Кіріспе

1977-1980 жылдар аралығында Сан-Сальвадор архиепискобы болған Оскар Арнулфо Ромеро и Гальдамес (15 тамыз 1917 – 24 наурыз 1980) – Сальвадордағы Католик шіркеуінің прелаты. Ол Сан-Сальвадор архиепископиясының көмекші епискобы, Тамбеа титулды епискобы, Сантьяго-де-Мария епискобы және, соңында, Сан-Сальвадордың төртінші архиепискобы қызметін атқарды. Архиепископ ретінде Ромеро Сальвадор азамат соғысына әкелген әскери үкімет пен солшыл көтерілісшілер арасындағы қақтығыстың күшеюіне байланысты әлеуметтік теңсіздік пен зорлық-зомбылыққа қарсы айқын пікір білдірді. 1980 жылы Ромеро мисса кезінде кісі қолынан қаза тапты. Бұл қылмыс үшін ешкім сотталмады, бірақ БҰҰ-ның Сальвадордағы Ақиқат комиссиясы жүргізген тергеулер нәтижесінде өлтіру отрядының жетекшісі, кейін оңшыл Ұлттық Республикалық Альянс (ARENA) саяси партиясын құрған майор Роберто Д’Обуссон кісі өлтіруге тапсырыс берген деген қорытындыға келді. 1997 жылы Рим папасы Иоанн Павел II Ромероға «Құдайдың қызметшісі» атағын берді, ал шіркеу оның қасиеттілік ісін ашты. Бұл іс тоқтап қалды, бірақ 2012 жылы Рим папасы Бенедикт XVI қайтадан жаңартты. 2015 жылдың 3 ақпанында Рим папасы Франциск Ромероны шейіт деп жариялады, бұл 2015 жылдың 23 мамырында оның қасиеттілікке ие болуына жол ашты. Ромероның қасиеттілікке ие болуы кезінде Рим папасы Франциск оның «қызметі ең кедей және маргиналданған адамдарға ерекше назар бөлгенімен ерекшеленгенін» мәлімдеді. Рим папасы Франциск 2018 жылдың 14 қазанында Ромероны қасиетті деп жариялады. 1977 жылы архиепископ болып тағайындалған кезде консервативті көзқарастас болған Ромеро, досы және әріптес дін қызметкері Рутилио Гранденің қазасынан терең қиналып, Сальвадордың әскери үкіметін ашық сынады. Бостандық теологиясының жақтаушылары тарапынан құттықталған Ромеро, өзінің биографының айтуынша, «бостандық теологиясына қызығушылық танытпады», бірақ католиктердің бостандық туралы іліміне және кедейлерге басымдық беру қағидасына адалдықпен жандасты, ішкі реформаға негізделген әлеуметтік революцияны қалады. Өмірінің соңына дейін оның рухани өмірі Опус Деи руханиятынан көп нәрсе алды. 2010 жылы Біріккен Ұлттар Ұйымының Бас Ассамблеясы 24 наурызды «Адам құқықтарының өрескел бұзылулары туралы шындықты білу құқығы және құрбандардың қадір-қасиеті үшін халықаралық күн» деп жариялады, бұл Ромероның адам құқықтарын қорғаудағы рөлін мойындау болды. Ромеро ең осал адамдардың адам құқықтарын бұзуды белсенді түрде айыптады және өмірді қорғау, адам қадір-қасиетін арттыру және зорлық-зомбылықтың барлық түрлеріне қарсы тұру қағидаларын қорғады. Сан-Сальвадор архиепискобы Ромероның ізбасары архиепископ Хосе Луис Эскобар Алас Рим папасы Францисктен Ромероны Шіркеу докторы деп жариялауын сұрады, бұл шіркеудің оның діни ілімі ортодоксалды екенін және оның философиясы мен теологиясына маңызды әсер еткенін мойындауы. Латын Америкасының шіркеу топтары Ромероны Америка мен Сальвадордың бейресми қамқоршысы деп жариялайды, ал Сальвадордағы католиктер оны Сан Ромеро деп, сондай-ақ Монсеньор Ромеро деп атайды. Католик дінінен тыс, Ромеро Англия шіркеуі мен Англикан қауымы, сондай-ақ лютерандық литургиялық күнтізбе арқылы құрметтеледі. Ромеро Лондондағы Вестминстер аббатханасының Батыс есігінің үстіндегі мүсіндерде бейнеленген ХХ ғасырдың он шейітінің бірі.

Ерте өмір

Оскар Ромеро 1917 жылы 15 тамызда Сантос Ромеро мен Гуадалупа де Хесус Галдамез отбасында Сальвадордың Сан-Мигель департаментіндегі Сиудад-Барриос қаласында дүниеге келді. 1919 жылы 11 мамырда Ромеро бір жасында діни қызметкер Сесилио Моралес оны католик шіркеуінде крещение рәсімінен өткізді. Ромеро жергілікті мемлекеттік мектепке оқуға түсті, онда тек бірінші сыныптан үшінші сыныпқа дейін білім берілді. Мемлекеттік мектепті бітіргеннен кейін Ромеро он үш жасқа дейін мұғалім Анита Иглесиастан жеке сабақтар алды. Осы уақыт аралығында Ромероның әкесі оны ағаш өңдеуге үйретті. Ромеро шәкірт ретінде ерекше дағды көрсетті. Әкесі ұлына кәсіби білік беруді қалады, өйткені Сальвадорда оқу көбінесе жұмысқа орналасуға әкелмейді, бірақ Ромеро дін қызметкері болу үшін оқу туралы ойын білдірді, бұл оны білетін адамдарды таң қалдырмады. Бітірген соң, ол Сан-Сальвадордағы ұлттық семинарияға түсті. Ол Римдегі Григориан университетінде оқуын аяқтады, онда 1941 жылы теология бойынша диплом алды, бірақ қажетті жасқа толмағандықтан, дін қызметкеріне тоғысу үшін бір жыл күтуге мәжбүр болды. 1942 жылы 4 сәуірде Римде дін қызметкері болып тағайындалды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезеңінде отбасының саяхатқа қатысуына шектеу қойылғандықтан, олар оның тоғысу рәсіміне қатыса алмады және бірнеше интернациялық лагерьлерге жайғастырылды. Түрмеде бірнеше ай өткен соң Вальладарес ауырып қалды, ал Редемпторист діни қызметкерлері оларды ауруханаға ауыстыруға көмектесті. Ауруханадан олар Кубадан босатылып, Мексикаға кемемен, содан кейін құрлықпен Сальвадорға сапарлады. Ромеро алғашқыда Анаморос қаласында пастор болып тағайындалды, бірақ кейін Сан-Мигельге көшіп, онда 20 жылдан астам жұмыс істеді. 1966 жылы ол Сальвадор епископтар конференциясының хатшысы болып сайланды. Сонымен қатар, ол архиепископтық «Orientación» газетінің директоры болды, ол редактор болып жұмыс істеген кезде католик шіркеуінің дәстүрлі Магистериумін қорғап, консервативтік бағытты ұстанды.

Епископ және архиепископ

1970 жылғы 25 сәуірде Ромеро Сан-Сальвадор архиепископтығының көмекші епискобы және Тамбеа титулды епискобы болып тағайындалды. 1977 жылғы 12 наурызда кедейлер арасында өзін-өзі қамтамасыз ету топтарын құрған Ромероның жақын досы, иезуит дін қызметкері Рутилио Гранде қаза табады. Оның өлімі Ромероға терең әсер етті, ол кейін былай деді: «Рутилионың мерт болғанын көргенде: «Егер оны жасаған ісі үшін өлтірсе, онда мен де сондай жолмен жүруім керек» дедім». Ромеро үкіметтен тергеу жүргізуді талап етті, бірақ олар оның өтінішіне жауап бермеді. Сонымен қатар, цензураланған баспасөз үнсіздік сақтады. Мектептердің жабылуы және католик дін қызметкерлерінің үкіметке қатысуға шақырылмауы шиеленісті күшейтті. Гранденің өлтірілуіне жауап ретінде Ромеро бұрын байқалмаған белсенділікті көрсетті, ол кедейлікке, әлеуметтік теңсіздікке, кісі өлтіруге және азаптауға қарсы айқын сөйледі. 1979 жылғы 15 қазанда Революциялық үкімет хунтасы (JRG) үкімет пен жарымәскери оңшыл топтардың адам құқықтарын кеңінен бұзуы кезінде билікке келді, бұл Сальвадор азаматтық соғысына ұласқан зорлық-зомбылықтың күшеюіне әкелді. Ромеро АҚШ-ты жаңа үкіметке әскери көмек көрсеткені үшін сынады және 1980 жылғы ақпанда президент Джимми Картерге ашық хат жолдады, онда АҚШ-тың әскери көмегінің артуы «әрине, ұйымдасқан халыққа қатысты әділетсіздік пен саяси қуғын-сүргінді күшейтетінін» ескертті, олардың күресі көбінесе ең негізгі адам құқықтары үшін болды. Бұл хат АҚШ-тың Сальвадордағы елшілігінен телеграмма арқылы Вашингтонға жіберілді. Картер хатқа тікелей жауап бермеді, керісінше, Мемлекеттік хатшы Сайрус Вэнс АҚШ елшілігіне телеграмма жолдады. Телеграммада өте қайшылықты хабарлама болды, онда АҚШ араласпайтыны, бірақ Революциялық үкімет хунтасының сұраныстарын орындайтыны айтылды. Архиепископ Ромеро телеграмманы алған-алмағаны белгісіз. 1979 жылғы 11 мамырда Ромеро Рим папасы Иоанн Павел II-мен кездесіп, Сальвадордың әскери режимін адам құқықтарын бұзғаны және өлім отрядтарын қолдағаны үшін Ватиканның айыптауын алуға сәтті болмады, сондай-ақ үкіметпен ынтымақтасқан дін қызметкерлерімен жұмыс істеуге байланысты көңілінің толуын білдірді. Рим папасы Иоанн Павел II оны епископтардың бірлігін басты басымдық ретінде сақтауға шақырды. Үш жыл ішінде елуден астам дін қызметкеріне шабуыл жасалды, қорқытулар жасалды, жамандаулар таратылды. Алтысы шейіт болды – олар өлтірілді. Кейбіреулері азапталды, ал басқалары [елден] қуылды. Монахинялар да қуғынға ұшырады. Архиепископтық радиостанциясы мен католик немесе христиандық рухтағы білім беру мекемелеріне шабуыл жасалды, қорқытулар жасалды, қорқытулар жасалды, тіпті бомбалауға дейін барды. Бірнеше приход қауымдарына шабуыл жасалды. Егер мұның бәрі шіркеудің ең көрнекті өкілдерімен болған болса, қарапайым христиандармен, шаруалармен, катехистермен, дін қызметкерлерімен және шіркеудің негізгі қауымдастықтарымен не болғанын елестетуге болады. Жүздеген және мыңдаған қауіп-қатерлер, тұтқындаулар, азаптаулар, өлтірулер болды. Бірақ [Шіркеу] неге қуғынға ұшырағанын атап өту маңызды. Барлық дін қызметкерлері қуғынға ұшыраған жоқ, барлық мекемелер шабуылға ұшыраған жоқ. Халық жағына шығып, халықты қорғаған шіркеудің бөлігіне шабуыл жасалып, қуғынға ұшырады. Міне, шіркеудің қуғынға ұшырауының себебін түсінудің кілті осында: кедейлер. |Óscar Romero|Бельгияның Лувен католик университетінде сөйлеген сөзі, 1980 жылғы 2 ақпан.

Радиодағы танымал уағыздар

Өлгенге дейін Ромеро сальвадорлықтардың арасында зор ықпалға ие болды. Ол мұны негізінен шіркеудің YSAX радиостанциясы арқылы Эл-Сальвадор бойынша апта сайынғы уағыздарын тарату арқылы істеді, «эфирден бомбаланған кездерді қоспағанда». Сол сияқты, оның епархиялық апталық газеті Orientación әр апта сайын азаптау және қысым көрсету деректерінің тізімін жариялап тұрды. Дельгадо Ромероның бостандық теологиясы туралы алған кітаптарын оқымағанын, ал ол зерттеген тақырыптардың арасында бостандық теологиясына ең төмен басымдық бергенін айтты. Ромеро: «Ең терең әлеуметтік революция – христианның шыншыл, құдайлық, ішкі реформасы» деп уағыздады. Ол сондай-ақ: «Мәсіхтің және Оның шіркеуінің азаттығы тек уақытша жобаның шеңберімен шектелмейді. Ол өзінің мақсаттарын антропоцентрлік көзқарасқа келтірмейді: материалдық игілікке немесе тек саяси, әлеуметтік, экономикалық немесе мәдени бастамаларға. Одан да бетер, зорлық-зомбылықты қолдайтын немесе оған қолдау көрсететін азаттық болуы мүмкін емес» деді. Ромеро шіркеудегі бөлінуге бірнеше рет қарсылық білдірді. 1979 жылдың 11 қарашасында айтқан уағызында ол: «Кейбір күндері саяси азаттықты жариялаған адамдардың бірінен: «Шіркеудің мағынасы сен үшін не?» деп сұрады» деді. Оның айтуынша, белсенді «өте қайтпас сөздермен жауап берді: «Екі шіркеу бар, байлардың шіркеуі мен кедейлердің шіркеуі. Біз кедейлердің шіркеуіне сенеміз, бірақ байлардың шіркеуіне емес»» деген. Ромеро: «Бұл сөздердің демагогия екені анық және мен шіркеудің бөлінуін ешқашан мойындамаймын» деп мәлімдеді. Ол былай деп қосты: «Біздің барлық жүрегіміз Мәсіх уағыздаған бір ғана шіркеуге арналған. Бір ғана шіркеу бар, ол тірі Құдайға құлшылық етеді және осы дүниенің игіліктерін дұрыс бағалай біледі».

Құрлық

1980 жылы 23 наурызда архиепископ Ромеро уағыз айтып, сальвадорлық сарбаздарды христиандар ретінде Құдайдың жоғары бұйрығына бағынуға және үкіметтің қанаушылық әрекеттерін, негізгі адам құқықтарын бұзуды тоқтатуға шақырды. Сол күні кешке Ромеро онкологиялық және жан қиюға жақын науқастарға арналған шіркеу басқаратын «Divine Providence» (Құдайдың қамқорлығы) ауруханасының кішкентай шіркеуінде мисса өткізді. Ромеро уағызын аяқтаған соң, мінберден шегініп, алтардың ортасына бірнеше қадам жасады. Ромеро сөзін бітірген сәтте, қызыл көлік шіркеу алдындағы көшеде тоқтады. Көліктен қарулы адам шығып, шіркеу есігіне жақындап, бір немесе екі оқ атты. Оқ Ромероның жүрегіне тиді, ал көлік дереу қашып кетті. Қосылу рәсімінде Рим папасы Иоанн Павел ІІ-нің жеке өкілі кардинал Эрнесто Коррипио и Ахумада Ромероны «Құдайдың жақсы көретін, бейбітшілікке ұмтылған адамы» деп сипаттап, «оның қаны бауырластыққа, махаббатқа және бейбітшілікке жеміс беретін болады» деді.

Ромероның жерлеу рәсіміне қатысты қаза

Салтанатты рәсім кезінде собор маңындағы көшелерде түтін бомбалары жарылды, одан кейін Ұлттық сарайды қоса алғанда, төңіректегі ғимараттардан оқ атылды. Көптеген адамдар оқтан қаза тауып, жарылыстар мен оқ атылған жерден қашқанда тығыннан қаза болды. Ресми деректер бойынша барлығы 31 адам қаза тапты, ал журналистер 30-дан 50-ге дейін адамның қаза болғанын хабарлады.

Ирландия

Ирландияның саяси және діни өмірінің барлық салалары оның қанына батқан өлтірілуін айыптады, Сыртқы істер министрі Брайан Ленихан «доктор Ромероның қанына батқан өлтірілуіне қатты ошару мен жирену сезімін білдірді», ал Trócaire қайырымдылық қорының жетекшісі, епископ Эмон Кейси, Ромеродан сол күні хат алғанын мәлімдеді. Ал өткен қазан айында парламентарийлер Ромероның Нобель бейбіт сыйлығына ұсынылуына қолдау көрсеткен еді.

Ұлыбритания

1978 жылдың қазан айында 119 британдық парламентарий Ромероны Бейбітлік үшін Нобель сыйлығына кандидат ретінде ұсынған. Оларды АҚШ Конгресінің 26 мүшесі де қолдады.

Қоғамның реакциясы

АҚШ халқының Архиепископ Ромероның өліміне деген реакциясы "Ромероның шейіт болуы" арқылы Ел-Сальвадорға АҚШ-тың әскери көмегін тоқтатуға ұйтқы болды. 1980 жылдың желтоқсан айында Халықаралық порт жұмысшылары мен қоймашылар одағы Сальвадор үкіметіне бағытталған әскери жабдықты жеткізуден бас тартты. Одақтың басшысы Джим Герман Ромероны қолдаушы ретінде белгілі болды және оның өлімін айыптады. 1984 жылдың 24 наурызында Лос-Анджелесте, Калифорнияда 20 қараша коалициясы ұйымдастырған шамамен 3000 адам АҚШ-тың Сальвадордағы араласуына қарсы наразылық акциясын өткізді, Архиепископтың өлімінің жылдығы мен оның бейнесін символ ретінде пайдаланды. 1990 жылдың 24 наурызында 10 000 адам Ақ үйдің алдында Сальвадор үкіметіне АҚШ-тан келіп тұрған әскери көмекке наразылық білдіру үшін шеруге шықты. Наразылық білдірушілер архиепископтың бюстін алып жүрді және оның сөздерінен үзінділер келтірді, сонымен қатар шара оның өлімінің жылдығына орай өткізілді. Белгілі тұлғалар Эд Аснер мен Дженифер Казоло да бұл шараға қатысты.

Үкіметтің жауабы

1980 жылдың 25 наурызында АҚШ Мемлекеттік хатшысы Сайрус Вэнс Ақ үйдің Сальвадор үкіметін қаржыландыруды және оған әскери көмек көрсетуді жалғастыратынын мәлімдеді, Ромероның өтініштеріне және оның осы хабарламаға дейін болған қайтысына қарамастан. 1983 жылдың 31 наурызында Мемлекеттік департамент Роберто Д’Абуссионға АҚШ-қа кіруге рұқсат берді, оған енді кіруге тыйым салынбағанын айтты. Д’Абуссионның Ромероны өлтіруге қатысы туралы сұраққа Мемлекеттік департамент «айыптаулар расталмады» деп жауап берді. 1993 жылдың қараша айында Конгресс тарапынан қысым күшті болғаннан кейін Мемлекеттік департамент, Қорғаныс министрлігі және Орталық барлау агенттігінің құжаттары жарияланды. 12 000 құжат Рональд Рейган және Джордж Буш әкімдіктерінің Д’Абуссион жасаған, соның ішінде Ромероның өлтірулері туралы білгенін, бірақ оған қарамастан онымен жұмыс істегенін көрсетті.

Қастандық туралы тергеу

Осы күнге дейін ешкімге қастандық жасағаны үшін қылмыстық іс қозғалмаған, не полицияға кінәсін мойындаған жоқ. 2000 жылға дейін қарулы күштің кім екені анықталмады. Қастандықтан кейін бірден Сальвадордың жаңа тағайындалған сыртқы істер министрі Хосе Наполеон Дуарте "екі тарап та кінәлі" деген үгіт-насихатты белсенді түрде таратуға кірісті, бұл қастандық жоспарына ресми тергеу жүргізбеуге жамылқы болды. Біріккен Ұлттар Ұйымы мен басқа да халықаралық ұйымдар жүргізген келелі тергеулер нәтижесінде төрт қастандық жасаушының Д'Обуссон басқарған өлім жасағының мүшелері екені анықталды. 1993 жылы Біріккен Ұлттар Ұйымының ресми баяндамасында Д'Обуссон қастандыққа бұйрық берген адам ретінде танылды. Д'Обуссонның Никарагуа Ұлттық гвардиясымен және оның тармағы – 15 қыркүйек легионымен тығыз байланысы болды, сонымен қатар ол төңкеріс арқылы үкіметті құлатуды жоспарлаған. Кейін ол Сальвадордағы «Ұлттық-республикалық альянс» (ARENA) саяси партиясын құрды және саяси мақсаттағы адам өлтірулерді және басқа да адам құқықтарын бұзуды жүйелі түрде жүзеге асыратын өлім жасақтарын ұйымдастырды. Сальвадор Әуе Күштерінің бұрынғы капитаны Альваро Рафаэль Саравия Д'Обуссонның қауіпсіздік жетекшісі және осы өлім жасақтарының белсенді мүшесі болды. 2003 жылы АҚШ-тағы адам құқықтары жөніндегі «Әділет және есеп беру орталығы» Саравияға қарсы азаматтық іс қозғады. 2004 жылы АҚШ округтік соты оны Ромероны өлтіруге көмектескені, сөз байласып, қастандыққа қатысқаны үшін «Шет мемлекеттік талаптар туралы заңға» (ATCA) (28 U.S.C. § 1350) сәйкес жауапты деп тапты. Саравияға АТҚА бойынша соттан тыс кісі өлтіру және адамзатқа қарсы қылмыстар үшін 10 миллион доллар төлеуге бұйрық берілді; ол содан бері жасырын өмір сүріп жатыр. 2010 жылдың 24 наурызында – Ромероның қайтыс болған күнінің отызыншы жылдығында – Сальвадор президенті Маурисио Фунес Ромероның қастандығы үшін ресми мемлекеттік кешірім сұрады. Ромероның отбасы, Католик шіркеуінің өкілдері, дипломаттар және үкімет шенеуніктерінің алдында сөйлеген сөзінде Фунес қастандыққа қатысқандардың «өкінішке орай, мемлекеттік агенттердің қорғауымен, ынтымақтастығымен немесе қатысуымен әрекет еткенін» айтты. 2000 жылы «The Guardian» және кейін «BBC» тілшісі Том Гибб жариялаған мақаласында бұл қылмысты Сальвадор Ұлттық полициясының детективі Оскар Перес Линарес Д'Обуиссонның бұйрығымен жасады деп жазылған. Мақалада аты-жөні аталмаған бұрынғы өлім жасағының мүшесінің сөзі келтіріледі, ол Сан-Сальвадордағы үйді күзеткенін мәлімдеді. Гибб «Хорхе» деп таныстырған күзетші Линарестің «Кішкентай періштелер» деп аталған топпен жақын қарым-қатынаста болғанын көргенін және оларды өлтіргені үшін мақтағанын естігенін айтты. Сондай-ақ, мақалада 1983 жылдан бері ЦРУ-дың қастандық туралы толыққанды білгені туралы мәлімдеме бар. Мақалада Линарес пен «Кішкентай періштелер» командирі, Хорхе «Эль Негро Марио» деп атаған, 1986 жылы ЦРУ-ның арнайы сальвадорлық полиция бөлімшесімен өлтірілгені айтылған; бұл бөлімшеге кісі өлтіруді тергеу тапсырылған. 1983 жылы сол кездегі вице-президент Джордж Буштың көмекшісі, лейтенант-полковник Оливер Норт Сальвадор армиясынан Линаресті және тағы бірнеше адамды қызметтен «алыстатуды» жеке өтініш еткені хабарланды. Үш жылдан кейін олар ізделіп, соттан тыс өлтірілді – Линарес көрші Гватемаладан табылғаннан кейін. Мақалада Сальвадор армиясының тағы бір дереккөзінің «олар өмір сүру үшін тым көп білгені» туралы сөзі келтірілген. 2010 жылы Сальвадордың «El Faro» онлайн газетіне жариялаған мақаласында ол өзінің серіктерімен бірге қастандық жасаушыны шіркеуге апарып, оқиғадан кейін оған 1000 сальвадор колонесі төлегенін айтқан. Д'Обуссон мен Линарес қазірде қайтыс болғандықтан, оларды соттау мүмкін емес еді.

Халықаралық танылу

1983 жылы Ел-Сальвадорға алғашқы сапары барысында Папа Иоанн Павел II Сан-Сальвадор соборына кіріп, Ромероның қабірінде дұға жасады, үкімет тарапынан және бостандық теологиясына қарсы күшті ұстаным білдірген шіркеудің ішіндегілерден қарсылық болғанына қарамастан. Кейін Папа Ромероны «зорлық-зомбылықты тоқтатуға тырысқан, құлшынысты және құрметке лайық пастор» деп мақтады. Иоанн Павел II сондай-ақ Сальвадордағы азамат соғысын аяқтау үшін үкімет пен оппозиция арасында диалог орнатуды сұрады. 2000 жылдың 7 мамырында Римдегі Колизейде Юбилейлік жыл мерекесінде Папа Иоанн Павел II XX ғасырдың шейіттерін еске алды. Шейіттердің бірнеше санаттарының ішінде жетіншісі Америка құлықтарындағы туыстарын қорғағандықтары үшін өлтірілген христиандардан тұрды. Шіркеу ішіндегі кейбір консерваторлардың қарсылығына қарамастан, Иоанн Павел II Ромероның тізімге енгізілуін қатыстырып талап етті. Ол шара ұйымдастырушыларынан Ромероны «Ілгі хабардың ұлы куәсі» деп жариялауларын өтінді. 2010 жылдың 21 желтоқсанында Біріккен Ұлттар Ұйымының Бас Ассамблеясы 24 наурызды Адам құқықтарының өрескел бұзылуы туралы шындықты білу құқығы және құрбандардың қадір-қасиеті үшін Халықаралық күн деп жариялады, бұл Ромероның маңызды еңбегі мен құндылықтарын ерекше атап өтеді. 2011 жылдың 22 наурызында АҚШ Президенті Барак Обама Сальвадорға жасаған ресми сапары барысында Ромероның қабірін зиярат етті. Ирландия Президенті Майкл Д. Хиггинс 2013 жылдың 25 қазанында Сальвадорға мемлекеттік сапар жасаған кезде Ромероның соборы мен қабірін аралады. Әйгілі тіл білімі маманы Ноам Чомский Ромероның әлеуметтік жұмысын жоғары бағалайды және оның өліміне жиі сілтеме жасайды. 2014 жылы Сальвадордың басты халықаралық әуежайы оның атымен аталып, Монсеньор Оскар Арнулфо Ромеро и Галдамез Халықаралық әуежайы, ал 2018 жылы қанондалғаннан кейін Сан Оскар Арнулфо Ромеро и Галдамез Халықаралық әуежайы болып өзгерді. Ромеро Англия шіркеуінде және Епископальдық шіркеуде 24 наурызда еске алынады.

Қасиетті деп жариялау процесі

Ромероның қасиеттілік мәселесі Ватиканда 1993 жылы ашылды, бірақ Католиктік жаңалықтар қызметі «Иман туралы доктрина жөніндегі Конгрегация оның жазбаларын зерттеген кезде, ол өзінің сенімі үшін немесе саяси себептермен өлтірілді ме деген кең пікірталас ортасында, мәселе бірнеше жылға кешіктірілді» деп хабарлады. 2005 жылдың наурыз айында процеске жауапты Ватикан шенеунігі Винченцо Паглиа Ромероның мәселесі Иман туралы доктрина жөніндегі Конгрегациятың теологиялық сараптамасынан өтті, сол кезде Кардинал Джозеф Ратцингер (кейін Папа Бенедикт XVI сайланды) басқарды және алты ай ішінде оның қасиеттілікке ие болуы мүмкін екенін мәлімдеді. Осы мәлімдемеден кейін бірнеше апта өткен соң Жохан Павел II қайтыс болды. Күтпегендей, жаңа папаның келуі қасиеттілік пен қасиеттілікке ие болу процестерін баяулатты. Папа Бенедикт Ватиканның «әулиелер фабрикасы» деп аталатын ісін бақылауға түсіретін өзгерістер енгізді. 2005 жылдың қазан айында Кардинал Жозе Сараива Мартинске берген сұхбатында Паглианың Ромероның қасиеттілікке ие болуына қатысты болжамының дұрыс болуы туралы сұрақ қойылды. Сараива: «Бүгінгі күні білетінімше, жоқ», - деп жауап берді. 2005 жылдың қарашасында иезуиттердің «La Civiltà Cattolica» журналы Ромероның қасиеттілікке ие болуы әлі де «бірнеше жылды» алатынын көрсетті. Бенедикт XVI әрқашан азаттық теологиясын қатаң сынаған болса да, Паглиа 2012 жылдың желтоқсанында Папаның оған мәселені «еркіндікке жіберу» және оны алға жылжуға рұқсат ету туралы шешім қабылдағанын хабарлады. Алайда, Бенедикт 2013 жылдың ақпанында отставкаға кеткенге дейін ешқандай прогресс болмады. 2013 жылдың наурыз айында Папа Франциск сайланды, ал 2013 жылдың қыркүйек айында Иман туралы доктрина жөніндегі Конгрегацияның префекті Герхард Людвиг Мюллер Ватиканның доктриналық кеңсесіне Ромероны қасиетті ету үшін «жасыл жарық» берілгенін мәлімдеді.

Қасиетті деп жариялау

2014 жылдың 18 тамызында Папа Франциск: «Ромероны қасиеттілікке қабылдау процесі Сенім туралы доктриналық конгрегацияда болды, олар «сақтық шараларымен» тоқтатылған деді. Енді ол тоқтатылмайды» деді. Франциск «Доктриналық мәселелер жоқ және [қасиеттілікке қабылдау] мүмкіндігінше жылдам жасалуы өте маңызды» деп мәлімдеді. Ромероны қасиеттілікке қабылдау, Францисктің Ромероның кедейлермен жұмысына қолдау көрсеткенін және оның сайланғаннан бері шіркеу бағытындағы маңызды өзгерісті білдірді. 2015 жылдың қаңтар айында Рим Куриясының Қасиеттілер ісі жөніндегі конгрегациясының консультативтік кеңесі Ромероны шейіт деп мойындау үшін бірауыздан дауыс берді, ал конгрегацияның дауыс беруге құқығы бар кардиналдары Франциске оны шейіт ретінде қасиеттілікке қабылдауды бірауыздан ұсынды (шейіттерді кереметті мойындамай-ақ қасиеттілікке қабылдауға болады). Киелілердің ісін ілгерілетуші архиепископ Винченцо Палья, Ромероның алтарьдағы қазасы «Екінші Ватикан соборынан туындаған шіркеуді құлатпаққа бағытталған» және оның кісі өлтіруіне «жай ғана саяси себептер емес, қайырымдылықпен толысқан, кедейлер мен олардың қорғаушыларын аяусыз және қатыгездікпен қырған әділетсіздікке қарсы үнсіз қалмайтын сенімге деген жеккөрушілік себеп болғанын» айтты. Ромероны қасиеттілікке қабылдау рәсімі 2015 жылдың 23 мамырында Сан-Сальвадорда Сальвадор-дель-Мундо алаңында, Сальвадор-дель-Мундо монументінің астында өтті. Амато Франциск атынан рәсімге төрағалық етті, ол Сан-Сальвадор архиепискобы Хосе Луис Эскобар Аласке жазған хатында Ромероны «көшпенді дауыс» деп атады. Шараға шамамен 250 000 адам қатысты, олардың көпшілігі алаң төңірегінде орнатылған үлкен телеэкрандар арқылы бақылады.

Қасиеттілер қатарына қабылдау

2016 жылдың қазан айында Римдегі Әулиелерді қасиеттеу ісі жөніндегі Конгрегацияға Ромероны қасиетті деп жариялауға мүмкіндік беретін үш керемет оқиға ұсынылды. Бірақ, осы кереметтердің әрқайсысы тергелгеннен кейін қабылданбады. Төртінші керемет (жүкті әйел Сесилия Марибель Флоресқа қатысты) 2017 жылдың 31 қаңтарында Сан-Сальвадорда басталған діни сот процесінде зерттелді және алғашқы тергеу 28 ақпанда аяқталды. Содан кейін құжаттар Апостолдық нунциатура арқылы Римге жіберілді. Бұл туралы 7 сәуірде Конгрегация растады. 11 тамызда Паглиа Лондонның Саутварк қаласындағы Сент-Джордж соборында Ромероның туғанына 100 жыл толуына арналған әзірлеме өткізді, онда Ромероның кресі мен қасиетті заттары сақтаулы. Кейіннен, 26 қазанда медициналық сарапшылар ұсынылған кереметті бірауыздан мақұлдады, ал теологтар 14 желтоқсанда осы мақұлдауды растады. Конгрегация мүшелері де 2018 жылдың 6 ақпанында осы істі мақұлдады. Рим Папасы Франциск бұл кереметті 2018 жылдың 6 наурызында мақұлдады, бұл Ромероны қасиетті деп жариялауға жол ашты және бұл күн 19 мамырда кардиналдар кеңесінде жарияланды. Қасиеттеу рәсімі 2018 жылдың 14 қазанында Римдегі Әулие Петр алаңында өтті. Бұрын Ромероның 2017 жылдың 15 тамызында Ел-Сальвадорға Рим Папасының сапары барысында – қайтыс болған епископтың туғанына 100 жыл толу күнінде – немесе 2019 жылы Панамада Дүниежүзілік жастар күнінде қасиеттелуі мүмкін деген үміт болған. Ромеро – құрбандыққа шақырылған алғашқы сальвадорлық; Американың алғашқы шейіт архиепискобы, Екінші Ватикан соборынан кейін шейіт деп жарияланған алғашқы адам; және Орталық Американың алғашқы туған жергілікті әулиесі. (Гватемаланың Сантьяго-де-лос-Кабальерос қаласында қасиетті деп жариялаған барлық істерін жасаған Петр де Бетанкур, Испанияның Тенерифе аралдық жерінен шыққан) Ромеро бұрыннан Аңгликан шіркеуінің ресми әулиелер тізіміне және Лютеран шіркеуінің литургиялық күнтізбесіне енгізілген еді.

Теледидар және кино

Фильмнің бастапқы көрінісі 1983 жылы түсірілген «S. A. S. à San Salvador» атты шпиондық фильмде Сан-Сальвадор қаласынан өтетін, ішінде негізгі жаулаушы Оскар Ромероны өлтіретін шіркеуде тоқтайтын қарақшылар тобын көрсетеді. Оливер Стоунның 1986 жылғы «Сальвадор» фильмінде Хосе Карлос Руис сомдаған Ромероның қазасы қиял арқылы бейнеленген. Ромероның өлімі (Рене Энрикес Ромеро рөлінде) 1983 жылғы «Жүректің таңдауы» телефильмінде де көрсетілген, ол американдық католик миссионері Жан Донованның өмірі мен өлімі туралы айтады. Архиепископтың өмірі 1989 жылғы Джон Дюиганның «Ромеро» фильмінің негізі болды, онда Роуль Джулия Ромеро рөлінде ойнады. Бұл фильмді Паулист әкелері басқаратын кинокомпания – «Паулист Продакшнз» шығарды. Ромероның қайтысынан он жыл өткен соң шыққан бұл фильм Голливудтың діни ұйымның қаржыландыруымен түсірілген тұңғыш көркем фильмі болды. Фильмге құрметпен, бірақ аса ынтасыз қабылданды. Роджер Эберт сыншылардың пікірін жақсы білдірді: «Фильмнің ниеті жақсы, ал Джулияның ойыны қызықты, салмақты және ойлы. Фильмнің кемшілігі – болжамдылығы». 2005 жылы Калифорния университетінің Беркли қаласындағы Журналистика мектебінде оқыған кезде тәуелсіз деректі фильмдер жасаушы және PBS және CNBC телеарналарына үнемі қатысатын Дэниел Фрид Ромероның өлімі туралы 30 минуттық «Монсеньордың өлімі» фильмін түсірді. Фильмде 2004 жылы АҚШ округтік соты Ромероның өлімін ұйымдастырғаны анықталған Альваро Рафаэль Саравияның АҚШ-қа қалай көшіп келгені және Калифорния штатының Модесто қаласында 25 жыл бойын қолданылған автомобильдер сатушысы болып жұмыс істегені көрсетілді. 2016 жылы Сальвадордың жоғарғы соты Азамат соғысы кезінде әскерилердің әрекеттерін қорғаған 1993 жылғы заңды жоққа шығарды, ал 2018 жылдың 23 қазанында тағы бір сот Саравияны қамауға бұйрық берді. Бірақ Патриция Харди ұсынған Ромероны алып тастау туралы түзету 2010 жылдың 10 наурызында қабылданды. Харди Ромероны қосуға қарсы болды, себебі «Сіздердің көпшілігіңіз Оскар Ромероның кім екенін білмейтініне сенемін. Менің ойымша, бұл [маңызды емес]». Архиепископқа арналған «Монсеньор, Оскар Ромероның соңғы саяхаты» фильмінің АҚШ-тағы тұңғыш көрсетілімі 2010 жылы өтті, режиссерлік жұмысын Роберт Пелтон жасады. Бұл фильм Латын Америкасы зерттеулер қауымдастығының (LASA) кино саласындағы еңбегі үшін сыйлығын жеңіп алды, бәсекеге 25 фильм қатысты. Пелтон Куба бойынша фильмді көрсетуге шақырылды. Фильмді Латын Америкасы мен Солтүстік Америкадағы шіркеулер мен адам құқықтары ұйымдары демеушілік етті. Альма Гильермоприето «The New York Review of Books» журналында фильмді «аулиелік өмірбаян» деп сипаттап, «өмірінің соңғы үш жылының таңғажайып кадрлар жинағы» деді.

Бейнелеу өнері

Батыс Вирджиния штатының Чарльз Таун қаласындағы Ұлы Яков католик шіркеуі – АҚШ-тағы Киелі Оскар Ромероға ғимаратындағы боялған шыны терезе арқылы ең алғаш құрмет көрсеткен католик шіркеуі. Жобаны Уилин-Чарльстон диоцезінің алғашқы испан ділдары, түпнұсқасы Эль-Сальвадорлық Хосе Эскаланте жетекшілік етті, ол бұл сыйлықты шіркеудің испан қауымдастығына арнады. Джон Робертс Оскар Ромероның мүсінін жасады, ол Лондондағы Вестминстер аббаттығының батыс фасадындағы көрнекті орынды толтырды; ол 1998 жылы Елизавета II патшайымының қатысуымен ашылды. Джоан Уолш Смит 2017 жылы Батыс Австралиядағы The Holy Cross колледжінде Киелі Оскар Ромероның мүсінін жасады. Мүсін колледждің қамқоршысының Эль-Сальвадордағы кедейлермен бірге "сенімін сақтап жүргенін" бейнелейді.

Саяси жазу

Manufacturing Consent (1988) атты кітабында Ноам Чомский мен Эдвард С. Герман АҚШ-тың клиенттік мемлекеттеріндегі Ромеро және басқа латын америкалық дін қызметкерлерінің қанына батқан оқиғаларын АҚШ БАҚ-ындағы жарияланымдармен салыстырып, осы арқылы өздерінің пропагандалық модель гипотезасын түсіндіру үшін "жау" коммунистік Польшадағы католик священнигі Ежи Попилюшконың өлтірілуі туралы хабарларды қарастырды.