Кіріспе

Орта ғасырларда кең таралған христиандық құлшылық кітаптарының түрі – Сағат кітаптары (horae). Сағат кітаптары – каноникалық сағаттарды дұға етуге арналған христиандық дұға кітаптары. Сағат кітабының қолданылуы орта ғасырларда ерекше танымал болды, сондықтан олар ортағасырлық жарықтандырылған қолжазбалардың ең көп кездесетін түрі болып табылады. Әр қолжазба сияқты, әр сағат кітабы да бір жағынан ерекше, бірақ көпшілігінде христиандық құлшынысқа арналған мәтіндер, дұғалар мен Забурлардың ұқсас жинағы болады, көбінесе тиісті безендірулермен. Көптеген мысалда жарықтандыру немесе безендіру қарапайым, көбінесе Забурлар мен басқа да дұғалардың басында безендірілген әріптермен шектеледі, бірақ бай демеушілерге арналған кітаптар өте әсем болуы мүмкін, толық беттік миниатюралармен. Бұл суреттерде ауыл өмірінің көркем көріністері киелі бейнелермен үйлеседі. Сағат кітаптары әдетте латын тілінде жазылған (оларға «сағат кітабы» деген атау салыстырмалы түрде жақында қолданылғанға дейін «horae» деген атпен кеңінен белгілі болды), бірақ толық немесе ішінара жергілікті еуропа тілдерінде, әсіресе голланд тілінде жазылған кітаптар да көп. Тығыз байланысты «баспа» (primer) кейде сағат кітаптарымен синоним ретінде қарастырылады – ортағасырлық «horae» орта ағылшын тілінде «баспа» деп аталды, бірақ олардың мазмұны мен мақсаты каноникалық сағаттарды қарапайым оқудан едәуір өзгеше болуы мүмкін. Он мыңдаған сағат кітаптары бүгінгі күнге дейін сақталып, кітапханаларда және жеке коллекцияларда кездеседі. Типик сағат кітабы – монастырьларда оқылатын құдайлық қызметтің (Divine Office) қысқартылған түрі, яғни бревиардың қысқартылған нұсқасы. Ол діни өміріне монастырьлық элементтерді енгізуді қалаған қарапайым адамдар үшін жасалды. Сағаттарды оқу кезінде әдетте бірнеше Забурлар мен басқа да дұғалар оқылатын. Әдеттегі сағат кітабында шіркеу мейрамдарының күнтізбесі, Төрт Евангелиядан үзінділер, үлкен мейрамдарға арналған оқулар, Баталы Мариямның кіші қызметі, он бес дәрежелі Забурлар, жеті өкініш Забурлары, Киелілердің литаниясы, өлгендерге арналған қызмет және Крест сағаттары болады. 15-шы ғасырдың сағат кітаптарының көпшілігі осы негізгі мазмұнды қамтиды. «Obsecro te» («Мен сені жалбарынамын») және «O Intemerata» («О, таза») мариандық дұғалары жиі қосылатын, сондай-ақ Ежелгі діни жиындарда қолданылатын құлшылықтар, Мәсіхтің азаптары туралы ойлар және басқа да қосымша мәтіндер де кездеседі. Мұндай кітаптарды бүгінгі күні де көптеген христиандар қолданады, мысалы, католиктердің «Көктегі кілті» дұға кітаптары, копт христиандығының «Агпея» немесе лютерандықтардың «Біріктік дұғалар кітабы».

Тарих

Сағаттар кітабының бастауы Псалтирьде, оны монахтар мен қарындастар оқуға міндетті болған. 12 ғасырға қарай бұл брейвиарға айналды, онда апталық жырлар, дұғалар, әндер, антифондар және литургиялық маусымға байланысты өзгеретін оқулардың циклдары болды. Соңынан мәтіндердің таңдамалы жинағы әлдеқайда қысқа кітаптарда жарық көрді және «сағат кітабы» деп аталды. 13 ғасырдың соңында «Сағат кітабы» діни өмірден тыс өмір сүретін ерлер мен әйелдер үшін жеке дұға кітабы ретінде танымал болды. Ол дін қызметкерлерінің литургиясына негізделген дұғалар, жырлар, әндер мен сабақтардан тұрады. Әрбір кітап мазмұны бойынша ерекше болды, бірақ олардың барлығында Мәриям Ананың сағаттары, күнің сегіз сағатында оқылатын дұғалар болды, соның арқасында кітап «Сағат кітабы» деп аталды. Көптеген сағат кітаптары әйелдер үшін жасалған. Кейде олар күйеудің әйеліне жасаған той сыйлығы болғандығы мәлім. Бұл дәстүр жылдар бойы сақталды, себебі көптеген аристократтар өздерінің кітаптарын жасауды тапсырды. 15 ғасырдың соңында баспа ісінің дамуы кітаптарды қолжетімді етті және жаңадан пайда болған орта таптың көп бөлігі сағат кітабын сатып ала алды, ал жаңа қолжазбаларға тек ең байлар ғана тапсырыс берді. 1514 жылғы Kitab salat al sawai, жылжымалы қаріптермен басылған арабша алғашқы кітап деп есептеледі, ол араб тілінде сөйлейтін христиандарға арналған сағат кітабы және, болжам бойынша, Папа Юлий II тапсырыс берген.

Жасалған сән

Көптеген сағат кітаптары зәулім безендірілгендіктен, олар 15-16 ғасырлардағы өмірдің маңызды куәлігін, сондай-ақ ортағасырлық христиан дінінің иконографиясын көрсетеді. Кейбіреулерінің мұқабалары, портреттері мен геральдикалық белгілері қымбатты тастармен әшекейленген. Оңай алып жүру үшін кейбіреулері белдік кітаптар түрінде жасалған, бірақ олардың немесе басқа ортағасырлық мұқабалардың көп бөлігі сақталмаған. Шрусберидің 1-ші графы Джон Талботтың «Талбот сағаттары» сияқты сәнді кітаптарда иесінің портреті болуы мүмкін, осы жағдайда оның әйелі, Құдай ана мен балаға құрмет көрсету үшін тізе бүгіп, донор портреті ретінде бейнеленген. Қымбат кітаптардағы миниатюралық циклдар Құдай ананың өмірін немесе Мәсіхтің құмарлық шегуін сегіз сахнада көрсеткен, бұл сегіз сағаттың сегіз уақытын, ал айлардың еңбектері мен аспан белгілері күнтізбені безендірген. Күнтізбелік циклдердің әлеуметтік көріністері сағат кітаптарындағы ең танымал суреттердің көпшілігін қамтиды және пейзаж суретінің ерте тарихында маңызды рөл атқарды. 14 ғасырдан бастап маңызды беттердің шетіне безендірілген жиектер көп жарық кітаптарда, оның ішінде сағат кітаптарында кең таралған. 15 ғасырдың басында олар әдетте жапырақтардың суретіне негізделіп, қарапайым фонға боялған, бірақ ғасырдың екінші жартысында түрлі-түсті немесе өрнекті фондар, әртүрлі заттардың суреттерімен сәнді кітаптарда қолданылды. Екінші қол сағат кітаптары жиі жаңа иелері үшін өзгертілген, тіпті патшалар арасында да. Ричард III-ті жеңгеннен кейін Генрих VII Ричардтың сағат кітабын анасына сыйлады, ол оған өзінің есімін қосу үшін өзгертті. Жаңа иелері геральдикалық белгілерді әдетте өшіріп немесе бояп тастаған. Көптеген кітаптарда қолмен жазылған түсіндірмелер, жеке қосымшалар мен шеттік жазбалар бар, бірақ кейбір жаңа иелері қосымша суреттер мен мәтіндер қосу үшін жаңа шеберлерді шақыртқан. Тротоннан сэр Томас Левкенор қазір «Левкенор сағаттары» деп белгілі болған кітапқа егжей-тегжейлі мәліметтер қосу үшін суретшіні жалдады. Сақталған кейбір кітаптардың парақтарында үй шаруашылығының есебі немесе туған және қайтыс болғандар туралы жазбалар бар. Кейбір иелері өз үйлеріне келген көрнекті адамдардың қолтаңбаларын да жинаған. Сағат кітабы көбінесе үйдегі жалғыз кітап болды және оларды балаларға оқуға үйрету үшін жиі пайдаланған, кейде оған көмектесу үшін әліпбиі бар беттер қосылған. 15 ғасырдың соңында баспагерлер ағаш кескіндерімен сағат кітаптарын шығарды, ал сағат кітабы металл кескіндер техникасымен безендірілген негізгі туындылардың бірі болды.

Сағаттардың сәнді кітабы

XIV ғасырда сағаттар кітабы псалтирді ең көп тараған, көркем безендіруге арналған құрал ретінде басып озды. Бұл, ішінара, монахтар емес, діншілер мен жай адамдар тапсырыс берген және орындаған жарықтандыру өнерінің үстемдігін күшейтті. 14 ғасырдың соңынан бастап, көптеген кітап сүйгіш патшалық тұлғалар сәнді жарықтандырылған қолжазбаларды жинауға кірісті. Бұл әдет Франция мен Бургундияның Валуа сарайларынан, сондай-ақ Святой Рим императоры Карл IV және кейіннен Венцеславтың басқаруымен Прага қаласынан бүкіл Еуропаға тарады. Бір ұрпақтан кейін Бургундия герцогы Филипп Жақсы қолжазбалардың ең маңызды жинаушысы болды, оның жанындағылар да жинаумен айналысты. Осы кезеңде Фландрия қалалары Парижді жарықтандыру өнерінде жетекші күшке айналдырды, және 16 ғасырдың басында жарықтандырылған қолжазбалардың тоқырауына дейін бұл позицияны сақтап қалды. Барлық коллекционерлердің ең танымалсы, француз ханзадасы, Берри герцогы Жан (1340–1416) бірнеше сағат кітабына ие болды, олардың кейбіреулері бүгінге дейін сақталған, соның ішінде ең танымалсы – «Берри герцогінің өте бай сағаттары» (Très Riches Heures du Duc de Berry). Осы кітап 1410 жыл шамасында Лимбург ағайындылары бастаған, бірақ олар аяқтамаған, ал безендіруі бірнеше онжылдықтар бойы басқа суретшілер мен иелері тарапынан жалғастырылды. Берридің меншігінде болған Турин-Милан сағаттары да осылай болды. 15 ғасырдың ортасына қарай, ақсүйектер мен бай саудагерлердің көптеген тобы әдемі безендірілген, көбінесе кішкентай сағат кітаптарын тапсырыс беруге мүмкіндік алды. Баспа ісінің пайда болуымен кітап нарығы күрт қысқарды, және 1500 жылға қарай ең жақсы сапалы кітаптар қайтадан патшалар мен аса ірі коллекционерлер үшін ғана шығарылатын болды. Соңғы үлкен жарықтандырылған сағат кітаптарының бірі – 1546 жылы Рим кардиналы Алессандро Фарнезе үшін Джулио Кловио аяқтаған Фарнезе сағаттары, ол сонымен қатар соңғы ірі қолжазба жарықшысы болды.

Австралияда

Ротшильд дұға кітабы (шамамен 1500–1520 жж.): Австралияның Канберра қаласындағы Ұлттық кітапханасында қойылған, австралиялық кәсіпкер Керри Стоуксқа тиесілі.

Жеке жұмыстарға арналған

Бургундиялық Марияның сағаттары (факсимильді басылым). Харви Миллер, 1995 жыл. Барстоу, Курт. Гуаленги д’Эсте сағаттары: Ренессанс Феррарасындағы өнер және құлшыныс. Лос-Анджелес: Getty Publications, 2000 жыл. Кларк, Грегори Т. Шпиц шебері: Париждік сағаттар кітабы. Лос-Анджелес: Getty Publications, 2003 жыл. Мейс, Миллард және Эдит В. Кирш. Висконти сағаттары. Нью-Йорк: Джордж Бразиллер, 1972 жыл. Мейс, Миллард және Элизабет Х. Битсон. Берри герцогы Жанның "Беллес-Эр" кітабы. Нью-Йорк: Джордж Бразиллер, 1974 жыл. Мейс, Миллард және Марсель Томас. Рохан шебері: Сағат кітабы (аударма, Кэтрин У. Карсон). Нью-Йорк: Джордж Бразиллер, 1973 жыл. Поршер, Жан. Роханның сағаттар кітабы: Жан Поршердің кіріспесі және түсіндірмелерімен. Нью-Йорк: Томас Йоселофф, 1959 жыл. Манион, Маргарет және Вайнс, Вера. Австралия жинақтарындағы ортағасырлық және қайта өрлеу дәуіріндегі безенділген қолжазбалар, 1984 жыл. IE9737078