Кіріспе

Гүлді өсімдіктер туысы

Solanum – гүлді өсімдіктердің ірі әрі алуан түрлі туысы. Оған экономикалық маңызы зор үш маңызды азық дақылдары кіреді: картоп, помидор және баклажан (бақша, бринжал). Бұл – түнектілер тұқымдасы (Solanaceae) ішіндегі ең үлкен туыс, шамамен 1500 түрі бар. Онда сонымен қатар, нағыз жапырақтар туысына (Urtica) жатпайтын, «ат жапырақтары» деп аталатын өсімдіктер де кездеседі, сондай-ақ әсем гүлдері мен жемістері үшін өсірілетін көптеген өсімдіктер де бар. Solanum түрлері өсу ерекшеліктері жағынан әртүрлі: бір жылдық және көп жылдық өсімдіктер, жүзімдер, жартылай бұталар, бұталар және кішкентай ағаштар болып кездеседі. Бұрын жеке тұқымдар болып саналған, мысалы, Ликоперсикон (помидорлар) және Цифомандра енді Solanum туысының ішкі топтары ретінде қарастырылады. Осылайша, бүгінгі күні бұл туысқа шамамен 1500–2000 түр кіреді.

Атауы

Жалпы атауды алғаш рет Плиний Ескі (б.з. 23–79) стрихнос деп те аталатын өсімдік үшін қолданған, ең болжамдысы – S. nigrum. Оның шығу тегі нақты белгісіз, бірақ ол латын тіліндегі "sol" сөзінен, яғни "күн" деген сөзден туындаған болуы мүмкін, бұл өсімдіктің күнге байланысты мәртебесін көрсетеді.

"Nightshade" жалпы атауы бар түрлер

Солтүстік Америка мен Ұлыбританияда көбінесе түнгі көлеңке деп аталатын түр – Соланум дулькамара, сондай-ақ ащы-тәтті немесе ағаш тәрізді түнгі көлеңке (осылай аталуының себебі – ол (өрімделгіш) бұта болып өседі). Оның жапырақтары мен жұмыртқа пішіндес қызыл жидектері улы, ал активті құрамы – соланин, ол үлкен дозада қабылданса құрысулар мен өлімге әкелуі мүмкін. Қара түнгі көлеңке (Соланум нигрум) да көбінесе улы саналады, бірақ оның толық піскен жемісі мен жапырақтары кейбір аймақтарда пісіріліп желінеді. Өлімге әкелетін түнгі көлеңке (Атропа белладонна), Соланум сияқты, түнгі көлеңке тұқымдасының Соланоидея подтұқымдасына жатады, бірақ осы тұқымдастан өзгеше, ол Гиоскиамея тайпасының мүшесі (Соланум Соланея тайпасына жатады). Атропа түрлерінің химиясы Соланум түрлерінен мүлдем өзгеше және өте улы тропан алкалоидтарын қамтиды, олардың ең танымалдары – атропин.

Lyciosolanum тұқымдасы

Solanum guineense L. (Соланум гвинеенсі Л.)

Экология

Солан түрлері кейбір көбелектер мен молықтардың (Lepidoptera) дернәсілдері үшін тағамдық өсімдік ретінде қолданылады.

Уыттылық

Өсімдіктердің көп бөлігі, әсіресе жасыл жапырақтары мен піспеген жемістері адамдар үшін (бірақ міндетті түрде басқа жануарлар үшін емес) уысқали, ал кейбір түрлері тіпті өлімге себеп болуы мүмкін.

Қолданылуы

Бұл туыстың көптеген түрлері жемістер, жапырақтар немесе түйірлер сияқты жеуге жарамды бөліктерге ие. Әсіресе үш дақыл ғасырлар бойы адамдардың тамақтануы үшін өсіріліп, жиналған және қазір әлемдік деңгейде өсіріледі:
Томат, S. lycopersicum. Томат сорттары кейде S. lycopersicum және S. pimpinellifolium, S. peruvianum, S. cheesmanii, S. galapagense, S. chilense және т.б. сияқты жабайы томат түрлерінен шығарылады. (Мұндай сорттарға, басқаларымен қатар, Bicentennial, Dwarf Italian, Epoch, Golden Sphere, Hawaii, Ida Red, Indigo Rose, Kauai, Lanai, Marion, Maui, Molokai, Niihau, Oahu, Owyhee, Parma, Payette, Red Lode, Super Star, Surecrop, Tuckers Forcing, V 121, Vantage, Vetomold және Waltham кіреді.) Картоп, S. tuberosum, төртінші ірі азық дақылы. Аз маңызды, бірақ шағын мөлшерде қолданылатын туыс дақылдарға S. stenotomum, S. phureja, S. goniocalyx, S. ajanhuiri, S. chaucha, S. juzepczukii, S. curtilobum жатады. Баклажан (бринжал немесе патлыжан деп те аталады), S. melongena.

Басқа түрлер аймақтық маңызы бар азық дақылдары болып табылады, мысалы, эфиопиялық баклажан немесе гило (S. aethiopicum), наранхилла немесе луло (S. quitoense), түркі жидесі (S. torvum), пепино немесе пепино қарбызы (S. muricatum), тамарилло (S. betaceum), қасқыр алмасы (S. lycocarpum), бақшадағы жиде (S. scabrum) және «бұта томаты» (бірнеше австралиялық түрлер).

Медицина

Бірнеше түрлер халық медицинасында қолданылады, әсіресе оларды ұзақ жылдар бойы пайдаланған жергілікті тұрғындар арасында.