Кіріспе
Иван Степанович Силаев (Ива́н Степа́нович Сила́ев; 21 қазан 1930 – 8 ақпан 2023) – кеңестік және ресейлік саясаткер. Ол Кеңес Одағының премьер-министрі, Кеңес экономикасының операциялық басқару жөніндегі комитетінің төрағасы (1991 жылдың 28 тамызынан 25 желтоқсанына дейін) және Республикааралық экономикалық комитетінің төрағасы (1991 жылдың 20 қыркүйегінен 14 қарашасына дейін) қызметтерін атқарды. Горбачев дәуірінің соңында Кеңес Одағының экономикасын бақылауға жауапты болған ол Валентин Павловтың орнын басып, Кеңес Одағының соңғы үкімет басшысы болды. 1950 жылдары бітіргеннен кейін Силаев саяси мансабын 1970 жылдары Авиация өнеркәсібі министрлігінде бастады. Брежнев дәуірінде ол авиация өнеркәсібі министрі, машина жасау және құрал жасау өнеркәсібі министрі және Орталық Комитет мүшесі болды. Николай Тихоновтың екінші үкіметі таратылғаннан кейін, Михаил Горбачев оны 1985 жылы Николай Рыжковтың бірінші үкіметіндегі Министрлер кеңесі төрағасының орынбасары етіп тағайындады. 1990 жылдың қазан айында ол орталық үкіметтегі барлық лауазымдардан бас тартып, сол жылдың маусым айында тағайындалған Ресей КСР Министрлер Кеңесінің төрағасы лауазымына көшті. Ол қызмет еткен кезеңде бірнеше кабинеттік қиындықтарға тап болды. Борис Ельциннің саясатының көп бөлігін қолдағанмен, ол 1991 жылғы тамызда Кеңес Одағының ыдырауына әкелген Ельциннің сепаратистік саясатына қарсы болды, сол кезде ол Кеңес Премьер-министрі қызметін атқарды. Сондықтан бір айдан кейін ол Ресей КСР Премьер-министрі қызметінен алынып, оның орнына әрекет етуші Премьер-министр Олег Лобов тағайындалды. Силаев 1991 жылдың 28 тамызындағы сәтсіз тамыз төңкерісінен және Министрлер кабинетінің таратылуынан кейін, жаңа кабинет құрыла алмағанда және 24 тамыздан бері төрағалық етіп келген жаңа экономикалық комитетке кабинеттік өкілеттік берілгенде, де-факто Кеңес Одағының премьер-министрі болды. Кеңес Одағы тарағаннан кейін ол Ельцин әкімшілігінде Ресейдің Еуропалық қауымдастықтағы (1992 жылдан бастап Еуропалық одақ) тұрақты өкілі ретінде 1994 жылы отставкаға дейін жұмыс істеді. 2007 жылғы заң шығарушы сайлауда Силаев Ресейдің Аграрлық партиясынан кандидат ретінде қатысты.
Ivan Stepanovich Silayev (Ива́н Степа́нович Сила́ев; 21 October 1930 – 8 February 2023) was a Soviet and Russian politician. He served as Prime Minister of the Soviet Union through the offices of chairman of the Committee on the Operational Management of the Soviet economy (28 August – 25 December 1991) and chairman of the Inter republican Economic Committee (20 September – 14 November 1991). Responsible for overseeing the economy of the Soviet Union during the late Gorbachev era, he was the last head of government of the Soviet Union, succeeding Valentin Pavlov. After graduating in the 1950s, Silayev began his political career in the Ministry of Aviation Industry in the 1970s. During the Brezhnev Era he became Minister of Aviation Industry, Minister of Machine Tool and Tool Building Industry, and a Central Committee member. When Nikolai Tikhonov's Second Government was dissolved, Mikhail Gorbachev appointed him in 1985 deputy chairman of the Council of Ministers in Nikolai Ryzhkov's First Government. He left all posts in the central government in October 1990 to focus in his post as chairman of the Council of Ministers of the Russian SFSR, which he had been appointed to in June of that year. There he faced several cabinet difficulties during his tenure, and while he supported the majority of Boris Yeltsin's policies, he opposed the secessionist policies of Yeltsin, which led to the disintegration of the Soviet Union, during his concurrent tenure as Soviet Premier, which he overtook in August 1991. Therefore, a month later, he was removed from the post of Prime Minister of the Russian SFSR and was replaced by acting Prime Minister Oleg Lobov. Silayev de facto became Prime Minister of the Soviet Union on 28 August 1991 following the failed August coup and the abolishment of the Cabinet of Ministers, when no new cabinet could be formed and the new economic committee, chaired by him since 24 August, was granted the authority of the cabinet. After the dissolution of the Soviet Union, he continued to work for the Yeltsin administration as the Permanent Representative of Russia to the European Community (the European Union since 1992) until his resignation in 1994. During the 2007 legislative election, Silayev ran as a candidate for the Agrarian Party of Russia.
Ерте өмір және мансап
Силаев 1930 жылы 21 қазанда Бактызино ауылында, Нижний Новгород облысы, Ресей КСР, Кеңес Одағында дүниеге келді. 1954 жылы Қазан авиация институтын инженер-механик мамандығы бойынша бітірді. 1959 жылы Силаев Кеңес Одағының Коммунистік партиясының (КПСС) мүшесі болды. Горький авиациялық зауытында (қазіргі Нижний Новгород) 1954 жылы жұмыс істей бастағаннан бастап, 1971 жылдан 1974 жылға дейін зауыттың бригадиріне дейін көтерілді. 1985 жылы Михаил Горбачев билікке келген кезде Силаев Николай Рыжковтың бірінші және екінші үкіметтерінде Министрлер Кеңесі төрағасының орынбасары және Министрлер Кеңесінің машина жасау бюросының төрағасы болып тағайындалды. 1990 жылы Ресей Федеративтік Социалистік Кеңес Республикасының премьер-министрі болып тағайындалғанға дейін осы лауазымдарда қызмет етті. 1986 жылы Чернобыль апаты бойынша үкіметтік комиссияны басқарды.
Тағайындау
Министрлер Кеңесінің Төрағасын сайлау – Ресей Федеративтік Социалистік Республикасының (РФСР) Үкіметі, тікелей Ресей Федеративтік Социалистік Республикасының Премьер-министрі, аса маңызды оқиға деп есептелмеді; Премьер-министр Ресей Федеративтік Социалистік Республикасының Жоғарғы Кеңесінің Төрағасы, Жоғарғы Кеңестің төрағасының орынбасары сайланғаннан кейін және Ресейдегі ауыл шаруашылығы мәселелері талқыланған соң сайланды. Ресей Федеративтік Социалистік Республикасының Жоғарғы Кеңесінің төрағасы Борис Ельцинге Жоғарғы Кеңеске Премьер-министр лауазымына кандидаттарды іріктеу тапсырылды. Кандидаттар ретінде табысты кәсіпкер және кооперативтік қозғалыстың жетекшісі Михаил Бочаров, Мәскеу авиация институтының ректоры Юрий Рыжков және Силаев таңдалды. Рыжков бірінші кезеңде дауыс беру аяқталмас бұрын өтінішін кері алды. Сайлау барысында Бочаров Жоғарғы Кеңес депутаттарына өзінің радикалды экономикалық реформа жоспарын ұсынды; оған индустрияны жекешелендіру және тиімсіз кәсіпорындарға берілетін субсидияларды тоқтату кіретін 100 күндік реформалар пакеті қарастырылды. Силаевтың мұндай экономикалық реформа жоспары болмады, бірақ ол Ельциннің бұл лауазымға басты үміткері деп есептелді. Бірінші кезеңде Силаев 119 дауыс алды, ал Бочаров 86 дауыс жинады. Лауазымға сайлану үшін кандидаттың дауыстардың жартысынан астамын алуы қажет еді; екеуі де бұл талапқа жетпеді. Силаев Ельциннің сүйіктісі екенін және Бочаровтан көп дауыс алғанын ескере отырып, Силаев екінші кезеңде қарсылықсыз сайланды және 15 маусымда үлкен артықшылықпен жеңіске жетті. 18 маусымда РСФСР Халық депутаттарының съезі Силаевты Премьер-министр етіп тағайындауды бекітті.
Силаев үкіметі
Силаев егер оған Кеңес Одағының премьер-министрі мен Ельциннен қарама-қайшы нұсқаулар берілсе, ол әрқашан "РСФСР заңдарын сақтайтын болады", яғни Ельцинге мойынсұнатын болады деп бірнеше рет айтқан. Премьер-министр қызметін атқару кезінде Силаев ешқашан үкімет кабинетінің нақты басшысы болған жоқ және Ельцинге және Жоғарғы Кеңеске адал болды. Өзінің алдыңғы іссапары Александр Власовтан өзгеше, Силаев Ресей үкіметін жаңғыртуға тырысты. Силаев кабинет мүшелерін сайлаудың ескі совет номенклатурасы жүйесінен бас тартты, оның орнына "объективті" және "ғылыми" негізде мүшелерді сайлауды ұсынды. Осы мақсатта Силаев кәсіби психологтардан кабинетке үміткерлермен сұхбат алуды сұрады. 200-ден астам үміткердің арасынан үкімет кабинетіне тек 14-і ұсынылды, бірақ бірнеше үміткер жаңа үкіметке тағайындалды. Барлық үміткерлерді Силаев, Ельцин немесе Жоғарғы Кеңес іріктеді. Силаевтың үкіметінде идеологиялық біртүтастық болған жоқ, 1990 жылдың шілдесінде Олег Лобов пен Геннадий Кулик сияқты бірнеше консерваторлар кабинетке сайланды. 1990 жылдың қарашасында Григорий Явлинский 500 күндік бағдарламаның сәтсіздігіне байланысты қызметінен кетті. Алайда, кейбір сарапшылар Явлинскийдің басқа кабинет мүшелерімен жиі қақтығысқа түсуі салдарынан отставкаға кеткенін айтады. 1990 жылдың 5 желтоқсанында РСФСР Қаржы министрі Борис Федоров отставкаға кетіп, бірінші вице-премьерлерді министрлік атынан және оның өзінің рөлінде маңызды қаржылық шешімдерді жасырын түрде қабылдауда айыптады. Лобов, өңірлік дамуға жауапты бірінші вице-премьер, де-факто үкімет басшысына айналды. Лобов Ельциннің үміткері болды және Силаевтың кабинеттегі беделін әлсіретуге тырысты. Жоғарғы Кеңестің келісімімен Силаев 16 мүшеден тұратын Президиум құрды. Силаев алдындағы тағы бір мәселе – Жоғарғы Кеңес заң шығару билігін күшейту арқылы атқару билігінің құзыретін шектеуге тырысуы. Осы мақсатта Жоғарғы Кеңес Бұқаралық ақпарат құралдары комитеті сияқты, Бұқаралық ақпарат құралдары министрлігінің функцияларын қайталайтын дубликатты органдар құрды. Өнеркәсіп министрі Виктор Кисин баспасөзге министрлігінің жалғыз қызметкерінің өзі екенін мәлімдеді. 1990 жылдың шілдесінде Силаев параллель атқарушы-заң шығарушы-әкімшілік органдарын құруға келісті. 1990 жылдың желтоқсанында Ресей КСР Халық депутаттарының съезі Силаев пен оның үкіметіне экономикалық реформаның жаңа жоспарын жасауды тапсырды. Жоспар 1991 жылдың сәуір айында аяқталды және "Ельцин-Силаев жоспары" деп аталды. Жоспар 500 күндік бағдарламаның ықпалында болды және жекешелендіруді және экономиканы нарықтық қағидаларға бейімдеуді қолдады. Реформа жоспарына орталық үкіметтің Экономикалық реформа жөніндегі мемлекеттік комитетінің өкілі сын айтып, оны "мақсаттардың жариялануы" деп сипаттады және экономикалық реформа емес, "манифест" деп атады. Жоғарғы Кеңестің депутаты ұсынылып отырған реформада нақты статистикалық талдаудың жетіспейтінін атап өтті. Дегенмен, ұсынылған реформа Жоғарғы Кеңесте көпшілік дауыспен қабылданды, өйткені Ельциннің жақтастары оның экономикалық реформа ұсынысы шілдедегі президенттік сайлаудан бұрын мақұлдалуы керек екенін білді. Шілдеде өткен президенттік сайлаудан кейін Ресей үкіметі отставкаға кетті және премьер-министр лауазымы тағы да сайлауға ұсынылды. Силаев Юрий Скоков сияқты күшті бәсекелестерге ие болды, бірақ сайлауда жеңіске жетті.
Кеңестер одағының премьер-министрі
Төтенше жағдай жөніндегі мемлекеттік комитет тамыз төңкерісі кезінде Силаевты немесе басқа да жоғары лауазымды ресейлік мемлекеттік қызметкерлерді қамауға алмады. Силаев сәтсіз төңкерістен кейін Горбачевтің жазғы үйіне ұшып келген бірнеше жетекші ресейлік СФСР саясаткерлерінің бірі болды. 24 тамызда Ресейдің КСРО Министрлер Кеңесі экономика және байланыс министрліктері бойынша орталық үкіметтің өкілеттіктерін РСФСР Үкіметіне беру туралы қаулы шығарды және Кеңес Одағының Коммунистік партиясы мен КГБ мұрағаттарын бақылауға алды. Орталық үкіметтің билігі күрт әлсіреген кезде Горбачев Силаев басқаратын төрт адамнан тұратын комитет құрды, оған Григорий Явлинский, Аркадий Волский және Юрий Лужков кірді, олардың міндеті – жаңа Министрлер кабинетін сайлау болатын. Бұл комитет кейіннен Кеңес экономикасын операциялық басқару жөніндегі комитетке (КОМСЕ) айналды, оған Силаев төрағалық етті, және Кеңес экономикасын басқарды. 1991 жылдың 28 тамызында Жоғарғы Кеңес КОМСЕ-ге Министрлер кабинетімен тең өкілеттіктерді уақытша берді, ал Силаев Кеңес Одағының де-факто премьер-министрі болды. Ресей басымдығымен жұмыс істейтін КОМСЕ республикааралық экономикалық комитеттен (РЭК) тез арада басымдыққа ие болды. РЭК-тің негізгі функциясы – Кеңес Одағы бойынша экономикалық саясатты үйлестіру болды, сондықтан оның түрлі мүше республикалар арасында тиімді жұмыс істеуі қажет еді. РЭК 5 қыркүйекте заңмен құрылды, бірақ мүшелері бірден тағайындалмады. Силаев 20 қыркүйекте РЭК төрағасы болды (РЭК мүшелері КОМСЕ мүшелерінен ерекшеленсе де), бұл оның одақтағы позициясын нығайтты, бірақ ол тез ыдырап бара жатқан Кеңес Одағына төрағалық етті және бірнеше күннен кейін Ресей премьер-министрі қызметінен босатылды. КСРО-ның одан әрі ыдырауы, бірнеше республиканың тәуелсіз мемлекеттерге айналуы Экономикалық қауымдастықтың мемлекетаралық экономикалық комитетіне (МЭК) айналуына әкелді. Силаев жаңа МЭК төрағасы болып қалды және «Экономикалық қауымдастықтың премьер-министрі» деп есептелді, бірақ бұл лауазым мен қауымдастықтың болашағы болған жоқ, өйткені Кеңес Одағы бірнеше аптадан кейін тарады. Борис Ельциннің тұсында Ресей премьер-министрі қызметін алғаш рет атқарар кезде Силаев орталық үкіметтің өкілеттіктерін азайтып, Кеңес республикаларына көбірек билік беруді қалаған. Алайда, ол Ельциннің Кеңес Одағының институттарын құлдыратуға бағытталған шараларын көрген соң, көзқарасын өзгертті және тамыз төңкерісінен кейін Ельциннің узурпациялаған орталық үкіметтің өкілеттіктерін қайтаруды талап етті. Бұл әрекеті сәтсіз аяқталды, оның Ресей СФСР премьер-министрі лауазымы қатты әлсіреп, Кеңес премьер-министрі қызметіне кіргеннен кейін бір айдан соң ауыстырылды. Силаевтың бірінші вице-премьері Олег Лобов Ресейдің СФСР Министрлер Кеңесінде Силаевқа қарсы фракцияны басқарды және 1991 жылдың 26 қыркүйегінде оны қызметтен шеттетуге қол жеткізді; Лобов Ресейдің СФСР Премьер-министрі міндетін атқарушы болып тағайындалды. Силаевқа экономиканы бақылаушы ретінде Кеңес Одағында экономикалық реформаларды орталық үкімет пен Кеңес республикаларының мүдделерін ескере отырып бастау міндеті жүктелді. Силаев экономиканы нарыққа айналдыруды бастаған кезде интеграцияланған экономиканы сақтап қалуға тырысты. 1991 жылдың 19 желтоқсанында Ельцин КОМСЕ комитетінің таратылғанын жариялады, ал Силаев Ресейдің дипломаты болып тағайындалғаннан кейін бір күн өткен соң қызметінен кетті, яғни одақ үкіметінің өмір сүруі тоқтатылды.
Кейінгі мансабы және өлімі
1991 жылы 18 желтоқсанда Силаев Ельцин тарапынан Еуропалық қауымдастықтағы Ресейдің тұрақты өкілі болып тағайындалды. Ол 1994 жылы 7 ақпанда осы қызметтен қанағаттанды. 1994 жылдың соңында Силаев 100-ден астам азаматтық және әскери кәсіпорындар мен бірлестіктерді қамтитын Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы (ТМД) Машина жасау қауымдастығының президенті болды, олардың көп бөлігі ресейлік еді. 1995 жылы ол "Кедр" экологиялық қозғалысының мүшесі атанды. 1998 жылдан бастап ол "Industrial Machine" өнеркәсіптік және қаржы тобының президенті болды; сонымен қатар Латын Америкасымен экономикалық ынтымақтастықты ілгерілететін Ұлттық комитетті басқарды. 2002 жылдың 26 қыркүйегінде Силаев Ресей инженер-механиктер одағының төрағасы болды. Ол 2023 жылдың 11 ақпанында Мәскеудегі Троекуровское зиратына, 2006 жылдың 18 наурызында қайтыс болған әйелінің қасына жерленді. Қоштасу рәсіміне 30-40 адам қатысты.
Тану
Силаевке екі рет Ленин ордені табысталды – 1971 жылы бір рет, ал екінші рет 1975 жылы Жоғарғы Кеңес Президиумының жабық отырысында, онда ол Социалистік Еңбек Ері атағымен де марапатталды. 1972 жылы Ленин сыйлығына ие болды. 1981 жылы Октябрь революциясы орденімен, ал 2002 жылы Ұлы Петр атындағы ұлттық сыйлықпен марапатталды. 2000 жылдың 19 қазаны мен 2005 жылдың 21 қазанында Силаев Ресей Федерациясы Үкіметінің дипломымен марапатталды.