Кіріспе

Quatermass Experiment) – 1953 жылы BBC телеарнасында көрсетіліп, 2005 жылы BBC Four телеарнасында қайта көрсетілді. Жақын болашақта британдық ғарыш бағдарламасы аясында, ол ғарышқа алғашқы экипаждық ұшудың оқиғасын баяндайды, оны британдық тәжірибелік зымыран тобының профессоры Бернард Кватермас қадағалайды. Бірінші сәттілі экипажды тасымалдаған ғарыш кемесі Жерге оралғанда, үш ғарышкердің екеуі жоғалып кетеді, ал үшіншісі – Виктор Каррон – қызығайсыз мінез-құлық танытады. Көп ұзамай, ғарыш кемесінің ұшу кезінде шетелдік күш енгені анықталады, ал Кватермас пен оның әріптестері осы күштің әлемді жоюына жол бермеуі керек. Бастапқыда жарты сағаттан тұратын алты эпизодтан құралған бұл туынды, британдық ересек көрермендері үшін арнайы жазылған алғашқы ғылыми-фантастикалық сериал болды. Сериал 1953-1979 жылдар аралығында британдық теледидарда көрсетілген төрт Quatermass туындысының біріншісі еді. Ол BBC-нің солтүстік Лондондағы Александра сарайындағы алғашқы телестудиясынан тікелей эфирде көрсетілді, BBC теледрамасы Лондонның батысына көшкенге дейінгі соңғы туындылардың бірі. Сәттілігі мен ықпалына қарамастан, тек екі эпизод сақталған, ал қалған төртеу тікелей эфирде жазылған жоқ. «Quatermass Experiment» әр түрлі қайта түсірулер мен жалғастарды тудырғаннан бөлек, одан кейінгі көптеген теледидарлық ғылыми-фантастикалық туындыларға, әсіресе Ұлыбританияда, «Doctor Who» және «Sapphire and Steel» сериалдарына үлкен әсер етті. Сонымен қатар, ол «2001: A Space Odyssey» және «Alien» сияқты Голливудтың сәтті фильмдеріне де ықпал етті.

Сюжет

Оның зертханалық көмекшілерімен бірге профессор Бернард Кватермас жаңа зымыран кемесінің және оның экипажының Жерге оралуын асыға күтеді. Олар ғарышқа саяхат жасаған алғашқы адамдар болды. Зымыран жоғалғандай болып көрінеді, ол жоспарланған орбитадан асып кеткен, бірақ ақырында радармен анықталып, Лондонның Уимблдон қаласында апатқа ұшырап Жерге оралды. Кватермас және оның командасы апат болған жерге жетіп, зымыранды ашуға қол жеткізген кезде, үш экипаждың тек біреуі – Виктор Карронның ішінде қалғанын біледі. Кватермас және оның бас көмекшісі Паттерсон (Хью Келли) зымыранның ішкі бөлігін зерттейді және тапқандарына таңғалады: басқаларының ғарыш костюмдері бар, ал борттағы аспаптар есіктің ұшу кезінде ашылмағанын көрсетеді, бірақ қалған екі экипаж мүшесінің ізі де жоқ. Ауыр сырқатқа шалдыққан Карронды Ракета тобының дәрігері Бриско (Джон Глен) күтіп бақты, ол Карронның әйелі Джудитпен (Изабел Дин) құпия қарым-қатынаста болған. Каррон мен оның экипаж мүшелеріне не болғанын Кватермас ғана емес, Джеймс Фуллалов (Пол Уитсон Джонс) және Шотландия Ярд инспекторы Ломакс (Иан Колин) сияқты журналистер де білуге қызығушылық танытады. Карронды жергілікті қылмыскерлер тобы Британдық ракеталық тобына қайтару үшін күшпен алып қашады. Бірдеңе дұрыс емес екені анық: ол екі басқа экипаж мүшесінің санасын сіңіріп алғандай көрінеді және өсімдік сияқты, жат организмге айналып барады. Полиция Лондон қаласының көшелерінде қарқынды түрленудегі Карронды қуалайтын болса, Кватермас лабораторияда мутацияланған жаратылыстың үлгілерін талдап, оның Жердегі барлық тіршілікті жою қабілетіне ие екенін түсінеді. Архитектуралық бағдарламамен жұмыс істейтін телеарна тобы жаратылысты Вестминстер аббаттығында табады, ал Кватермас және британдық армия әскерлері оны соңғы сағатта – әлемнің аяқталуына бір сағат қалғанда жоюға асығады. Кватермас жаратылыстың ішіндегі үш адамның санасын оған қарсы көтеріліп, оны жоюға көндіреді. Адамдық қалдықтарына жасаған бұл шақыру организмді жеңіске жетеді.

Орындаушылар мен актерлер

"Кватермассалық эксперимент" фильмінің табысынан кейін Найджел Книл британдық теледидар тарихындағы ең беделді сценарийшілердің біріне айналды. "Quatermass" сериалдары мен жалғауларынан басқа, ол "Nineteen Eighty Four" (1954) және "The Stone Tape" (1972) сияқты жоғары бағаланған туындылардың авторы болды. Кнейлдің іс-қимылдары "The Quatermass Experiment" фильмінің соңғы эпизодында экранда көрсетілді. Ол Вестминстер аббаттығындағы құбылысты қолдарымен басқарды, олар аббаттың ішкі көрінісінің үлкейтілген суреті арқылы көрсетілді. Құбылыс шындығында Кнейл мен оның сүйіктісі (әрі болашақ әйелі) Джудит Керр дайындаған түрлі өсімдіктер мен басқа материалдармен жабылған қолғаптардан тұрды. Рудольф Картье 1930 жылдары нацистік режимнен қашу үшін Германиядан эмиграция жасап, "Кватермассалық эксперимент" түсірілмес бұрын бір жыл бұрын BBC қызметкерлеріне қосылды. Ол Кнейлмен бірнеше туындылар бойынша ынтымақтасып жұмыс істеді және британдық телеиндустрияның маңызды тұлғасына айналды. Ол Кнейлдің "1984" романының бейімдеуі, BBC-нің "Quatermass" сериалдары және "Cross of Iron" (1961) және "Lee Oswald: Assassin" (1966) сияқты жеке туындыларды режиссерлік етті. 74 жастағы актриса Кэти Джонсон қосалқы рөлде ойнады; ол кейін кеңінен танылып, "The Ladykillers" (1955) фильміндегі үй иесі, Луиза Уилберфорс ханым рөлі үшін британдық кино жүлдесіне ие болды.

Өндіріс

Сериалды BBC теледрамасының авторы Найджел Книл жазған. Ол BBC-ге келгенге дейін актер және жүлделі көркем әдебиет жазушысы болған. Ғылымға, әсіресе «ғылымның бұзылуы» идеясына қызығушылық Книльді «Кватермасс эксперименті» жазуға итермеледі. Жоба 1953 жылдың жазында BBC кестесінде сенбі күндері алты апталық сериалға орын бос қалғанда пайда болды. Книлдің идеясы оны «қорқыныштан гөрі жұмбаққа толы» сюжетпен толтыру болды. Сериалды BBC-нің ең беделді режиссерлерінің бірі Рудольф Картье режиссерлік етті. Ол Книлмен бұрын «Жүрекке тиген жебе» пьесасы бойынша жұмыс істеген және бастапқы сюжет желісін сол кездегі теледидар өндірісінің талаптарына сай келу үшін тығыз өңдеді. Книл басты кейіпкерінің есімді Лондон телефондық анықтамалығынан кездейсоқ таңдағанын айтты. Кейіпкердің есімін, Бернардты, астроном Бернард Ловеллдің құрметіне таңдады. Өндірістің жұмыс атаулары «Туылмаған» және «Бір нәрсені әкеліңдер!» болды, соңғысы екінші эпизодта айтылған диалогтың бір бөлігі. Книл бірінші эпизод көрсетілгенге дейін сериалдың соңғы екі эпизодын аяқтамады. Жобаның жалпы бюджеті 4000 фунт стерлингке жуық болды. Музыкалық тақырып Густав Холсттың «Планеталар» шығармасынан «Соғыс әкелуші Марс» болды. Әр эпизод дүйсенбіден жұмаға дейін Лондонның Гоуэр-стриттегі Студенттік қозғалыс үйінде репетицияланды, ал сенбі күні трансляцияға дейін камералық репетициялар күні бойы өтті. Эпизодтар тікелей эфирде – репетициядан бұрын және оның барысында түсірілген бірнеше 35 мм фильмдік фрагменттермен бірге – Лондонның Александра сарайындағы BBC-нің алғашқы телестудиясының А студиясынан берілді. Бұл сарайдан берілген соңғы маңызды драмалардың бірі болды, себебі теледидар өндірісінің көп бөлігі көп ұзамай Лайм Гроув студиясына көшті. Ол BBC-нің ең көне телекамералары, Эмитрондарды пайдаланып жасалды. Бұл камералар (қазіргі стандарттар бойынша) сурет сапасы нашар болды, суреттің кейбір бөліктерінде қара және ақ түсті көлеңкелер болды. «Кватермасс эксперименті» 1953 жылдың 18 шілдесінен 22 тамызына дейін әр сенбі кешке трансляцияланды. Бірінші эпизод («Байланыс орнатылды») 20:15-тен 20:45-ке дейін; екінші эпизод («Жоғалғандар туралы хабарлама»), 20:25–20:55; үшінші және төртінші эпизодтар («Ерекше білім» және «Ауруға шалдыққан деп есептеледі»), 20:45–21:15; және соңғы екі эпизод («Белгісіз түр» және «Төтенше жағдай») 21:00-ден 21:30-ға дейін берілді. Тікелей эфирдегі қойылымдардың салдарынан әр эпизод сәл уақытын асып кетті, төртінші эпизодта екі минуттан, алтыншы эпизодта алты минутқа дейін. Соңғы эпизодтың ұзаққа созылуына себеп, микрофонның бұзылуына байланысты уақытша трансляция үзілісі болды. Кейін Книл BBC трансляциялық басқарушылары бір маңызды асып кету кезінде оларды эфирден алып тастаумен қорқытқанын мәлімдеді, ал Картье: «Тырысып көріңдер!» деп жауап берді. Біріккен Араб Әмірліктерінің кейбір құжаттарында кем дегенде бір трансляциялық аймақ соңғы эпизодтың көрсетілімін қысқартқан. BBC әр эпизодты 35 мм фильмге түсіруді жоспарлаған, бұл тікелей теледидар трансляцияларын сақтауға мүмкіндік беретін салыстырмалы түрде жаңа процесс болды. Сериалды Канадалық телерадио корпорациясымен уақытша келісімге келді, ал Картье материалды трейлерлер мен қайта шолулар үшін пайдалануға қолжетімді етуді қалады. Бұл идеядан бас тартқанға дейін алғашқы екі эпизодтың сапасыз көшірмелері ғана жазылды. Екі эпизод – бұл көп бөлімді британдық драмалық өндірістің ең көне сақталған үлгісі және британдық теледраманың ең ерте үлгілерінің бірі, тек бірнеше ертерек жеке туындылар сақталған. 1953 жылдың қарашасында екі эпизодты біріктіріп, оқиғаның соңғы бөлігін тірі қойылыммен қайталау ұсынылды. Бұл идея кейіннен тасталды. Картье мен Реджинальд Тейт теледидар үшін толық фильмдік нұсқа жасауға құштар болса да, бұл да іске аспады. 1963 жылы бұрыннан бар эпизодтардың бірі Лондонның Ұлттық кино театрында өткен Дүниежүзілік теледидар фестивалінде алғашқы британдық бағдарламаның өкілі ретінде таңдалды.

Қабылдау және ықпал

The Quatermass Experiment 1953 жылы үлкен қызығушылық тудырды, алғашқы бөліміне шамамен 3,4 миллион көрермен қарады, ал соңғы, алтыншы бөлімі 5 миллионға жетті, ал жалпы сериал бойынша орташа көрсеткіш 3,9 миллионды құрады. The Times газетінің мәліметінше, "Кватермасс эксперименті" эфирге түскенге бір жыл бұрын, 1952 жылдың тамызында теледидар көрермендерінің саны шамамен 4 миллион адамды құраған. Сол жылдың наурыз айында BBC мәліметтері бойынша, әр кешке орташа есеппен 2,25 миллион адам BBC бағдарламаларын тамашалаған. 1954 жылы BBC теледидарының бағдарламалар жөніндегі бақылаушысы Сесил МакГиверн жаңа коммерциялық телеарнаның іске қосылуына байланысты жазған хатында сериалдың табысын атап өтіп, BBC-нің монополиясының аяқталуын айтты: "Егер бәсекелестік теледидар сол кезде болғанда, біз оны "Кватермасс эксперименті" көрсетіліп тұрған әр сенбі күні тоқтатып тастар едік. Бізге осындай "Кватермасс эксперименті" бағдарламаларының көптеген түрлері қажет болады". Книлдің 2006 жылы қайтыс болғаннан кейін кинотанушы Роберт Симпсон бұл сериалдың "алты апта бойы көшелер мен пабтарды бос қалдырған, есімде қалған телеоқиға" болғанын айтты. 2005 жылы BBC Four арнасы сериалды қайта түсіргенде, арна директоры Дженис Хадлоу түпнұсқаны "өз заманында суытқыштарда талқыланған, міндетті түрде көруге тиіс телевизиялық тәжірибелердің бірі" деп сипаттады. Көрермендердің пікірлері көбінесе оң болды. Би-Би-Си-дің "Радио Таймс" журналына сериалды мақтаған көптеген хаттар жіберілді, ал жазушы мен продюсер "TV News" журналының оқырмандарынан да мақтау алды, олар оларды журналдың "TV Bouquet" сыйлығына ұсынды. 1981 жылы The Times газетінде жарияланған "Кватермасс эксперименті" туралы мақаласында журналист Джеффри Уэнселл финалды ерекше атап өтті: "Вестминстер аббаттығы 1953 жылдың жазында теледидарда басым болды, бірақ менің есімде қалғаны – тек королеваның таққа отыруы ғана емес. Сондай-ақ, профессор Бернард Кватермас аббаттығының негізінде орналасқан алып өсімдікпен күрескенін еске аламын, ол әлемді жоюмен қауіптендірді. "Кватермасс эксперименті" британдық теледидардағы өмірді қорқынышты етуді көрсеткен алғашқы сериалдардың бірі болды". Кейінгі аудиториялық зерттеулер соңғы бөлімнің көрсетілісін тоқтатып, техникалық қиындықтардың сериалға деген көрермендердің пікіріне кері әсер еткенін көрсетті; көрермендер кульминациялық сат бұзылғанын сезді. Сайт сонымен қатар бағдарламаның британдық ғылыми-фантастикалық теледидар өндірісіне тигізген әсерін көрсетеді, "Кватермасс экспериментімен" британдық ғылыми-фантастикалық теледидар дәстүрі басталды, ол Кватермасс-тан Андромедаға А-ға дейін, Блейк 7-ден Доктор Ху-ға дейін және Қызыл карликке дейін әр түрлі формада жалғасты" деп мәлімдейді. 2007 жылы Гэтисс "Доктор Ху" эпизодындағы "Лазар эксперименті" эпизодында профессор Лазар рөлінде ойнады. "Радио Таймс" газеті эпизодтың алдын ала шолуында "кешкі оқиға – "Ол", "Бұш" және "Кватермасс эксперименті" сериалдарының қызықты синтезі, тіпті Лондон соборындағы соңғы шайқасқа дейін" деп жазды.

Басқа медиа

"Кватермасс эксперименті" сериалының танымалдылығы киноиндустриясының назарын аударды, соның салдарынан "Хаммер" киностудиясы оның экранизация құқығын сатып алды. Фильм 1955 жылы шықты, басты рөлде американдық актер Брайан Донлеви, ал ағылшын актері Джек Уорнер онымен бірге ойнады, режиссерлік пен сценарийді Вал Гест бірлесіп жазды. Найджел Книл фильмнің нәтижесіне көңілі толмады. Америкада фильм "Жылжымалы белгісіздік" деп қайта аталды, себебі "Шок!" деген атау сол аймақ үшін қарастырылып, осы атпен баламалық титрлік тізбек дайындалған еді. BBC де "Кватермасс эксперименті" сериалының табысына риза болды және 1955 жылы "Кватермасс II" атты жалғасы эфирге шықты, онда Тейттің қазасынан кейін Джон Робинсон басты рөлді сомдады. 1958 жылы "Кватермасс және орталық" сериалы жарық көрді, сондай-ақ екі сериалдың да "Хаммер" студиясынан көркем фильмдері түсірілді. Кейіннен бұл кейіпкер 1979 жылы "Темза" телеарнасы үшін жартылай ойынды фильмде, жай ғана "Кватермасс" деген атпен қайта оралды. "Кватермасс эксперименті" сериалының сценарий кітабы, жоғалған эпизодтардан алынған бірнеше түсірілім кадрларын қамти отырып, 1959 жылы "Penguin Books" баспасынан жарық көрді. "Темза" сериалының эфирге шығуына орай, 1979 жылы Книлдің жаңа кіріспесімен қайта басылды. 2005 жылдың сәуір айында BBC Worldwide барлық "Кватермасс" материалдарын DVD форматында жинақтап шығарды, онда "Кватермасс эксперименті" сериалының екі эпизодының цифрлық түрде жаңартылған нұсқалары, екі келесі BBC сериалы және түрлі қосымша материалдар, соның ішінде үшіншіден алтыншы эпизодтардың түпнұсқа сценарийлерінің PDF файлдары бар, бірақ бұл фотокопиялардың сапасы кейбір жағдайларда өте нашар болды. Жоғалған эпизодтар да түсірілім кадрларын пайдаланып жартылай қайта құрастырылды, фотосуреттерде бейнеленген оқиғаларды сипаттау үшін субтитрлер қосылды. 2005 жылдың 2 сәуірінде BBC Four цифрлық телеарнасы сериалдың тікелей қайта түсірілген нұсқасын, сонымен қатар "Кватермасс эксперименті" деп аталған бір арнайы бағдарлама ретінде көрсетті. 2023 жылдың 9 қыркүйегінде Лондонның Александра сарайында "Кватермасс эксперименті" сценарийін оқып көрсету өнер тамашасы өтті, онда Марк Гетисс Кватермасс рөлін ойнады.