идеалды бейнелемесе де, оған өте жақын болса, оны сол идеалды көрсететін атаумен белгілеудің қатесі жоқ деп көптерім санайды. Егер жүйе идеалды экономикалық модельден немесе идеологиядан едәуір алшақтаса, оны анықтау қиындық тудырады, содан аралас экономика термині пайда болды. Экономикада мүлдем тең арақатынас болуы сирек болғандықтан, аралас экономикалар көбінесе жекеменшікке немесе мемлекеттік меншікке, капитализмге немесе социализмге, нарықтық экономикаға немесе жоспарлы экономикаға түрлі деңгейде бейімделіп, басымдық беретін болып табылады.

Католиктік әлеуметтік ілім

Иезуит жазушысы Дэвид Холленбах католиктік әлеуметтік ілімдер аралас экономиканың "жаңа түрін" талап етеді деп дәлелдеді. Ол папа Пий XI-нің "мемлекет қоғам мүшелеріне көмек көрсетуі керек, бірақ оларды ешқашан жоюы немесе өздеріне сіңіруі мүмкін емес" деген сөздеріне сілтеме жасайды. Холленбах әлеуметтік әділетті аралас экономикаға еңбек, басқару және мемлекет экономикалық билікті кеңінен бөлетін плюралистік жүйе арқылы бірлесіп жұмыс істеуді қамтиды деп жазады. Папа Франциск өзінің бүкіл папалық өкіметі кезінде неолиберализмді сынап, "байлықты қайта бөлу және ең кедейлердің қадір-қасиетін қорғау үшін мемлекеттік әл-ауқат бағдарламаларын" қолдады, олар әрқашан күштілердің қыспағына ұшырау қаупімен аяқталады. Evangelii gaudium кітабында ол былай дейді: "Кейбір адамдар еркін нарықтың арқасында экономикалық өсімнің сөзсіз түрде әлемде үлкен әділдік пен теңдікке алып келетінін жоғары бағалайтын, төменнен келетін теорияларды қорғауды жалғастыруда. Бұл пікір фактілермен расталмаған, экономикалық билікті қолданушылардың жақсылығына және қалыптасқан экономикалық жүйенің қасиеттілігіне деген түбірімен сенімсіздік пен қарапайым сенімді білдіреді. Ал, осы уақытқа дейін шеттетілгендер әлі де күтіп отыр". Католиктік әлеуметтік ілім реттелмеген капитализмге де, мемлекеттік социализмге де қарсы. Кейінгі ғалымдар субсидиарлықты "жоғарыдан төменге қарайғы үкіметтік саяси жаттығу" ретінде қарастыру үшін 1960 жылдардағы энциклопедияларды іріктеп оқу қажет екенін атап өтті. Католиктік әлеуметтік ілімді жан-жақты қарастырғанда, субсидиарлық "төменнен жоғарыға" қағидасы ретінде ұсынылады, ол "ортақ адамзатты тануға негізделген, ақсүйектерге тән мінез-құлықтың саяси теңдесіне емес".

Фашизм

Фашизм негізінен экономикалық емес, мәдени және әлеуметтік мәселелердің маңыздылығын басатын саяси идеология болғанымен, ол көбінесе кең ауқымды капиталистік аралас экономиканы қолдайды. Ол нарықтар мен жеке кәсіпкерлікке мемлекеттік араласуды, сондай-ақ фашистік корпоративтік құрылымды, яғни «үшінші позицияны» қолдайды. Бұл позиция ұлттық бірлікті нығайту үшін еңбек және бизнес арасындағы дауларды реттеу арқылы социализм мен капитализм арасындағы орталық теңдестік болуға ұмтылады. 20-шы ғасырдағы Италия мен Германиядағы фашистік режимдер экономикаларын дамыту үшін ірі мемлекеттік жобаларды жүзеге асырды және қарулану мен ұлттық мүдделерді ілгерілету үшін жеке сектордың басымдығын сақтай отырып, мемлекеттік араласуды қолданды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Германия еркін нарықты орталық жоспарлаумен үйлестірген соғыс экономикасын енгізді. Нацистік үкімет неміс бизнесінің жетекші өкілдерімен ынтымақтасты, олар соғысқа қолдау көрсету үшін тиімді келісімшарттар, субсидиялар, кәсіподақтарды тарату және картельдер мен монополияларға рұқсат беруге келісті. Ғалымдар американдық «Жаңа мәміле» мен фашизмнің қолдаған мемлекеттік жобалары арасындағы параллельдіктерді атап көрсетіп, фашизмнің де социалистік революция қатеріне жауап ретінде пайда болғанын және «капитализмді» мен жеке меншікті сақтап қалуды мақсат еткенін айтады.

Социализм

Аралас экономика, әлеуметтік меншік пен жеке кәсіпорындардың қосындысы ретінде түсінілетін, капитализм мен социализм арасындағы қажетті кезеңдік форма ретінде әртүрлі социалистер тарапынан болжанып, жақталып келді. Сонымен қатар, социалистік жүйелерге қатысты бірнеше ұсыныстар кәсіпорындардың әртүрлі меншік нысандарының араласуын, соның ішінде жеке кәсіпкерлікке берілетін рөлді де қарастырады. Мысалы, Александр Нове ұсынған мүмкін болатын социализм тұжырымдамасы ірі өнеркәсіптер үшін мемлекеттік кәсіпорындарға, жұмысшылар мен тұтынушылар кооперативтеріне, шағын операциялар үшін жеке кәсіпорындарға және жеке меншіктегі кәсіпорындарға негізделген экономикалық жүйені көрсетеді. Әлеуметтік-демократиялық теоретик Эдуард Бернштейн мемлекеттік меншіктегі кәсіпорындардың, кооперативтердің және жеке кәсіпорындардың аралас жүйесі капитализмнің өздігінен социализмге өтуінен бұрын ұзақ мерзімге қажет болады деп сеніп, аралас экономиканың бір түрін жақтады. Ресей азамат соғысынан кейін Владимир Ленин Кеңес Одағында Жаңа экономикалық саясатты қабылдады; бұл аралас экономиканы енгізу, елді қайта құрудың уақытша шарасы болды. Бұл саясат соғыс коммунизмінің шектеулерін жеңілдетіп, жеке тұлғалардың шағын және орта кәсіпорындарды басқаруына, ал мемлекет ірі өнеркәсіптерді, банктерді және сыртқы сауданы бақылауына мүмкіндік берді. Вьетнам Социалистік Республикасы өзінің экономикасын қоғамдық, жеке және кооперативтік кәсіпорындардың қосындысынан тұратын, социалистік бағытталған нарықтық экономика деп сипаттайды. Бұл социалистік экономиканың ұзақ мерзімді дамуына бағытталған аралас экономика. Қытай Халық Республикасы Қытай Коммунистік партиясының (ҚКП) пікірінше, социалистік дамудың бастапқы кезеңін білдіретін социалистік нарықтық экономиканы қабылдады. ҚКП-ның марксистік-лениндік ұстанымы бойынша, меншік нысандарының әртүрлілігін қамтитын, бірақ мемлекеттік сектор шешуші рөл атқаратын экономикалық жүйе социализмді дамытырудың алғашқы кезеңіндегі экономиканың қажетті ерекшелігі болып табылады. Батыс Еуропадағы соғыстан кейінгі кезеңде социал-демократиялық партиялар КСРО-дағы Сталиндік саяси және экономикалық үлгіні қабылдамады, социализмге балама жолға немесе капитализм мен социализм арасындағы келісімге бекінді. Осы кезеңде социал-демократтар жеке меншіктің басымдығына және мемлекеттік меншіктегі маңызды коммуналдық қызметтер мен мемлекеттік қызметтерге негізделген аралас экономиканы қабылдады. Осының нәтижесінде әлеуметтік демократия кейнсиандық экономика, мемлекеттік араласу және әлеуметтік мемлекетпен байланысты болды. Іс жүзінде социал-демократиялық үкіметтер капиталистік өндіріс тәсілін (факторлық нарықтар, жеке меншік және жалақылы еңбек) аралас экономика шеңберінде сақтап, капитализмді реформалауға және қоғамды теңгерімді әрі демократиялық етуге міндеттенді.

Mixed economies understood as a mixture of socially owned and private enterprises have been predicted and advocated by various socialists as a necessary transitional form between capitalism and socialism. Additionally, several proposals for socialist systems call for a mixture of different forms of enterprise ownership including a role for private enterprise. For example, Alexander Nove's conception of feasible socialism outlines an economic system based on a combination of state enterprises for large industries, worker and consumer cooperatives, private enterprises for small scale operations, and individually owned enterprises. The social democratic theorist Eduard Bernstein advocated a form of a mixed economy, believing that a mixed system of state owned enterprises, cooperatives, and private enterprises would be necessary for a long period before capitalism would evolve of its own accord into socialism. Following the Russian Civil War, Vladimir Lenin adopted the New Economic Policy in the Soviet Union; the introduction of a mixed economy serving as a temporary expedient for rebuilding the nation. The policy eased the restrictions of war communism and allowed a return of markets, where private individuals could administer small and medium sized enterprises, while the state would control large industries, banks and foreign trade. The Socialist Republic of Vietnam describes its economy as a socialist oriented market economy that consists of a mixture of public, private, and cooperative enterprise—a mixed economy that is oriented toward the long term development of a socialist economy. The People's Republic of China adopted a socialist market economy, which represents an early stage of socialist development according to the Chinese Communist Party (CCP). The CCP takes the Marxist–Leninist position that an economic system containing diverse forms of ownership—but with the public sector playing a decisive role—is a necessary characteristic of an economy in the preliminary stage of developing socialism. In the early post war era in Western Europe, social democratic parties rejected the Stalinist political and economic model then current in the Soviet Union, committing themselves either to an alternative path to socialism or to a compromise between capitalism and socialism. In this period, social democrats embraced a mixed economy based on the predominance of private property and a minority of essential utilities and public services under public ownership. As a result, social democracy became associated with Keynesian economics, state interventionism, and the welfare state. Social democratic governments in practice largely maintain the capitalist mode of production (factor markets, private property, and wage labor) under a mixed economy, and pledge to reform capitalism and make society more egalitarian and democratic.

Еркін нарық пен мемлекеттік араласудың аралас түрі

Аралас экономиканың бұл түсінігі нарықтық күштердің мемлекеттік реттеулер, макроэкономикалық саясаттар және нарықтық нәтижелерді жақсартуға бағытталған әлеуметтік қамтамасыздандыру шаралары арқылы араласуының үйлесімін білдіреді. Осыған орай, аралас экономиканың осы түрі капиталистік нарықтық экономика шеңберінде қарастырылады, онда макроэкономикалық шаралар капитализмнің тұрақтылығын нығайтуға бағытталған. Бұл термин сонымен қатар кең ауқымды әлеуметтік мемлекетке ие елдердің экономикасын сипаттау үшін қолданылады, мысалы, скандинавиялық елдердегі скандинавиялық модель, ол еркін нарықты кең ауқымды әлеуметтік мемлекетпен үйлестіреді. Американдық мектеп – Америка Құрама Штаттарының Азамат соғысынан бастап 20 ғасырдың ортасына дейінгі кезеңде ұлттық саясатқа басымдық берген экономикалық философия. Ол үш негізгі саяси бағыттан тұрды: жоғары тарифтер арқылы өнеркәсіпті қорғау (1861–1932 жж.; 1932 жылдан бастап субсидиялар мен өзара тиімділікке өту; 1970 жылдарға дейін), ішкі жақсартулар арқылы инфрақұрылымға мемлекеттік инвестициялар және өнімді кәсіпорындардың өсуін ынталандыру үшін ұлттық банк. Осы кезеңде АҚШ әлемдегі ең ірі экономикаға айналып, 1880 жылы Ұлыбританияны басып өтті. Әлеуметтік нарықтық экономика – қазіргі Германияның экономикалық саясаты, ол жеке нарықтық экономика шеңберінде әлеуметтік демократия мен капитализмнің мақсаттары арасында орташа жол ұстанады және экономикалық өсудің жоғары деңгейі, инфляцияның төмендігі, жұмыссыздықтың төмен деңгейі, жақсы еңбек жағдайлары, мемлекеттік әлеуметтік қамтамасыздандыру және мемлекеттік қызметтер арасындағы тепе-теңдікті сақтауға бағытталған. Оның ықпалымен Германия қирау мен жеңілістен шығып, Еуропалық Одақтағы өнеркәсіптік алыпқа айналды. 1978 жылы басталған Қытайдың экономикалық реформаларынан кейін Қытай экономикасы мемлекеттік кәсіпорындарды реформалады және жеке кәсіпорындарға мемлекеттік және ұжымдық секторлармен қатар жұмыс істеуге мүмкіндік берді. 1990 жылдары орталық үкімет өзінің меншігін экономиканың стратегиялық салаларына шоғырландырды, бірақ жергілікті және провинциялық деңгейдегі мемлекеттік кәсіпорындар ақпараттық технологиялар, автомобильдер, машина жасау және қонақжайлылық саласын қоса алғанда, барлық салаларда жұмыс істеуді жалғастырды. 2013 жылы басталған мемлекеттік кәсіпорындарды реформалаудың соңғы кезеңі мемлекеттік кәсіпорындардың орталық үкіметке дивидендтерді арттыруына және мемлекеттік компанияларға ішінара жеке инвестицияларды қамтитын аралас меншік реформасына баса назар аударды. Нәтижесінде көптеген номиналды жеке сектор фирмалары әртүрлі деңгейдегі мемлекеттік және мемлекеттік институционалдық инвесторларға ішінара мемлекеттік меншікте болады, ал көптеген мемлекеттік кәсіпорындар ішінара жеке меншікте болады, нәтижесінде аралас меншік экономикасы қалыптасады.

This meaning of a mixed economy refers to a combination of market forces with state intervention in the form of regulations, macroeconomic policies and social welfare interventions aimed at improving market outcomes. As such, this type of mixed economy falls under the framework of a capitalistic market economy, with macroeconomic interventions aimed at promoting the stability of capitalism. The term is also used to describe the economies of countries that feature extensive welfare states, such as the Nordic model practiced by the Nordic countries, which combine free markets with an extensive welfare state. The American School is the economic philosophy that dominated United States national policies from the time of the American Civil War until the mid 20th century. It consisted of three core policy initiatives: protecting industry through high tariffs (1861–1932; changing to subsidies and reciprocity from 1932–the 1970s), government investment in infrastructure through internal improvements, and a national bank to promote the growth of productive enterprises. During this period, the United States grew into the largest economy in the world, surpassing the United Kingdom by 1880. The social market economy is the economic policy of modern Germany that steers a middle path between the goals of social democracy and capitalism within the framework of a private market economy and aims at maintaining a balance between a high rate of economic growth, low inflation, low levels of unemployment, good working conditions, and public welfare and public services by using state intervention. Under its influence, Germany emerged from desolation and defeat to become an industrial giant within the European Union. Following the Chinese economic reforms initiated in 1978, the Chinese economy has reformed its state owned enterprises and allowed greater scope for private enterprises to operate alongside the state and collective sectors. In the 1990s, the central government concentrated its ownership in strategic sectors of the economy, but local and provincial level state owned enterprises continue to operate in almost every industry including information technology, automobiles, machinery, and hospitality. The latest round of state owned enterprise reform initiated in 2013 stressed increased dividend payouts of state enterprises to the central government and mixed ownership reform which includes partial private investment into state owned firms. As a result, many nominally private sector firms are partially state owned by various levels of government and state institutional investors, and many state owned enterprises are partially privately owned resulting in a mixed ownership economy.

Нарықтар мен экономикалық жоспарлаудың араласқандығы

Аралас экономиканың бұл түрі экономикада өндірісті басқару үшін экономикалық жоспарлау мен нарықтық күштерді үйлестіреді және жеке және мемлекеттік кәсіпорындардың араласуымен қатар жүруі мүмкін. Ол капиталистік экономиканы индикативті макроэкономикалық жоспарлау саясатымен және өз экономикаларына нарықтық күштерді енгізген социалистік жоспарлы экономиканы қамти алады, мысалы, Венгрияның «Гулаш коммунизмі» 1968 жылы нарықтық процестерді жоспарлы экономикаға енгізген «Жаңа экономикалық механизм» реформаларын бастады. Бұл жүйеде кәсіпорындар мемлекеттік меншікте болғанымен, ұлттық жоспарда белгіленген нақты өндіріс мақсаттары мен өнім квоталарына бағынбады. Кәсіпорындар мемлекеттік министрліктерге қарасты болды, олар оларды біріктіруге, таратуға және қайта ұйымдастыруға құқылы болды, сондай-ақ фирманың қызмет саласын анықтады. Кәсіпорындар өндіріс факторларын нарықта сатып алып, өнімдерін сатуға міндетті болды, бұл кеңес үлгісіндегі жоспарлы экономиканың ыдырауына әкелді. Дирижизм – Францияда Шарль де Голль басшылығымен басталган экономикалық саясат, онда үкімет индикативті жоспарлау арқылы күшті бағыт беру ықпалын көрсетеді. Дирижизм кезеңінде француз мемлекеті нарықтық экономиканы басқару үшін нарықтық күштерді толықтыру мақсатында индикативті экономикалық жоспарлауды қолданды. Бұл көлік, энергетика және телекоммуникация инфрақұрылымы сияқты салаларды мемлекеттік бақылауға алуды, сондай-ақ жеке компанияларды белгілі бір жобаларға біріктіруге немесе қатысуға ынталандыруды қамтыды. Оның нәтижесінде Франция «Отыз жылдық даңқ» деп аталатын терең экономикалық өсімді бастан кешірді. «Жасыл жаңа келісім» (GND) ұсыныстары климаттың өзгеруі мен экономикалық теңсіздікке қарсы күресу үшін экономикалық жоспарлауды нарықтық күштермен үйлестіре отырып, әлеуметтік және экономикалық реформаларды жүргізуді көздейді. Реформалар көміртегі бағасын белгілеу және шығарындыларды реттеу арқылы қазба отындарын кезең-кезеңмен тоқтатуды, сонымен қатар жаңаруға қабілетті энергияға мемлекеттік шығындарды арттыруды қамтиды. Бұдан өзге, әлеуметтік қамсыздандыру, қоғамдық тұрғын үй және жұмыс орындарының қауіпсіздігіне жұмсалатын қаражатты арттыруды талап етеді. «Жасыл жаңа келісім» ұсыныстары капитализмді сақтап қалуға бағытталған, бірақ салық салуды, әлеуметтік шығындарды және электр желісі сияқты маңызды коммуналдық қызметтердің мемлекеттік меншігін арттыру арқылы көміртегі шығарындыларын және теңсіздікті азайту үшін экономикалық жоспарлауды қамтиды. Саяси дискурста аралас экономиканы түрлі саяси көзқарастағы адамдар, әсіресе орталық-сол және орталық-оң жақтағылар қолдайды. Жеке және мемлекеттік меншік, капитализм мен социализм, экономикадағы мемлекеттік жоспарлаудың тиімді деңгейлері туралы пікірталас жалғасуда. Орталық-сол жақтағылар нарықты қолдайды, бірақ экономикада реттеудің, мемлекеттік меншіктің және жоспарлаудың жоғары деңгейін қажет деп санайды. Орталық-оң жақтағылар мемлекеттік меншік пен үкіметтің араласуын қабылдайды, бірақ мемлекеттік реттеуді азайту және жекешелендіруді күшейтуді жақтайды. 2010 жылы австралиялық экономист Джон Куиггин: «ХХ ғасырдың тәжірибесі аралас экономиканың орталықтандырылған жоспарлау мен еркін нарықтан жақсы нәтиже беретінін көрсетеді. Саяси талқылаулардағы маңызды мәселе – мемлекеттік және жеке секторлардың тиімді өзара әрекеттесуін анықтау» деп жазды.

This type of mixed economy refers to a combination of economic planning with market forces for the guiding of production in an economy and may coincide with a mixture of private and public enterprise. It can include capitalist economies with indicative macroeconomic planning policies and socialist planned economies that introduced market forces into their economies such as in Hungary's Goulash Communism, which inaugurated the New Economic Mechanism reforms in 1968 that introduced market processes into its planned economy. Under this system, firms were still publicly owned but not subject to physical production targets and output quotas specified by a national plan. Firms were attached to state ministries that had the power to merge, dissolve and reorganize them and which established the firm's operating sector. Enterprises had to acquire their inputs and sell their outputs in markets, eventually eroding away at the Soviet style planned economy. Dirigisme was an economic policy initiated under Charles de Gaulle in France, designating an economy where the government exerts strong directive influence through indicative planning. In the period of dirigisme, the French state used indicative economic planning to supplement market forces for guiding its market economy. It involved state control of industries such as transportation, energy and telecommunication infrastructures as well as various incentives for private corporations to merge or engage in certain projects. Under its influence, France experienced what is called Thirty Glorious Years of profound economic growth. Green New Deal (GND) proposals call for social and economic reforms to address climate change and economic inequality using economic planning with market forces for the guiding of production. The reforms involve phasing out fossil fuels through the implementation of a carbon price and emission regulations, while increasing state spending on renewable energy. Additionally, it calls for greater welfare spending, public housing, and job security. GND proposals seek to maintain capitalism but involve economic planning to reduce carbon emissions and inequality through increased taxation, social spending, and state ownership of essential utilities such as the electrical grid. Within political discourse, mixed economies are supported by people of various political leanings, particularly the centre left and centre right. Debate reigns over the appropriate levels of private and public ownership, capitalism and socialism, and government planning within an economy. The centre left usually supports markets but argues for a higher degree of regulation, public ownership, and planning within an economy. The centre right generally accepts some level of public ownership and government intervention but argues for lower government regulation and greater privatisation. In 2010, Australian economist John Quiggin wrote: "The experience of the twentieth century suggests that a mixed economy will outperform both central planning and laissez faire. The real question for policy debates is one of determining the appropriate mix and the way in which the public and private sectors should interact."

Сын

Көптеген экономистер капитализм мен социализмнің қосылғандығы ретінде түсінілген аралас экономика тұжырымдамасының дұрыстығына күмән келтірді. Капитализм мен социализмнің қатар өмір сүре алмайтынын айтқан сыншылар, экономикада нарықтық логика немесе экономикалық жоспарлаудың басым болуы керек деп санайды. Людвиг фон Мизес "Адам әрекеті" еңбегінде капитализм мен социализмнің араласуы мүмкін емес екенін айтты. Мизес бұл мәселені одан әрі түсіндіре келе, нарықтық экономикада көптеген мемлекеттік немесе ұлттандырылған кәсіпорындар болғанның өзінде, бұл экономиканы аралас етпейді, себебі мұндай ұйымдардың болуы нарықтық экономиканың негізгі ерекшеліктерін өзгерте алмайды. Бұл мемлекеттік кәсіпорындар әлі де нарыққа бағынышты болар еді, өйткені олар капитал тауарларын нарық арқылы алуға, пайданы барынша арттыруға немесе кемінде шығындарды азайтуға тырысуға және экономикалық есептеу үшін ақшалай жүйе қолдануға міндетті болар еді. Фридрих фон Хайек пен Мизес экономикалық жоспарлау мен нарықтық экономика арасында тұрақты орта жолдың болуы мүмкін емес екенін, ал социалистік жоспарлауға жасалған кез келген қадам – Гилер Беллоктың "құлдық мемлекет" деп атаған жағдайға қасақана жасалған қадам екенін дәлелдеді. Классикалық және ортодоксалды марксистік теоретиктер де социализм мен капитализм арасындағы орта жол ретінде аралас экономиканың мүмкіндігіне күмән келтіреді. Кәсіпорынның меншік түріне қарамастан, экономиканы капиталистік құндылық заңы мен капиталдың жинақталуы басқарады немесе саналы жоспарлау және табиғаттағы есептеу сияқты ақшалай емес бағалау формалары соңында экономиканы басқарады. Ұлы депрессиядан бері Батыс әлеміндегі аралас экономикалар функционалдық жағынан капиталистік болып қала береді, өйткені экономикалық жүйе бәсекелестік пен пайда табуға негізделген.