Қымбатты сағаттар кітабының нұсқасы

Кіріспе

Жарықтандырылған қолжазба сағат кітабы. Très Riches Heures du Duc de Berry (tʁɛ ʁiʃz‿œʁ dy dyk də beʁi; ), немесе Très Riches Heures – Халықаралық готика стилінің соңғы кезеңіндегі қолжазбаны жарықтаудың ең танымал және, мүмкін, ең жақсы сақталған мысалы. Бұл – сағат кітабы: канондық сағаттарда оқылатын дұғалар жинағы. Ол шамамен 1412 және 1416 жылдар аралығында Лимбург ағайындыларымен, патшалық кітапханашы және демеуші Джон, Берри герцогы үшін жасалған. 1416 жылы үш суретші мен олардың қолдаушысы, мүмкін, обадан қайтыс болғаннан кейін, қолжазба аяқталмай қалды. 1440 жылдары оны көптеген өнер тарихшылары Бартеломей д'Эйк деп санайтын белгісіз суретші безендірді. 1485–1489 жылдары Савой герцогының тапсырысымен суретші Жан Коломб оны қазіргі түріне жеткізді. 1856 жылы Дюк д’Омаль сатып алған кітап қазір Францияның Шантильли қаласындағы Конде мұражайында MS 65 ретінде сақталуда. Өте жақсы сапалы паршменттен жасалған, жалпы саны 206 парақтан тұратын және көптеген иллюстрациялары бар кітап – орта ғасырдың соңғы кезеңіндегі ең сәнді жарықтандырылған қолжазбалардың бірі. Үш ғасыр бойы белгісіз болғаннан кейін, Très Riches Heures XIX ғасырдың соңы мен XX ғасырында кең танымалдылыққа ие болды, Конде мұражайында көпшілыққа өте сирек көрсетілгеніне қарамастан. Оның миниатюралары орта ғасырлардың идеалды бейнесін қалыптастыруға көмектесті, көбінесе саяси және ұлтшылдық мақсаттарға қызмет ету үшін интерпретацияланды. Бұл әсіресе ең көп көшірілген күнтізбе суреттеріне қатысты. Олар ерекше ортағасырлық сәулеттің фондық бөлігінде ауыл шаруашылығымен айналысатын шаруаларды және ресми киім киген аристократтарды көрсетеді.

Тарихи контекст

Еуропадағы сағаттар кітабының "алтын ғасыры" 1350 жылдан 1480 жылға дейін созылды; сағаттар кітабы Францияда 1400 жылдар шамасында кеңінен таралды (Лоннон, Казель және Мейс 1969). Осы кезеңде көптеген көрнекті француз суретшілері қолжазбаларды безендірумен шұғылданды.

Берри герцогы

Джон, Берри герцогы, «Très Riches Heures» кітабы осы француз ханзадасы үшін жасалған. Берри Францияның болашақ патшасы Жан ИІ-нің үшінші ұлы және келесі екі патшаның інісі мен арақаты болды. Берридің білімі туралы көп мәлімет жоқ, бірақ оның жасөспірім шағын өнер мен әдебиеттің арасында өткізгені белгілі (Cazelles and Rathofer 1988). Жас ханзада зәулім өмір сүрді, сондықтан жиі қарыз алуға мәжбүр болды. Ол көптеген өнер туындыларын тапсырыс берді және оларды өзінің Сен-Шапель сарайында жинақтады. Берри 1416 жылы қайтыс болғаннан кейін оның мүлігіне соңғы түгендеу жасалды, онда кітаптың толық емес және тізбеленбеген беттері «très riches heures» («өте бай [көркем безендірілген] сағаттар») деп сипатталды, осылайша оны Берридің кітапханасындағы басқа 15 «сағат кітабынан» – «Belles Heures» («әдемі сағаттар») және «Petites Heures» («кішкентай сағаттардан») (Cazelles and Rathofer 1988) ажыратуға болады.

Шығу тегі

"Тре Ришес Оур" жасалғаннан бері бірнеше рет қожайындары ауысты. Жиынтықтар, әрине, Берридің 1416 жылы қайтыс болғандағы мүлкінде болды, бірақ одан кейін 1485 жылға дейін мәлімет аз. Берридің көптеген қарыздарларын өтеу үшін оның мүліктерін ұзақ және қиын жағдайда сату туралы көп нәрсе белгілі, бұл патшаның есінен жаңылуы және Париждің Бургундия мен ағылшындар тарапынан оккупациялануымен күрделенді, бірақ қолжазба туралы ешқандай сілтеме жоқ. Ол осы кезеңнің көп бөлігінде, және мүмкін одан да бұрын Парижде болған сияқты; кейбір шекаралық әшекейлер париждік Бедфорд шеберханасының стиліне ұқсайды, ал 1410-1440 жылдар аралығында Бедфорд шеберханасының жұмыстары – кейін Дюноа шебері басқарған – басқа беттерден шекаралық дизайндарды пайдаланған, бұл қолжазбаның Парижде көшіру үшін қолжетімді болғанын көрсетеді.

Жақында болған тарих

Аумале Генуяда қолжазбаны көрген кезде, ол оны Берридің тапсырысы екенін аныра білді, мүмкін ол 1834 жылы жарық көрген және герцогтің әкесі король Людовик Филипп I үкіметінің қаржыландыруымен шыққан Берридің басқа қолжазбаларының суреттерімен таныс болғандықтан. Ол неміс өнер тарихшысы Густав Фридрих Вагенге таңғы ас ұйымдастырып, қолжазбаны жеке көрсетті. 1857 жылы Вагеннің «Ұлыбританиядағы өнер галереялары мен кабиналары» атты еңбегінде 10 беттік мақала жарияланды, осылайша оның аты шу көтеріле бастады. Ол сондай-ақ 1862 жылы Көркем өнер клубының мүшелеріне де көрсетті. 1416 жылғы тізімдегі «très riches heures» екенін Франция Ұлттық кітапханасының Леопольд Виктор Делиль анықтады және 1884 жылы «Газет де Бё-Артс» журналында жарияланудан бұрын 1881 жылы Аумалеге хабарлады; бұл мәлімет ешқашан күмәндалған емес. Қолжазба Берридің сол кездегі барлық қолжазбалары туралы үш бөлімді мақаланың маңызды бөлігі болды және төрт гелиогравюрамен суреттелген жалғыз қолжазба еді. Дегенмен, бұл қолжазба «Grandes Heures du duc de Berry» деп аталды, бұл атау қазір үлкенірек беттері болғандықтан басқа қолжазбаға берілген. «Heures de Chantilly» деген ат келесі онжылдықтарда да қолданылды. 1904 жылы Пауль Дюрьеу 65 гелиогравюрадан тұратын монография жариялады, бұл Париждегі француз готика өнерінің ірі көрмесімен бірге өтті, онда ол Дюрьеу монографиясынан алынған 12 суреттен тұратын экспонат ретінде көрсетілді, себебі Аумале өсиетінің талаптары бойынша оны Шантильден шығаруға рұқсат берілмеді. Бұл туындының даңқы арта түсті және көбейіп, қайта жарияланды. Фотогравюра техникасын қолдана отырып, алғашқы түсті көшірмелер 1940 жылы француз өнер журналы «Verve»-де пайда болды. Бұл журналдың бір санының құны үш жүз франкқа тең еді. 1948 жылдың қаңтар айында өте танымал американдық «Life» фотожурналы 12 күнтізбелік суреттердің толық беттік көшірмелерін жариялады, олардың мөлшері нақтысынан сәл үлкен болғанмен, сапасы өте төмен еді. Сол кездегі американдық көзқарасқа сәйкес, журнал ақпан айындағы суреттегі шаруаның жыныс мүшелерін ретуш жасау арқылы цензуралады. 1980-ші жылдары Конде мұражайы қолжазбаны толығымен қоғамдық көрсетуден және ғылыми зерттеуге қолжетімділіктен алып тастап, оны толыққанды қазіргі заманғы көшірмелермен алмастыру туралы әлдебір даулы шешім қабылдады. Майкл Камилл бұл туындының бейнелерінің көшірмелері арқылы танымал болған қабылдау тарихының логикасын аяқтайды дейді, ең танымал суреттерді түпнұсқада өте аз адам көрген. «Très Riches Heures»-ке үлес қосқан суретшілердің кім екені және олардың саны туралы көп пікірталас болып келеді.

When Aumale saw the manuscript in Genoa he was able to recognize it as a commission of Berry, probably because he was familiar with a set of plates of other manuscripts of Berry published in 1834, and subsidized by the government of the duke's father, King Louis Philippe I. Aumale gave the German art historian Gustav Friedrich Waagen breakfast and a private view of the manuscript at Orleans House, just in time for a 10 page account to appear in Waagen's Galleries and Cabinets of Art in Great Britain in 1857, so beginning its rise to fame. He also exhibited it in 1862 to the members of the Fine Arts Club. The connection with the "très riches heures" listed in the 1416 inventory was made by Léopold Victor Delisle of the Bibliothèque nationale de France and communicated to Aumale in 1881, before being published in 1884 in the Gazette des Beaux Arts; it has never been seriously disputed. The manuscript took pride of place in a three part article on all of Berry's manuscripts then known, and was the only one illustrated, with four plates in heliogravure. However the manuscript was called the "Grandes Heures du duc de Berry" in this, a title now given to another manuscript, based on its larger page size. The name "Heures de Chantilly" was also used in the next decades. A monograph with 65 heliogravure plates was published by Paul Durrieu in 1904, to coincide with a major exhibition of French Gothic art in Paris where it was exhibited in the form of 12 plates from the Durrieu monograph, as the terms of Aumale's bequest forbade its removal from Chantilly. The work became increasingly famous, and increasingly reproduced. The first colour reproductions, using the technique of photogravure, appeared in 1940 in the French art quarterly Verve. Each issue of this lavish magazine cost three hundred francs. In January 1948, the very popular American photo magazine Life published a feature with full page reproductions of the 12 calendar scenes, at a little larger than their actual size but at very low quality. Catering to American sensibilities of the time, the magazine censored one of the images by retouching the genitals of the peasant in the February scene. The Musée Condé decided in the 1980s, somewhat controversially, to remove the manuscript completely both from public display and scholarly access, replacing it with copies of a complete modern facsimile. Michael Camille argues that this completes the logic of the reception history of a work that has almost entirely become famous through reproductions of its images, with the most famous images having been seen in the original by only a very small number of people.]] There has been much debate regarding the identity and number of artists who contributed to the Très Riches Heures.

Лимбург ағайындылары

1884 жылы Леопольд Делиль бұл қолжазбаны Берри қайтыс болғаннан кейін жасалған тізімдегі бір заттың сипаттамасымен сәйкестендірді: "Поль [Пол] мен оның бауырлары жасаған өте бай сағаттар кітабының [très riches heures] бірнеше бөлімдері, мол тарихы және көркем суреттерімен безендірілген". Делильдің нәтижесінде Пауль де Лимбург пен оның екі інісі Жан мен Германға жатқызуы "көпке тарап, қолжазбаға да осы ат берілді".

Жан Коломб

"Тре Ришес Оур" жинағының 75-фолиосында Савой герцогы Карл I және оның әйелі бейнеленген. Екеуі 1485 жылы үйленген, ал герцог 1489 жылы қайтыс болғандықтан, бұл түпнұсқа фолиолардың бірі емес екені анық. Екінші суретшіні Пол Дюрье Жан Коломб деп атады, оған герцог белгілі бір каноникалық сағаттарды аяқтағаны үшін 25 алтын монета төлеген (Казельс және Ратофер 1988). Кейбір миниатюралар аяқталмаған және оларды толықтыру қажет болды, мысалы, алдыңғы пландағы тұлғалар мен "Өлім мессасы" кеңсесін бейнелейтін миниатюраның беттері, бұл Реймонд Диокрестің қойылған жері ретінде белгілі. Лимбургтер мен Коломб жасаған миниатюралардың арасында тағы да айырмашылықтар бар. Коломб үлкен миниатюраларды мәрмәр мен алтын бағаналардан жасалған шеңберлерге орналастырған. Оның бейнелері нәзік емес, көрінетін ерекшеліктері бар. Ол сондай-ақ кейбір миниатюралардың пейзаждарында қолданылған өте терең көк түсті бояуды пайдаланған. Коломб Лимбургтердің стилін еліктемей, өзінің жеке стилінде жұмыс істеген (Cazelles and Rathofer 1988). 75-фолиода ол Лимбургтердің дәстүрін жалғастырып, Савой герцогтігіндегі өзінің қолдаушыларының бірінің сарайын пейзаж фонына қосты.

Ортаңғы суретші

"Орталық суретші", сондай-ақ, Көлеңкелер шебері деп те аталады, себебі көлеңкелер оның стилінің маңызды элементі болып табылады. Ол, көбінесе Бартеломи ван Эйк (қаттастырылып, Анжу Ренесінің миниатюрашысы ретінде танылған, қазір құжатталған суретші Бартеломи ван Эйкпен бірдей қарастырылады) деп есептеледі, ол шамамен 1440 жылдары жұмыс істеген болуы мүмкін. Басқа ғалымдар оның еңбектерін 1420 жылдарға жатқызады, бірақ мұны растайтын құжаттар жоқ. Дегенмен, аралық суретшінің 1416-1485 жылдар аралығында қолжазбамен жұмыс істегені болжанады. Көркемдік стиль және киімдердің ерекшеліктері Лимбургтардың кейбір күнтізбе миниатюраларын салғанын жоққа шығарады. Қаңтар, сәуір, мамыр және тамыз айларының миниатюраларындағы тұлғалар 1420 жылғы үлгіде киінген. Қазан айында серуендеп жүрген тұлғалар XV ғасырдың ортасына тән қарапайым киім киген. Бери қайтыс болғаннан кейін жиналыстар король Карл VII-нің қолына өткені мәлім, және аралық суретші оның сарайымен байланысты болған деп есептеледі (Cazelles and Rathofer 1988). Кэтрин Рейнольдс 2005 жылғы мақаласында "орталық суретшінің" туындыларын басқа париждік миниатюрашылардың еңбектерінен алынған шабыт арқылы талдап, оны 1430 жылдардың соңына немесе 1440 жылдардың басына жатқызды. Бұл оның Бартеломи ван Эйкпен "қабылданған" сәйкестігі ретінде сипаттаған нәрсесі үшін ерте болып келеді, сондай-ақ ол ван Эйк пен "орталық суретші" арасында стильдік айырмашылықтарды анықтады. Джонатан Александр аралық суретші туралы гипотезаны стилистикалық тұрғыдан қажетсіз деп санайды.

Функция

Брейвиар – діни қызметкерлерге арналған, қысқаша дұғалар мен оқулардан тұратын кітап. Сағаттар кітабы – литургиялық күннің каноникалық сағаттарында оқылатын дұғаларға арналған, діндар емес адамдарға қарапайымдатылған брейвиардың бір түрі. Каноникалық сағаттар – дұға ету мақсатымен күндіз бен түнді бөлу. Оқудың үнемі қайталануы «сағаттар кітабы» деген атауға себеп болды. (Cazelles and Rathofer 1988)

Сағаттар кітабы дұғалар мен рухани жаттығулардан тұрады, олар негізгі, қосымша және екіншілік мәтіндерге еркін орналастырылған. Кіріспедегі күнтізбеден басқа, реті кездейсоқ болып келеді және оны алушының немесе аймақтың қалауынша өзгертуге болады. Марияның сағаттары ең маңыздысы саналды, сондықтан олар ең әсем безендірілген. «Трест Рихес Оурс» кітабы сирек кездеседі, себебі ол құдайдың азапталуы басталғанға дейін орын алған бірнеше кереметтерді қамтиды. (Cazelles and Rathofer 1988)

Стильдік талдау

Лимбург ағайындары көркемдік еркіндікке ие болды, бірақ діни дидактикалық қолжазба шеңберінде жұмыс істеді. Лимбург бауырластарының бірнеше көркемдік жаңалықтарын Très Riches Heures-те байқауға болады. Қазан айының миниатюрасында жарық туралы зерттеу Батыс сурет өнері үшін маңызды жаңалық болды (Cazelles and Rathofer 1988). Судағы адамдардың бейнесі суреттелген, бұл осыған дейін белгілі болған осындай бейнелеудің ең алғашқы мысалы. Миниатюралық көріністерде шеттерінде күшті шектеуші формаларсыз жаңаша бейресмилік байқалады. Бұл көру шегінен тыс сабақтастықты айқын көрсетуге мүмкіндік берді. Лимбургтер бейнелеудің табиғи әдісін жетілдіріп, адамдар мен айналасының портреттерін жасады. Діни тұлғалар ашық кеңістікте орналаспайды, ал сарайдағылар өсімдіктермен шектеледі. Бұл классикалық бейнелеуді еске түсіреді (Longnon, Cazelles and Meiss 1969). Лимбургтер қолданған кейбір конвенциялар, мысалы, ромб тәрізді фон немесе түннің бейнеленуі, Таддео Гадди сияқты суретшілердің ықпалында болды. Бұл конвенциялар суретшінің жеке түсіндіруіне толыққанды түрлендірілді (Longnon, Cazelles and Meiss 1969). Манион псалтирьді стильдік тұрғыдан талдайды. Псалтирьлер әрбір псалмға сәйкес келетін суреттердің жүйелі бағдарламасын ұсынады. Бұл суреттер бір-бірімен байланысты, бірақ псалтирьдегі тізбектелген ретімен емес. Бұл әрбір псалм бір рет суреттелген қысқартылған псалтирь идеясын күшейтеді (Manion 1995). Бұл миниатюралар басқа он төртінші ғасырлық псалтирьлермен салыстырғанда, ешқандай нақты көркемдік немесе әдеби үлгіге сүйенбейді. Қолжазба сөздердің тура мағынасын береді және жеке дұғалардан мүлдем құралмайды. Бұл сағат кітабының дидактикалық мақсатын көрсетеді (Manion 1995).

Мақалалар

Гарри Бобер. "Зодиактық миниатюрасы Дюк де Берридің аса бай сағаттарында: оның көздері мен мағынасы". Варбург және Куртольд институттарының журналы, 11 (1948), 1–34 б., сурет 5г және 5қ. Эберхард Кёниг. "Француздың XV ғасырындағы белгісіз миниатюра шебері. Дюк де Берридің аса бай сағаттарының қазан айының суретшісі". Археологияның құжаттары. Готикалық жарықтандыру, 16 (1976), 96–123 б. Майкл Бат. "Императорлық жаңару символизмі Дюк де Берридің аса бай сағаттарында". Simiolus, 17/1 (1987), 5–22 б. Герман Т. Коленбрандр. "Лимбург ағайындары, Дюк де Берридің аса бай сағаттарының миниатюра шеберлері?" Шеберлер мен миниатюралар. Солтүстік Нидерландыдағы ортағасырлық қолжазбаларды жарықтандыру бойынша конгресс материалдары (Утрехт, 1989 жылғы 10–13 желтоқсан), Koert van der Horst және Johann Christian Klamt редакциялаған, Doornspijk, 1991 (Нидерландының жарықтандырылған қолжазбаларының зерттеулері мен факсимильдері, 3), 109–116 б. Герман Т. Коленбрандр. "Лимбург ағайындары, Константин мен Гераклийдің құндылықтары, Дюк де Берридің аса бай сағаттары және 1400–1402 жылдары Византия императоры Мануил II Палеологтың Парижге сапары". Фландрия еуропалық перспективада: Фландрияда және басқа елдерде 1400 жылға жуық қолжазбаларды жарықтандыру, Мауриц Смейерс және Берт Кардон редакциялаған, Лёвен, 1995 (Жарықтандырылған қолжазбалар корпусы, 8), 171–184 б. Маргарет М. Манион. "Жан де Берридің аса бай сағаттарындағы псалмдар суреті". Gesta, 34/2 (1995), 147–161 б. Герман Т. Коленбрандр. "Жан, Берри герцогінің аса бай сағаттары: саяси құжат?" Археология және Берри тарихы бойынша мақалалар жинағы. Берриде, орта ғасырдан Ренессансқа дейін. Тарих және өнер тарихы беттері. Jean Yves Ribault құрметіне арналған мақалалар жинағы, P. Goldman және C. E. Roth редакциялаған, 1996 ж. Маттиас Мюллер. "Жердегі аумақ – аспанның бейнесі. Дюк Жан де Берридің аса бай сағаттарындағы айлар суреттері туралы ойлар". Bildnis, Fürst und Territorium, Rudolstädter Forschungen zur Residenzkultur, 2 (2000), 11–29 б. Клара Х. Брукхюйсен. "Алғыс айтқан өлгендер туралы аңыз. Дюк Жан де Берридің аса бай сағаттарындағы қате түсіндірілген миниатюра". Профессор доктор Мауриц Смейерс қатысуымен жасалған естеліктер жинағы, Bert Cardon, Jan Van der Stock және Dominique Vanwijnsberghe редакциялаған, Лёвен, 2002 (Жарықтандырылған қолжазбалар корпусы, 11–12), 213–230 б. Патрисия Стирнеман және Клаудия Рабель. "Аса бай сағаттар" және Бедфорд шеберханасымен байланысты екі суретші". The Burlington Magazine, 147 (2005), 534–538 б. Кэтрин Рейнольдс. "Аса бай сағаттар", Бедфорд шеберханасы және Бартеломи д'Эйк". The Burlington Magazine, 147 (2005). Патрисия Стирнеман. "Дюк де Берридің аса бай сағаттарына қанша көшіруші және суретші үлес қосты?" 1400 жылға жуық Франциядағы көркемдік жаратылыс, Элизабет Табурет Делахае редакциялаған. Париж, Лувр мектебі, 2006, 365–380 б. Николь Рейно. "Дюк де Берридің аса бай сағаттары және Савойя сарайына кіруі туралы қысқаша жазба". Франсуа Аврил құрметіне арналған мақалалар жинағы, Мара Хофман және Каролина Зёль редакциялаған, Турнхаут, Париж, 2007 (Ars Nova, 15), 273–277 б. Патрисия Стирнеман. "Аса бай сағаттар және Бедфорд сағаттары". Revista de História da Arte, 7 (2009), 139–151 б. Жан Батист Лебиг. "Жан де Берри одақ уақытында. Аса бай сағаттар және Ұлы жарықтан кейінгі күнтізбенің реформасы". Шіркеу және мемлекет, шіркеу немесе мемлекет? Клерктер және қазіргі заманғы мемлекеттің пайда болуы, Кристин Барралис және басқалар редакциялаған. Париж, Publications de la Sorbonne, Ecole française de Rome, 2014, 367–389 б.

Harry Bober. "The Zodiacal Miniature of the Très Riches heures of the Duke of Berry: Its Sources and Meaning." Journal of the Warburg and Courtauld Institutes, 11 (1948), p. 1–34, pl. 5g and 5 h.
Eberhard König. "Un grand miniaturiste inconnu du XVe siècle français. Le peintre de l'octobre des Très Riches Heures du duc de Berry." Les dossiers de l'archéologie. Enluminure gothique, 16 (1976, p. 96–123. Michael Bath. "Imperial renovatio symbolism in the Très Riches Heures." Simiolus, 17/1 (1987), p. 5–22. Herman Th. Colenbrander. "The Limbourg brothers, the miniaturists of Très Riches Heures du Duc de Berry?" Masters and miniatures. Proceedings of the congress on medieval manuscript illumination in the Northern Netherlands (Utrecht, 10–13 December 1989), edited by Koert van der Horst and Johann Christian Klamt, Doornspijk, 1991 (Studies and Facsimiles of Netherlands illuminated manuscripts, 3), p. 109–116. Herman Th. Colenbrander. "The Limbourg Brothers, the joyaux of Constantine and Heraclius, the Très Riches Heures and the visit of the Byzantine Emperor Manuel II Palaeologus to Paris in 1400–1402." Flanders in a European perspective : Manuscript illumination around 1400 in Flanders and abroad, edited by Maurits Smeyers and Bert Cardon, Leuven, 1995 (Corpus of illuminated manuscripts, 8), p. 171–184. Margaret M. Manion. "Psalter Illustration in the Très Riches Heures of Jean de Berry. "Gesta, 34/2 (1995), p. 147–161. Herman Th. Colenbrander. "Les Très riches heures de Jean, duc de Berry: Un document politique?" Cahiers d'archéologie et d'histoire du Berry. En Berry, du Moyen Âge à la Renaissance. Pages d'histoire et d'histoire de l'art. Mélanges offerts à Jean Yves Ribault, edited by P. Goldman et C. E. Roth, 1996. Matthias Müller. "Das irdische Territorium als Abbild eines himmlischen. Überlegungen zu den Monatsbildern in den Très Riches Heures des Herzogs Jean de Berry." Bildnis, Fürst und Territorium, Rudolstädter Forschungen zur Residenzkultur, 2 (2000), p. 11 29. Klara H. Broekhuijsen. "The legend of the grateful dead. A misinterpreted miniature in the Très Riches Heures of Jean de Berry." Liber amicorum in memory of Professor Dr. Maurits Smeyers, edited by Bert Cardon, Jan Van der Stock and Dominique Vanwijnsberghe, Leuven, 2002 (Corpus of illuminated manuscripts, 11–12), p. 213–230. Patricia Stirnemann and Claudia Rabel. "The 'Très Riches Heures' and two artists associated with the Bedford workshop." The Burlington Magazine, 147 (2005), p. 534–538. Catherine Reynolds. "The Très Riches Heures, the Bedford workshop and Barthélemy d'Eyck." The Burlington Magazine, 147 (2005). Patricia Stirnemann. "Combien de copistes et d'artistes ont contribué aux Très Riches Heures du duc de Berry?" La création artistique en France autour de 1400, edited by Elisabeth Taburet Delahaye. Paris, Ecole du Louvre, 2006, p. 365–380. Nicole Reynaud. "Petite note à propos des Très Riches Heures du duc de Berry et de leur entrée à la cour de Savoie." Mélanges en l’honneur de François Avril, edited by Mara Hofmann and Caroline Zöhl, Turnhout, Paris, 2007 (Ars Nova, 15), p. 273–277. Patricia Stirnemann. "Les Très Riches Heures et les Heures de Bedford." Revista de História da Arte, 7 (2009), p. 139–151. Jean Baptiste Lebigue. "Jean de Berry à l'heure de l'Union. Les Très Riches Heures et la réforme du calendrier à la fin du Grand Schisme." Eglise et Etat, Eglise ou Etat ? Les clercs et la genèse de l'Etat moderne, edited by Christine Barralis et alii. Paris, Publications de la Sorbonne, Ecole française de Rome, 2014, p. 367–389.