Кіріспе

Германия мен Кеңес Одағы арасындағы қарым-қатынас Бірінші дүниежүзілік соғыстың салдарынан басталды. Германияның диктатымен жасалған Брест-Литовск шарты Ресей мен Германия арасындағы әскери қимылды тоқтатты; ол 1918 жылдың 3 наурызында қол қойылды. Бірнеше айдан кейін Германияның Мәскеудегі елшісі Вильгельм фон Мирбах Ресейдің солшыл социалистік революционерлері тарапынан, Ресей мен Германия арасында жаңа соғыс тудыру мақсатымен атып өлтірді. 1918 жылдың 6 қарашасында Адольф Жоффе басқаратын Кеңес елшілігінің барлығы Германия революциясын белсенді түрде қолдағандары үшін Германиядан қуылды. Карл Радек 1919 жылы Веймар Германиясында коммунистік іріткілеушілік әрекеттерді заңсыз қолдады. Бастапқыда екі мемлекет те Бірінші дүниежүзілік соғыста жеңіске жеткен елдердің орнатқан жаңа тәртібін құлатпақ болды. Германия, ауыр өтемақылардың салмағымен және Версаль шартының жаппай жауапкершілік ережелерімен қиналған, тұрақты дау-дамалда болып жатқан жеңілген ел еді. Осы және Ресейдегі Азамат соғысы Германия мен Кеңес Одағының екеуін де халықаралық оқшаулыққа түсірді, ал соғыс аралық кезеңдегі олардың жақындасуы табиғи нәтиже болды. Сонымен қатар, олардың қарым-қатынасының динамикасы өзара сенімсіздік пен әр үкіметтің өзінің серіктесінің дипломатиялық оқшаулықтан шығып, Францияның үшінші республикасына (сол кезде Еуропадағы ең күшті әскери күшке ие деп есептелді) және оның одақтасы Екінші Польша Республикасына бұрылуынан қорқуымен қалыптасты. Елдердің экономикалық байланысы 1933 жылы Адольф Гитлер билікке келіп, нацистік Германияны құрғаннан кейін әлсірегенімен, 1930 жылдардың соңында қарым-қатынастар қайта жанданды, нәтижесінде 1939 жылғы Молотов-Риббентроп пактісі мен бірнеше сауда келісімдері жасалды. Екінші дүниежүзілік соғыстың себептеріне қатысты көптеген мәселелердің арасында, Иосиф Сталин басшылығымен Кеңес Одағының нацистік Германияға қатысты саясаты мәселесі ең даулы және идеологиялық тұрғыдан жүктелгені болып табылады. Осы мәселе бойынша бір-біріне қайшы келетін түрлі тезистер бар: Кеңес басшылығы капиталистік елдерді әлсірету үшін Еуропада жаңа үлкен соғыс іздеді; КСРО таза қорғаныс саясатын ұстанды; немесе КСРО соғысқа араласпауға тырысты, себебі Кеңес басшылары сол кезде стратегиялық операциялар жүргізуге қабілетті емес деп ойлады, сондай-ақ 1939 жылғы 10 наурызда өткен 18-ші партия съезінде Сталиннің айтқан сөзін еске алып, "Ұлыбритания мен Францияның отын сөндіруіне көмектеспеу үшін".

Революция және Бірінші дүниежүзілік соғыстың аяқталуы

Бірінші дүниежүзілік соғыстың салдары Германияның болашағы үшін де, Ресейдің Кеңес Федеративтік Социалистік Республикасы үшін де апатты болды. Соғыс барысында большевиктер тірі қалу үшін күресті, ал Владимир Лениннің Финляндия, Эстония, Латвия, Литва және Польшаның тәуелсіздігін мойындаудан басқа амалы қалмады. Сонымен қатар, неміс әскерлерінің шабуылына қарсы тұрып, Ленин мен Леон Троцкий Брест-Литовск шарттарына қол қоюға мәжбүр болды, ол Ресейдің батыс аумағының үлкен бөлігін Германия империясына өткізді. 1918 жылдың 11 қарашасында немістер одақтастармен қару аяқтауға келісіп, Батыс майданында Бірінші дүниежүзілік соғысты аяқтады. Германияның күйреуінен кейін, британдық, француз және жапон әскерлері Ресей азамат соғысына араласты. Бастапқыда кеңес басшылығы "әлемдік революция" аясында Германияда сәтті социалистік революцияның болатынына үміттенді. Алайда, Германияда кеңес үлгісіндегі республикаларды құруға жасалған әрекеттер жергілікті және қысқа мерзімді болды (Бавария: 25 күн; Бремен: 26 күн; Вюрцбург: 3 күн) немесе толығымен сәтсіз аяқталды (мысалы, Спартак көтерілісі). Содан кейін большевиктер 1919-1920 жылдардағы Польшамен соғысқа тартылды. Польша Германияның дәстүрлі жауы болғандықтан (мысалы, Силезия көтерілістерін қараңыз), және кеңес мемлекеті халықаралық аренада оқшауланғандықтан, кеңес үкіметі Германиямен жақынырақ қарым-қатынас орнатуға тырысты, сондықтан Германияға деген қарым-қатынасы жұмсалды. Бұл саясат сыртқы істер халық комиссары Георгий Чичерин және кеңес елшісі Николай Крестинский басшылығымен тұрақты түрде жалғасты. Келіссөздерге қатысқан басқа кеңес өкілдері Карл Радек, Леонид Красин, Кристиан Раковский, Виктор Копп және Адольф Иоффе болды. 1920 жылдары Версаль келісімінің талаптарынан қорланған (әсіресе Рейхсвердің басшысы генерал Ханс фон Зеект) Веймар Германиясының басшылығындағы көптеген адамдар, француздық үшінші республикасы қолдаған Екінші Польша Республикасынан туындаған қатерден сақтану және кеңес-британдық одақтың мүмкіндігін болдырмау үшін Кеңес Одағымен ынтымақтастыққа қызығушылық танытты. Германияның нақты мақсаттары – Версаль шартында тыйым салынған Рейхсверді толыққанды қайта қаруландыру және Польшаға қарсы одақ құру еді. Фон Зеект пен кеңестік өкілдердің алғашқы байланысы қашан болғаны белгісіз, бірақ ол 1919-1921 жылдары немесе тіпті Версаль келісіміне қол қойылғанға дейін болған болуы мүмкін. 1920 жылдың 16 сәуірінде РСФСР-дің Берлиндегі арнайы өкілі Виктор Копп Германия Сыртқы істер министрлігінде "Германия мен Қызыл Армияны Польшаға қарсы бірлескен соғыс үшін біріктіруге бола ма?" деп сұрады. Бұл екі ел арасындағы әскери ынтымақтастықтың басталуындағы тағы бір оқиға болды, ол 1941 жылдың 22 маусымында Германияның Кеңес Одағына шабуыл жасауынан бұрын аяқталды. 1921 жылдың басында Рейхсвер министрлігінде кеңес мәселелерімен айналысатын арнайы топ – Sondergruppe R құрылды. Версаль келісімі бойынша Веймар Германиясының армиясы 100 000 адаммен шектелген, сонымен қатар немістерге ұшақ, танк, су асты қайықтары, ауыр артиллерия, улы газ, танкке қарсы қару немесе көптеген зениттік қару-жарақтарына ие болуға тыйым салынған. Ұлттар Лигасының инспекторлары Германияның көптеген зауыттары мен шеберханаларын тексеріп, осы қару-жарақтардың өндірілмейтініне көз жеткізді.

1922 жылғы Рапалло шарты және құпия әскери ынтымақтастық

Рапалло шарты Веймар Германиясы мен Совет Ресейі арасында 1922 жылғы 16 сәуірде Генуя экономикалық конференциясы барысында Германияның сыртқы істер министрі Вальтер Ратенау және оның совет әріптесі Георгий Чичерин қол қойды. Бұл шарт барлық өзара талаптарды жойды, толыққанды дипломатиялық қатынастарды қалпына келтірді және жақын сауда қатынастарын орнатуға негіз салды, соның нәтижесінде Веймар Германиясы Совет Одағының негізгі сауда және дипломатиялық серігіне айналды. Көп ұзамай шартқа құпия әскери қосымша бар екені туралы қауесет тарады. Алайда, көп уақыт бойы бұл қауесеттердің жалған екендігі және совет-неміс әскери келіссөздері Рапаллодан тәуелсіз жүргізілгені, ал неміс Сыртқы істер министрлігінен біраз уақытқа дейін жасырылғаны туралы пікір қалыптасты. 1922 жылғы 5 қарашада Совет Одағына қосылатын алты совет республикасы да Рапалло шартына қосылуға келісті. Советтер Веймар Германиясына қару-жарақ құрастыру және сынақтан өткізу, сондай-ақ әскери оқулар үшін, шарт инспекторларының көзінен алыс, КСРО-ның ішкі аймақтарында мүмкіндіктер ұсынды. Қарсылығында, советтер неміс техникалық жетістіктеріне қол жеткізуді және Қызыл Армия Бас штабын құруға көмек сұрады. 1922 жылғы наурыз айында алғашқы неміс офицерлері осы мақсаттармен Совет Ресейіне барды. Бір айдан кейін «Юнкерс» Версаль шартын бұза отырып, Мәскеудің сыртындағы Филиде ұшақтар құрастыруды бастады. Бірлескен зауытта «Юнкерс» компаниясының соңғы металл конструкциялары жасалды. Бұл зауытта советтік ұшақ конструкторлары, мысалы Андрей Туполев және Павел Сухой, жаңа технологияларды үйренді. Ірі артиллерия өндіруші «Крупп» көп ұзамай КСРО-ның оңтүстігінде, Дондағы Ростов маңында жұмыс істеді. 1925 жылы Липецк қаласының жанында болашақ Люфтваффе үшін алғашқы ұшқыштарды даярлайтын ұшқыштар мектебі ашылды. Советтер Қара теңіздегі портта су асты кемелерін құрастыруға мүмкіндік ұсынды, бірақ бұл ұсыныс қабылданбады. «Кригсмарине» кейіннен Мурманск маңында неміс кемелері британдықтардан жасырына алатын база құру ұсынысын қабылдады. Суық соғыс кезінде Полиарныйдағы база (немістер үшін арнайы салынған) әлемдегі ең ірі қару-жарақ қоймасына айналды.

Құжаттамалық

Германияның құпия неміс-совет әскери ынтымақтастығына қатысты көптеген құжаттары Германияда жүйелі түрде жойылды. 1920-жылдардағы поляк және француз барлау органдары осы ынтымақтастық туралы өте жақсы хабардар болды. Дегенмен, бұл Германияның басқа еуропалық елдермен қарым-қатынасына дереу әсер етпеді. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін генерал Ханс фон Зеекттің қағаздары және басқа неміс офицерлерінің естеліктері қолжетімді болды.

Сауда

XIX ғасырдың соңынан бері табиғи ресурстары шектеулі Германия ресейлік шикізат импортына зор тәуелді болды. Бірінші дүниежүзілік соғысқа дейін Германия жыл сайын Ресейден шикізат және басқа да тауарларды импорттады. 1920 жылдардың аяғында Германия кеңестік индустрияны жаңғыртуға көмектесті, сондай-ақ Ленинградтағы Большевик зауытында және Харьков локомотив зауытында танк өндірісі үшін жабдықталған цехтар құруға жәрдемдесті. Германияның Франциямен, негізгі қарсыласымен, КСРО жақындасуы мүмкіндігінен туындаған халықаралық оқшалану қаупі экономикалық келіссөздерді үдетудің маңызды факторы болды. 1925 жылдың 12 қазанында екі ел арасында коммерциялық келісім жасалды.

Польшаға арналған жоспарлар

Совет Ресейінің әскери және экономикалық көмегімен қатар, Германияның мүдделеріне саяси қолдау да көрсетілді. 1920 жылғы 19 шілдеде Виктор Копп Германия Сыртқы істер министрлігіне Совет Ресейінің "Германиямен, Литваның оңтүстігінде, Белосток сызығымен жуық шекарада" ортақ шекараға ие болуды қалайтынын мәлімдеді. Яғни, Польша тағы бір рет бөлінуі керек еді. Бұл ұсыныстар жылдар бойы қайталанды, кеңестік тарап екі үкімет арасындағы идеологиялық ерекшеліктердің маңызды еместігін үнемі баса көрсетті; маңыздысы екі елдің де бірдей сыртқы саясат мақсатын ұстанғаны болды. 1924 жылғы 4 желтоқсанда Виктор Копп Германияның Ұлттар Лигасына қабылдануының (Германия 1926 жылы Лигаға қабылданды) кеңеске қарсы қадам деп санады және Германияның елшісі Ульрих Граф фон Брокдорф Ранцауга Екінші Польша Республикасына қарсы ынтымақтастыққа шақырды, соның нәтижесінде құпия келіссөздерге рұқсат берілді. 1925 жылы Германия дипломатиялық оқшауланудан шығып, Франция және Бельгиямен Локарно шартына қатысып, оларға шабуыл жасамауға міндеттенді. Кеңес Одағы Батыс Еуропадағы жағдайдың өзгеруін Еуропадағы өзінің саяси оқшаулануын күшейтуі мүмкін деп қарастырды, әсіресе кеңестік-герман қарым-қатынастарын нашарлауынан қаушады. Германия Кеңес Одағына тәуелділігі азайған сайын, Коминтерннің араласуына шыдамы азайды. Бұл келісім Польша үшін жақын арадағы қауіп ретінде қабылдалды (бұл Варшавадағы мамыр төңкерісінің сәтті аяқталуына әсер етті), ал басқа Еуропа мемлекеттері Локарно келісімдеріне қатысушы ел ретінде Германияның міндеттемелеріне тигізетін әсеріне қатысты сақтық танытты. Франция да Германияның Ұлттар Лигасына мүше болуы күтіліп отырған жағдайда осыған қатысты алаңдаушылық білдірді.

Үшінші кезең

1928 жылы Коммунистік Интернационалдың Атқару комитетінің 9-шы пленумы және Мәскеуде өткен оның 6-шы съезі Коминтерннің Бас хатшысы Николай Бухарин ұстанған бағыттан гөрі Сталиннің бағдарламасын қолдады. Бухариннен өзгеше, Сталин батыс капитализмінде терең дағдарыс жақын арада болатынына сенді, халықаралық коммунистік партиялардың социал-демократиялық қозғалыстармен ынтымақтастығын сынап, оларды «әлеуметтік фашистер» деп атады және халықаралық коммунистік партиялардың Коминтернге, яғни Кеңес басшылығына әлдеқайда қатаң бағынуын қажет етті. Бұл «Үшінші кезең» деп аталды. Эрнст Тельман басшылығындағы Германия Коммунистік партиясының (КПД) саясаты осыған сәйкес өзгертілді. 1920 жылдардың басындағы салыстырмалы түрде тәуелсіз КПД толыққанды түрде Совет Одағына бағынды. Сталиннің неміс коммунистері енді ешқашан социал-демократтармен бірге дауыс беруге тиіс емес деген бұйрығы 1928 жылдың желтоқсанында «Өнеркәсіпшілер одағы» деп аталған келісімге келді. Осы келісім бойынша Өнеркәсіпшілер одағы екі шарт бойынша Кеңес Одағына заманауи қару-жарақ өнеркәсібін және оны қолдауға қажетті өнеркәсіптік базаны беруге келісті:

Совет одағындағы этникалық немістерді қудалау

КСРО-да, әсіресе Волгалық неміс автономиялы Кеңес Социалистік Республикасында көптеген этникалық немістер тұрды, олар 1928 жылдан 1948 жылға дейін Сталиннің күдігіне ұшырап, қуғын-сүргінге түсті. Олардың білімі жоғары болды, ал бастапқыда әлеуметтік топтардың айырмашылығы маңызды рөл атқарды, бірақ 1933 жылдан кейін негізгі себеп – нацистік Германиямен этникалық байланыстары болды. "Барбаросса" операциясынан кейін салықтар күрт өсті. Кейбір елді мекендер Уралдың шығысына мәңгілікке жер аударылды.

Екінші дүниежүзілік соғыстан бұрын нацистік Германия мен Кеңес Одағы

1945 жылы американдық және британдық әскерлер совет-герман қарым-қатынастарына қатысты неміс құжаттарын қолға түсірді, ал одан кейін АҚШ Мемлекеттік департаменті оларды жариялады. КСРО және Ресейде, соның ішінде ресми сөздерде және тарихнамада, нацистік Германия 1933 жылдан бері бүгінгі күнге дейін фашистік Германия (фашистская Германия) деп аталады.

Гитлер сайланғаннан кейінгі алғашқы қарым-қатынастар

1933 жылы 30 қаңтарда Адольф Гитлер билікке келгеннен кейін, ол Германия Коммунистік партиясын таратты. Нацистер Германиядағы кеңес сауда өкілдіктеріне, компанияларға, баспасөз өкілдеріне және жеке азаматтарға қарсы полициялық шаралар қолданды. Олар сонымен қатар дипломатиялық қарым-қатынастардағы ықылассыздықпен қатар, кеңеске қарсы үгіт-насихат науқанын жүргізді, бірақ Константин фон Нейрат басқарған Германия Сыртқы істер министрлігі (1932-1938 жылдар аралығында сыртқы істер министрі) жақындағы жарылуға қарсы күресті. Мәскеу Берлиннің бұл қадамдарына бастапқыда тартымды жауап берді, кеңес баспасөзіндегі жаңа неміс үкіметіне жасалған бірнеше шабуылдардан басқа. Алайда, Германия үкіметінің кеңеске қарсы қатаң әрекеттері тоқтамай келе жатқанда, кеңестік тарап нацистерге қарсы өз үгіт-насихат науқанын бастады, бірақ мамыр айына қарай қақтығыс мүмкіндігі азайған сияқты. 1931 жылғы Берлин шартының ұзартылуы Германияда 5 мамырда ратификацияланды. Алайда, Кеңес Одағы 1933 жылдың тамыз-қыркүйек айларында Рейхсвердің үш әскери оқу және сынақ алаңына (Липецк, Кама және Томка) кіруін күрт тоқтатты. 1930 жылдан бері Халық Комиссары (КСРО Сыртқы істер министрі) қызметін атқарып келген Максим Литвинов, нацистік Германияны Кеңес Одағына ең үлкен қауіп деп есептеді. Алайда, Қызыл Армияның жеткілікті күшті емес деп саналғандығы және КСРО жалпы еуропалық соғысқа араласпауға тырысқандықтан, ол Ұлттар Лигасы және Батыс державаларымен ынтымақтастық арқылы нацистік Германияны ұстап тұруға бағытталған ұжымдық қауіпсіздік саясатын жүргізе бастады. Кеңес Одағының Ұлттар Лигасына және халықаралық бейбітшілікке қатысты көзқарасы өзгерді. 1933-1934 жылдары Кеңес Одағы алғаш рет Испания, АҚШ, Венгрия, Чехословакия, Румыния және Болгария тарапынан дипломатиялық тұрғыдан мойындалды және 1934 жылдың қыркүйегінде Ұлттар Лигасына қосылды. Советтік сыртқы саясаттағы өзгеріс шамамен 1933-1934 жылдары болды және оның себебі Гитлердің билікке келуі болды деп жиі айтылады. Алайда, жоғарыда талқыланған 1932 жылғы Кеңес Одағының Францияның үшінші республикасына бағытталғандығы да саясаттағы өзгерістің бір бөлігі болуы мүмкін. Мәтін: Біз неміс нәсілдік идеалдары мен панславяндық бұқаралық идеалдар арасындағы соңғы шайқастан ешқашан қашып құтыла алмаймыз. Бұл жерде саяси мүдделер көпір сала алмайтын мәңгілік тұңғиық ашылады. Біз неміс нәсілдік санасының мәңгілік қызмет етуге және бағынуға тағдырланған бұқаралық массаларға қарсы жеңіске жеткенін көруіміз керек. Біз ғана ұлы континенттік кеңістікті жаулап ала аламыз, және бұл Мәскеумен келісім арқылы емес, біздің күшімізбен ғана іске асырылады. Біз бұл күреске белсенді түрде кірісеміз. Бұл бізге әлемді мәңгілік билеуге мүмкіндік береді. Бұл мен ресейліктермен жолдың бір бөлігін жүруден бас тартамын дегенді білдірмейді, егер бұл бізге көмектесе алса. Бірақ бұл тек біздің нағыз мақсаттарымызға оралу үшін ғана болады. Тарихшы Эрик Д. Вайц режимдер арасындағы ынтымақтастық туралы, онда жүздеген неміс азаматтары, олардың көпшілігі коммунистер, Сталин әкімшілігінен Гестапоға тапсырылғандығы туралы айтты. Вайц сонымен қатар КПД Политбюро мүшелерінің нацистік Германияға қарағанда Кеңес Одағында өлгенінің көп екенін мәлімдеді.

1930 жылдардың ортасындағы қарым-қатынастар

1935 жылы 2 мамырда Франция мен КСРО бес жылдық Франко-Совет өзара көмек туралы шартқа қол қойды. Францияның шартты ратификациялауы Гитлердің 1936 жылы 7 наурызда Рейн облысын қайта әскерилендіруіне бір себеп болды. 1935 жылы Коминтерннің 7-ші дүниежүзілік конгресі фашизмге қарсы тұруға дайын партиялармен кең одақ құрудың «Халық фронты» стратегиясын ресми түрде мақұлдады. Коммунистік партиялар бұл саясатты 1934 жылдан бастап іске асыра бастады. Сондай-ақ 1935 жылы Кеңестердің 7-ші съезінде (қарама-қайшылықты зерттеуде) Молотов Берлинмен жақсы қарым-қатынас орнату қажеттігін баса көрсетті. 1936 жылы 25 қарашада нацистік Германия мен Жапон империясы «Антикоминтерн» пактісін жасады, ал 1937 жылы фашистік Италия оған қосылды. Экономикалық тұрғыда Кеңес Одағы 1930 жылдардың ортасында Германиямен жақын байланыстарды қайта орнатуға бірнеше рет тырысты. Кеңес Одағы ең алдымен бұрынғы шикізат саудасынан туған қарыздарын төлеуге мүдделі болды, ал Германия қайта қарулануға ұмтылды. Екі ел 1935 жылы несие туралы келісімге қол қойды. 1936 жылға қарай шикізат пен азық-түлікпен қамтамасыз етудегі дағдарыс Гитлерді «құнына қарамастан» қайта қарулану үшін Төрт жылдық жоспарды қабылдауға мәжбүр етті. Дегенмен, осы мәселелерге қарамастан, Гитлер Кеңес Одағының Германиямен саяси байланыстарды нығайту және қосымша несие келісімін жасау әрекеттерін қабылдамады. Сонымен қатар, тазартулар Германиямен экономикалық келісім жасау мүмкіндігін азайтты: олар келіссөздер үшін қажетті, әлдеқашан шатасқан кеңестік әкімшілік құрылымын бұзды, соның салдарынан Гитлер кеңестіктерді әскери тұрғыдан әлсіз деп санады.

Испаниядағы азаматтық соғыс

Генерал Франсиско Франко бастаған ұлтшылдар 1936-1939 жылдар аралығындағы өте қанды азамат соғысында Испанияны басқару үшін республикалық үкіметті жеңді. Германия ұлтшыл күштерге элиталық әуе және танк бөлімшелерін жіберді, ал Италия бірнеше жауынгерлік дивизияларын жіберді. Кеңес Одағы әскери және саяси кеңесшілерді жіберді, сондай-ақ "лоялист" немесе республикашылдарды қолдап, қару-жарақ сатты. Коминтерн әлемдегі коммунистік партияларға лоялисттер үшін күрескен Халықаралық бригадаларға еріктілерді жіберуге көмектесті. Басқа ірі державалар бейтарап қалды.

Ұжымдық қауіпсіздіктің бұзылуы

Литвиновтың Германияны ұжымдық қауіпсіздік арқылы тежеу саясаты 1938 жылғы 29 қыркүйекте Мюнхен келісімінің қабылдануымен толық сәтсіздікке ұшырады, онда Ұлыбритания мен Франция Кеңес Одағының позициясын ескермей, Чехословакияның аумақтық тұтастығынан гөрі Судеттің неміс халқының өзін-өзі анықтау құқығын басымдыққа қойды. Дегенмен, Мюнхенге дейін Кеңес Одағы Францияның қарсылығымен жүзеге асырылған неміс басқындығы жағдайында Чехословакияға берген кепілдіктерін орындайтыны күмәнді болып қалуда. 1939 жылдың сәуір айында Литвинов Германияны тежеу мақсатында жаңа британ және француз елшілерімен (Уильям Сейдс, Уильям Стрэнг және Поль Эмиль Наггиардың көмегімен) үшжақты одақ туралы келіссөздерді бастады. Бірақ, олар үнемі созылып, маңызды кешігулермен жүргізілді. Батыс державалары соғыстан әлі де қашуға болатынына сенді, ал тазартулардың салдарынан әлсіреген КСРО негізгі әскери қатысушы ретінде әрекет ете алмайды деп санайтын. КСРО екі мәселе бойынша олармен келіспеді және капиталистік державалардың дәстүрлі жауықтығына байланысты келіссөздерге сақтықпен қарады. Кеңес Одағы бір мезгілде Ұлыбритания мен Франциямен ресми келіссөздер жүргізген кезде, нацистік Германиямен құпия әңгімелер жүргізді. Франция және Ұлыбританиямен келіссөздердің бастапқы кезеңінен бастап, Кеңес Одағы Финляндияны кеңестік ықпал аймағына қосуды талап етті.

1939 жылғы қажеттіліктер мен талқылаулар

1930 жылдардың соңында Германияның өзіндік экономикалық саясатын ұстануы немесе Ұлыбританиямен одақтасу мүмкін болмағандықтан, экономикалық себептермен ғана емес, Кеңес Одағымен жақындасу қажет болды. Германияға КСРО-дан импорт 1937 жылы 300 мың тоннаға дейін төмендеді. 1939 жылдың 3 мамырында Литвинов қызметтен босатылды, ал оның орнына Вячеслав Молотов тағайындалды. Молотов Литвиновпен қарым-қатынасы нашар болған, Литвиновтан өзгеше еврей тегіне жатпаған және Германияға қатысты бейтараптық саясатын қолдаған. Сыртқы істер комиссариаты Литвиновтың қолдаушылары мен еврейлерден тазартылды. Бұл британдықтар мен француздықтарға Мәскеудің үшжақты келіссөздерде маңыздырақ роль ойнауға дайын екенін, сондай-ақ ұжымдық қауіпсіздік келісімдерінің бұрынғы жүктемесінен бас тартуға әзір екенін көрсететін сигнал болды, немесе екеуінің де комбинациясы болуы мүмкін. Кейбір сарапшылар Молотовтың Ұлыбритания мен Франциямен келіссөздерді жалғастыруының мақсаты – немістерді агрессиясыз келісімге келуге ынталандыру болғанын, ал үшжақты одақтың күйреуіне КСРО Германиямен келісім жасауға бейілділігі себеп болғанын айтады. Басқа пікір бойынша, КСРО үшжақты одаққа шынайы ұмтылған және Батыс державаларымен одақ құру мүмкін болмаған жағдайда ғана Германияға жүгінген. Кеңес Одағының Германиямен жақындасуына себеп болған қосымша факторлар – 1939 жылдың 7 маусымында Германия, Латвия және Эстония арасындағы шабуылға қатыспау туралы келісімге қол қою, сондай-ақ Шығыста Жапония империясының күшеюі, оны Халхин-Гол шайқасы (1939 жылдың 11 мамыры – 16 қыркүйегі) көрсетті. Молотов жапондық шабуылдың үшжақты одақтың жасалуына кедергі келтіру мақсатымен Германия тарапынан ұйымдастырылған болуы мүмкін деген болжам жасады. Шілде айында кеңес-неміс сауда келіссөздері ашық түрде басталды. Шілде айының соңы мен тамыздың басында тараптар арасындағы келіссөздер нақты келісімге қарай бағытталды, бірақ кеңес тарапы экономикалық келісімге алдымен қол жеткізу қажеттігін мәлімдеді. Германия 25 тамызда Польшаға шабуыл жоспарлап, Франциямен соғысқа дайындалғаннан кейін, неміс әскери жоспарлаушылары британдық теңіз блокадасы Германияның шикізат тапшылығын одан әрі ушықтыратынын, ал КСРО осы тапшылықты толтыруға жалғыз мүмкіндік беретінін есептеді. Немістер «Германия, Италия және Кеңес Одағының идеологиясында ортақ бір элемент бар: Батыстың капиталистік демократияларына қарсылық» деді және олардың бұрынғы кеңестік большевизмге деген қарсылығы Коминтерндегі өзгерістермен және КСРО-ның әлемдік революциядан бас тартуымен азайғанын түсіндірді.

Келісімдер мен сауда келісімдеріне қол қою

10 тамызға дейін елдер экономикалық келісімдерін толыққанды іске асыру үшін соңғы шағын техникалық мәселелерді шешті, бірақ Кеңес Одағы Германиямен саяси келісімге келгеніне көз жеткізгенше, келісімге қол қоюды шамамен он күнге кейінге шегерді. Кеңес елшісі неміс шенеуніктеріне кеңестік тараптың "ағылшынмен келіссөздерін" "көп құлшыныссыз" бастағанын түсіндірді, себебі олар Германияның "түсінісуге келмейтінін" сезінді, ал бұрын басталған британдықтармен келіссөздерді "жетілген қарастырудан" кейін тоқтату мүмкін емес еді. Осы уақыт аралығында Германияның ішкі әскери және экономикалық сараптамалары Германияның кем дегенде Кеңес Одағының бейтараптығы болмаса, жеңіліске ұшырайтынын көрсетті. 19 тамызда Германия мен Кеңес Одағы арасындағы Сауда келісіміне қол жеткізілді. Келісім "ағымдағы" мәмілелерді қамтыды, бұл Кеңес Одағының неміс тапсырыстарына жауап ретінде шикізатты жеткізу міндеттемесін білдірді, ал Германия Кеңес Одағына неміс өнеркәсіптік тауарларын тапсырыс беруге рұқсат берді. Келісім бойынша Германия сондай-ақ Кеңес Одағына 7 жылдан астам мерзімге неміс өндіріс тауарларын өте қолайлы пайыздық ставкамен сатып алуға мүмкіндік беретін тауарлық кредит берді. Келісім туралы мәліметтер Германия газеттері Кеңес Одағы мен нацистік Германияның шабуылға қарсы келісім жасасуға дайын екенін және Кеңес Одағының Франция мен Ұлыбританиямен үштік одақ туралы ұзаққа созылған келіссөздері тоқтатылғанын жариялағанда белгілі болды. Кеңес тарапы Батыс державаларын Кеңес Одағының әскери көмегін жетерлік деңгейде қабылдамағаны үшін және қажет болған жағдайда Польша мен Румыния арқылы өтуге Кеңес Одағының құқығын мойындамағаны үшін, сондай-ақ маңызды өкілеттіктермен өкілдерді жібермегені үшін және "жайындаған агрессия" ұғымы бойынша келіспеушіліктерді шешпегені үшін кінәлады. Он жылдық шабуылға қарсы келісім екі тараптың Берлин шартына (1926) адал болуын растады, бірақ келісімге сонымен қатар Шығыс Еуропаны неміс және кеңестік ықпал аймақтарына бөлетін құпия қосымша хаттама қоса берілді: 1. Балтық елдеріне (Финляндия, Эстония, Латвия, Литва) қатысты аумақтық және саяси өзгерістер болған жағдайда, Литваның солтүстік шекарасы Германия мен КСРО ықпал ету аймақтарының шекарасын білдіреді. Осыған байланысты екі тарап та Литваның Вильня аймағындағы мүддесін мойындайды. 2. Польша мемлекетіне қатысты аумақтық және саяси өзгерістер болған жағдайда, Германия мен КСРО ықпал ету аймақтарының шекарасы шамамен Нарев, Висла және Сан өзендерінің бойымен жүреді. Екі тараптың мүдделері тәуелсіз Польша мемлекетін сақтауды қалай ма және мұндай мемлекеттің шекарасы қалай болуы керек деген мәселе одан әрі саяси оқиғалар барысында ғана анықталады. Кез келген жағдайда екі үкімет де бұл мәселені достық келісім арқылы шешеді. 3. Оңтүстік-Шығыс Еуропаға қатысты кеңес тарапы Бессарабияға деген қызығушылығын білдіреді. Германия тарапы осы аймақтарға қызығушылық танытпайтынын мәлімдейді. Құпия хаттама екі тараптан да қатаң құпия сақталуы тиіс. Тараптар оның бар екенін жоққа шығарса да, хаттаманың бар екені туралы әңгімелер бастапқыда-ақ пайда болды. 24 тамызда "Правда" мен "Известия" газеттерінде жарияланған келісім туралы жаңалықтар әлемдік үкімет басшылары мен БАҚ-ты зор таңқалдырды, олардың көпшілігі бірнеше ай бойы жүргізілген британдық-француздық-кеңестік келіссөздер туралы ғана білген. 25 тамызда Гитлер Берлиндегі британдық елшіге Кеңес Одағымен жасалған келісім Германияны екі майданды соғыс қаупінен босатқанын, осылайша Бірінші дүниежүзілік соғыстағы стратегиялық жағдайды өзгерткенін және Ұлыбританияның Польшаға қатысты талаптарын қабылдауы керектігін айтты. Алайда Гитлер сол күні Ұлыбританияның Польшамен өзара көмек көрсету туралы келісімге қол қойғанына таң қалды, бұл Гитлерді жоспарланған 26 тамыздағы Батыс Польшаға басып кіруді кейінге шегеруге мәжбүр етті. 7 қыркүйекте Сталин Коминтерннің жаңа бағытын тағы да белгіледі, ол соғыстың империалистік қақтығыс екеніне негізделген, сондықтан жұмысшы табының Германияға қарсы Ұлыбритания, Франция немесе Польшаның жағында болуының қажеті жоқ, осылайша Коминтерннің 1934-1939 жылдардағы фашизмге қарсы халық фронты саясатынан бас тартты. Ол Польшаны белорустар мен украиндерді қанаушы фашистік мемлекет деп сипаттады. Неміс дипломаттары соғыстың басынан бастап Кеңес Одағын Польшаға қарсы шығыстан араласуға шақырып келді, бірақ Кеңес Одағы Варшава әлі құламай қалғандықтан араласуға құлшынбады. Кеңес Одағының Варшава құлағаннан кейін, бұрын келісілген кеңестік ықпал аймағының бір бөлігін басып алу туралы шешімі Германия елшісі Фридрих Вернер фон дер Шуленбургке 9 қыркүйекте жеткізілді, бірақ нақты басып кіру бірнеше күнге кейінге шегерілді. Польша барлау қызметі кеңестік жоспарлар туралы 12 қыркүйекке қарай хабардар болды.

Польшаның шығысына советтердің шабуыл жасауы

17 қыркүйекте Кеңес Одағы агрессияға қарсы келісімнің құпия хаттамасымен оған берілген Польша аумақтарына енді. Өз әрекеттерін ақтау үшін Кеңес Одағы Екінші Польша Республикасының құлауын себеп етіп көрсетті және белорусь және украин халқына көмектесуге тырысып жатқанын мәлімдеді. Кеңес Одағының басып кіруі, әдетте, осы келісімнің тікелей салдары саналады, бірақ ревизионисттік бағыттың өкілдері бұл осылай емес екенін, ал Кеңес шешімінің бірнеше аптадан кейін қабылданғанын айтады. Екінші Польша Республикасының әскерлерімен болған келесі шайқастарда Кеңес Одағы Молотов-Риббентроп келісімінің құпия қосымша хаттамасында белгіленген мүдделер аясына сәйкес келетін аумақтарды басып алды. 6 қазанға дейін Польшаның аумағы екі елдің толық бақылауына өтті және Польша мемлекеті жойылды. Қараша айының басында Кеңес Одағының Жоғарғы Кеңесі басып алынған аумақтарды аннексиялады, ал Кеңес Одағы нацистік Германиямен, нацистер басып алған Польша аумақтарымен және Литвамен алғаш рет ортақ шекараға ие болды. Басып кіруден кейін Германия мен Кеңес Одағы арасындағы ынтымақтастық байқалды, мысалы, төрт Гестапо-НКВД конференциясында, онда оккупациялық биліктер Польша қарсылық қозғалысымен күресу және Польшаны одан әрі жою жоспарларын талқылады, сондай-ақ екі тарапқа да Польша тұтқындарын алмасуға мүмкіндік берді, бұл Германия-Кеңес шекаралық келісіміне қол қойылғанға дейін болды. Бұл кездесулер Иосиф Сталиннің қатысуымен Мәскеуде өтті. Гестапо мен НКВД арасындағы ынтымақтастық жалғасты, нәтижесінде тұтқындар алмастырылды, олардың арасында Маргарет Бубер-Нейман, Александр Вайсберг-Цибулски, Бетти Олберг және Макс Цукер болды.

Құпия хаттамаларды өзгерту

25 қыркүйекте Гитлер Литваға жол тартпақ болғанда, Кеңес Одағы мүдделер аймақтарын қайтадан келісуді ұсынды. 1939 жылғы 28 қыркүйекте Мәскеуде Молотов пен Риббентроп бұрынғы Польша мемлекетінің аумағындағы ұлттық мүдделерінің шекарасын белгілейтін Германия-КСРО шекарасы және достық туралы шартына қол қойды. Шартының құпия қосымша хаттамасында Польшадан тыс аймақтар қайтадан келісілді, ал Польша территориясының бір бөлігін алғаннан кейін Германия Литваның әлі де тәуелсіз екенін, бірақ ол Кеңес аймағына жататынын мойындады.

Кеңейтілген сауда келісімі

Германия мен Кеңес Одағы 1940 жылғы 11 ақпанда екі елдің 1939 жылғы тамызда қол қойған келісімінен төрт есе үлкен сауда келісіміне қол қойды. Кеңес Одағы сондай-ақ мұнай мен электр жабдықтарын, локомотивтерді, турбиналарды, генераторларды, дизельдік қозғалтқыштарды, кемелерді, станоктарды, Германия артиллериясының үлгілерін, танктерді, жарылғыш заттарды, химиялық қару-жарақтарды және басқа да тауарларды алды. Бұл жанармай құю және техникалық қызмет көрсету орнымен қатар, рейдтер мен кемелерге шабуыл жасау үшін ұшыру алаңы болды. 1940 жылғы 12 наурызда Мәскеу бейбіт шартына қол қойылып, келесі күні сағат 12-де соғыс тоқтатылды. Финляндия Карелия тасқындығы мен Ладога Карелиясын, Салланың және Каластаясаарентоның бір бөлігін КСРО-ға берді, сондай-ақ Ханко теңіз базасын жалға берді, бірақ Германияға жақындаса да, бейтарап мемлекет болып қала берді (қараңыз, Уақытша бейбіт келісім). Соғыстың көптеген салдары болды: Кеңес Одағы жаңа территорияларға ие болғанымен, соғыс бейтарап Финляндияны нацистік Германиямен келісімге келтірді. Бұған қоса, басып кіру Қызыл Армияның айқын әскери әлсіздігін көрсетті. Бұл Кеңес Одағын әскери күштерін қайта ұйымдастыруға итермеледі, бірақ КСРО-ның халықаралық беделіне де соққы берді. Фин әскерлеріне қарағанда пропорционалды түрде жоғары шығынға ұшырағандықтан – әскер саны бойынша төрт есе артық болғанымен және ауыр қару-жарақ пен авиацияда басымдыққа ие болғанына қарамастан – Қызыл Армия оңай нысана болып көрінді, бұл Гитлердің Кеңес Одағына қарсы шабуыл жоспарлау шешіміне әсер етті. Соғыстағы советтік ресми қазалар саны 200 000-нан асты, ал совет премьер-министрі Никита Хрущев кейіннен қазалар саны миллионға жететінін мәлімдеді.

Кеңестер Балтық жағалауындағы үш елді басып алады .

Бастапқыда Эстония, Латвия және Литвадағы кеңес әрекеттеріне байланысты шиеленіс туды, бұл елдер кеңес ықпал ету аймағында болды. Үш үкіметке де Сталиннің соғыспен қауғастырған ультиматумдары жеткізілді, олардың баламасы болмады, сондықтан «Қорғаныс және өзара көмек туралы шартқа» қол қоюға мәжбүр болды, бұл Кеңес Одағына аумақтарында әскери базалар құруға рұқсат берді. Нацистік Германия оларға талаптарды қабылдауға кеңес берді. Үш Балтық мемлекеті кеңес талаптарына келісіп, 1939 жылдың 28 қыркүйегінде, 5 қазанында және 10 қазанында «өзара көмек туралы шарттарға» қол қойды (Эстония және Латвия үшін 10 жылға, Литва үшін 15 жылға). Шиеленіс Орзель оқиғасындағы су асты қайығы экипажының ұсталуын да қамтыды. 1939 жылдың 18 қазанында, 29 қазанында және 3 қарашасында алғашқы кеңес әскерлері шарттарға сәйкес Эстония, Латвия және Литвадағы әскери базаларға кірді. Кеңес Одағы үш Балтық мемлекетінің Ұлыбритания мен Францияға, сондай-ақ 1934 жылғы Балтық Антантасына бейімделуіне наразылық білдірді, оның Германияға қайта бағытталуы мүмкін еді, кейіннен бұл Балтық үкіметтерін 1939 жылғы күздегі «өзара көмек туралы шарттарды» бұзуда айыптау үшін пайдаланылды. 1940 жылдың 25 мамырында Литвадағы кеңес гарнизондарынан бірнеше кеңес әскері жоғалып кеткені туралы хабардан кейін Молотов Каунас қаласын провокация жасады деп айыптады. 14 маусымда Қорғаныс халық комиссары Тимошенко Эстония, Латвия және Литваға толық блокада салуға бұйрық берді. Кеңес әуе күштері Таллинден Хельсинкиге бағыт алған фин жолаушылар ұшағы Калеваны атып түсірді. Түн ортасына дейін Молотов Литваға он сағаттық ультиматум қойды, онда Литва үкіметін кеңесшіл үкіметпен алмастыру және қосымша кеңес әскерлеріне еркін кіруді талап етті, әйтпесе ел дереу басып алынады деп ескертті. Литва президенті Антанас Сметона қарулы қарсылық көрсетуді талап етті, бірақ әскери жетекшілік оны қолдамады, сондықтан Литва ультиматумды қабылдады. Үкімет қайта құрылды және Литваға қосымша кеңес әскерлері кірді. Владимир Деканозов Кеңес Одағының арнайы өкілі ретінде Каунасқа жіберілді. Келесі күні түнде Сметона Германияға (кейін Швейцарияға, содан кейін АҚШ-қа) қашып кетті. 16 маусымда Молотов Латвия мен Эстонияға Балтық Антантасына қатысты кеңес алаңдаушылықтарын келтіріп, ұқсас ультиматумдар берді, олар да оған келісті. Сонымен қатар, Вермахт Литва шекарасы бойында күшін жинақтады. 1940 жылдың маусым айының ортасында, халықаралық назар Германияның Францияға басып кіруіне аударылған кезде, КСРО НКВД әскерлері Литва, Эстония және Латвиядағы шекаралық бекеттерге шабуыл жасады. Мемлекеттік басқарулар таратылып, олардың орнына кеңес кадрлары тағайындалды; сайлаулар көптеген лауазымдарға бір ғана кеңесшіл кандидаттармен өтті, нәтижесінде халық жиналыстары дереу КСРО-ға қосылуды сұрады, бұл Кеңес Одағының келісімімен болды. Осы шабуылдардың салдарынан туған шиеленіс, Германияның тауар жеткізілімдеріндегі кешігу және Сталиннің Гитлердің Батыспен соғысы Франциямен соғыс бітімінен кейін тез аяқталуы мүмкін деген алаңдаушылығынан 1940 жылдың тамызында Кеңес Одағы негізгі Германия-Кеңес сауда келісімі бойынша жеткізілімдерді қысқа мерзімге тоқтатты. Бұл тоқтату Германия үшін ресурстармен байланысты маңызды проблемалар тудырды.

Осістік одаққа қосылу туралы кеңес келіссөздері

Германия Жапония мен Италиямен үшжақты келісімге қол қойғаннан кейін, 1940 жылдың қазан айында Риббентроп Сталинге "төрт үлкен державаның – Кеңес Одағы, Италия, Жапония және Германияның – тарихи миссиясы ұзақ мерзімді саясатты қабылдау және бүкіл әлемдік масштабта мүдделерін шектеу арқылы халықтарының болашақ дамуын дұрыс бағытқа бұру" туралы жазды. Сталин "өзара мүдделеріне" "тұрақты негіз" орнату туралы келісімге келуге дайын екенін білдірді. Сталин Молотовты Берлинге жіберіп, Кеңес Одағының Осік державаларымен одақтасуы және келісімнен үлес алу мүмкіндігін келісуге тапсырды. Риббентроп Молотовтан мынадай мәлімдемемен тағы бір құпия хаттамаға қол қоюды сұрады: "Кеңес Одағының аумақтық талаптарының басты бағыты, болжам бойынша, Үнді мұхиты жаққа, Кеңес Одағының аумағынан оңтүстікке қарай шоғырлануы мүмкін". Молотов бұл мәселеде Сталиннің келісімісіз "нақты ұстаным" білдіре алмайтынын айтты. Германия қарсы ұсынысқа жауап бермеді.

1941 жылғы қаңтарда шекара және сауда туралы келісім

1941 жылдың 10 қаңтарында Германия мен Кеңес Одағы бірнеше ағымдағы мәселелерді шешкен келісімге қол қойды. Келісім Германия мен Кеңес Одағы арасындағы шекараны Игорка өзені мен Балтық теңізі аралығында ресми түрде анықтады. Ол 1940 жылғы Германия-Кеңес Одағы арасындағы коммерциялық келісімнің сауда ережелерін 1942 жылдың 1 тамызына дейін ұзартты, сондай-ақ осы келісімнің алғашқы жылына қарағанда жеткізілімдерді көбейтті.

1941 жылдың ортасындағы қатынастар

Германияға бейбіт ниеттерін көрсету мақсатында, 1941 жылдың 13 сәуірінде Кеңес Одағы Жапониямен бейтараптық шартына қол қойды. Сталин Жапонияның бейтараптыққа берілгендігіне сенімсіз болғанымен, бұл шарттың саяси маңызы зор екенін, оның арқасында Германияға деген халықтың құрметі мен сүйіспеншілігі артатынын түсінді. Сталин Гитлердің 1940 жылдың жазынан бастап Кеңес Одағына шабуыл жасауды құпия түрде талқылағанын және 1940 жылдың соңында әскерлеріне шығыс майданындағы соғысқа дайындалуды бұйырғанын білмеді, тіпті Кеңес Одағының төртінші держава ретінде Оське қосылу мүмкіндігі туралы келіссөздер жүргізілсе де. 1941 жылдың 1 мамырында Германияның әскери делегациясы, оның ішінде Эрнст Август Кёстринг және Ханс Кребс, Халықаралық еңбекшілер күніне арналған Мәскеудегі кеңестік әскери шеруге қатысты.

Дамыту

1940 жылы нацистік Германия Батыс Еуропаны жаулап алуын жалғастырды: 1940 жылдың 9 сәуірінде Германия Дания мен Норвегияға шабуыл жасады. 15 мамырда Нидерланды капитуляциялады. 2 маусымға дейін Германия Бельгияны оккупациялады. 14 маусымда Вермахт Парижге енді. 22 маусымда Франция тәуелсіздігінен айырылды. Британдық тарихшылар Алан С. Милвард пен В. Медикот нацистік Германияның – Императорлық Германиядан өзгеше – тек қысқа соғысқа (Блицкриг) дайындалғанын көрсетеді. Андреас Хиллгрубердің сөзіне қарағанда, КСРО-дан қажетті жабдықтаулар мен Шығыста стратегиялық қауіпсіздік болмағанда Германия Батыста сәттілікке жете алмас еді. Егер Кеңес Одағы ағылшын-француздық блокадасына қосылғанда, Германияның соғыс экономикасы тез құлдырап кетер еді. Егер Германия 1939 жылдың қыркүйегінен бастап тек өзінің шикізаттарына ғана сүйенуге мәжбүр болғанда, ол ресурстар 9-12 айға ғана жетер еді. Рапопорт мырзаның айтуынша, "Сталиннің нацистерге жасаған алғашқы «сыйлықтарының» бірі – 600-ға жуық неміс коммунисін, олардың көпшілігі еврейлерді, Германия басып алған Польшадағы Брест-Литовскіде гестапоға тапсыру болды". Кеңес Одағы да нацистерге ресми мәлімдемелер арқылы қолдау көрсетті: Иосиф Сталиннің өзі Германияға шабуыл жасаған – ағылшын-француздық одақ екенін, ал емес керісінше екенін айтты, ал Молотов Германияның бейбітшілікке келу әрекеттері «англо-француздық империалистер» тарапынан қабылданбағанын мәлімдеді. Польшаға басып кіріп, Балтық елдерін аннексиялау арқылы нацистік Германия мен Кеңес Одағы олардың арасындағы буферлік мемлекеттерді жойып, соғыс қаупін арттырды.

Кеңес Одағындағы халықтық неміс тілі

1920-ші жылдардағы Кеңес Одағындағы этникалық немістер белгілі бір дәрежеде мәдени автономияға ие болды. Украинада 8 ұлттық округ, Ресейде де бірқатар округтер, Грузияда және Әзірбайжанда бір-бірден, ал Волгалық неміс Автономды Кеңес Социалистік Республикасы (Волгалық неміс АССР) құрылды. Бұл, Кеңес Одағындағы ұлттық шекаралау саясатына сәйкес келіп, мектептер мен газеттер ашуға мүмкіндік берді. 1929 жылдың қыркүйегінде, мәжбүрлі астық реквизициясының қайта енгізілуіне және ауыл шаруашылығының ұжымдастырылуына наразы болған бірнеше мың советтік неміс шаруасы (көбінесе меннониттер) Мәскеуде жиналып, Канадаға эмиграциялау үшін виза талап етті. Бұл Германияда үлкен саяси дау тудырып, совет-неміс қарым-қатынасын уландырды. Германияда "Мұқтаж бауырлар" атты қайырымдылық қоры құрылып, совет немістеріне көмек көрсету үшін ақша жиналды. Президент Пол фон Гинденбург мұндай мақсатқа өз қаражатынан үлес қосты. Кеңес үкіметі бастапқыда 5461 немістің эмиграциясына рұқсат берді, бірақ қалған 9730 адамды бастапқы тұрақтарына қайтарып жіберді. Дегенмен, 1930 жыл бойы Кеңес үкіметі Кеңес Одағындағы неміс ұлттық мекемелерінің санын және сапасын арттыруға тырысты. Ұлттық азшылықтардың (немістер, поляктар, финдер сияқты) шекаралық этникалық байланыстарына қатты алаңдағандықтан, 1934 жылы Кеңес Одағы батыс шекарасында жаңа шекаралық қауіпсіздік аймағын құруға шешім қабылдады. 1935-1937 жылдары потенциалды түрде сенімсіз ұлттар (немістер де олардың ішінде) осы аймақтан НКВД арқылы Кеңес Одағының ішкі аймақтарына депортацияланды (толыққанды емес болғанымен, көбінесе). 1937-1938 жылдары НКВД "жасаушылық пен саботаж жасаушылардың жойылуы" (НКВД-нің ұлттық операциялары деп белгілі) бойынша диаспора ұлттарының арасында кең ауқымды операциялар жүргізді, бұл советтік және шетел азаматтарының тұтқындалуына және көбінесе атылуына әкелді, соның ішінде немістерге қарсы НКВД кампаниясы да осыған жатты. Шын мәнінде, Ұлы Террор кезінде барлық ұлттық азшылықтарды кемсіздіксіз қуып шығарды. Сонымен қатар, Волгалық неміс АССР-і мен осы республикадағы неміс мектептерін қоспағанда, Кеңес Одағындағы барлық неміс және басқа да диаспоралық ұлттық округтер мен мектептер таратылды. Кеңес үкіметі Германияның басып кіруі жағдайында неміс тегіндегі барлық халықты эвакуациялау туралы бұрынғы шешім қабылдады, ол Германияның шабуылы басталғаннан кейін бірден іске асырылды. Осыған байланысты, 1,2 миллион неміс тегіндегі азаматтар Еуропалық Ресейден Сібірге және Советтік Орталық Азияға күштеп көшірілді.

Гитлер келісімді бұзады

Нацистік Германия 1941 жылғы 22 маусымда "Барбаросса" операциясы барысында Кеңес Одағына басып кіріп, Молотов-Риббентроп пактісін бұзды. Басып кіру басталғаннан кейін, Молотов-Риббентроп пактісі арқасында Кеңес Одағы қол жеткізген аумақтар бірнеше апта ішінде жоғалып кетті. Пакт бұзылғаннан кейінгі үш аптада Кеңес Одағы неміс әскерлерінің қарқынды шабуылына қарсы тұруға тырысты. Осы кезеңде Кеңес Одағы 750 000 адамдық шығынға ұшырады, 10 000 танк және 4 000 ұшақ жоғалтты. Алты айдың ішінде Кеңес әскері 4,3 миллион адамнан зардап шекті, ал немістер үш миллион кеңес әскерін тұтқынға алды, олардың екі миллионы 1942 жылдың ақпан айына дейін неміс тұтқындарында қайтыс болды.

Кеңес Одағының құпия хаттаманың бар екендігін жоққа шығаруы

Неміс шенеуніктері 1945 жылы Молотов-Риббентроп пактісінің құпия хаттамаларының микрофильмделген түрін тапты және оны АҚШ әскери күштеріне ұсынды. 1992 жылы, Кеңес Одағы тарағаннан кейін ғана, құжаттың өзі жарияланды.

Соғыстан кейінгі түсініктемелер

Соғыстан кейін тарихшылар кеңестік-герман жақындасуының басталуы туралы пікір таласты. Кеңес тарапының қарым-қатынасты жандандыруға қай кезде ұмтылғаны және құпия саяси келіссөздер қашан басталғаны туралы тарихнамада көптеген қайшылықты көзқарастар бар. Кейбір ғалымдар ұжымдық қауіпсіздік доктринасының ұзақ уақыт бойы Кеңес басшылығының шыншыл және бірауыздан ұстанымы болғанын, тек қорғаныс бағытын ұстанғанын алға тартады, ал басқалары бастапқыда Кеңес Одағының нацистік Германиямен ынтымақтастыққа ұмтылғанын, ал ұжымдық қауіпсіздік – тек Германияның кейбір әрекеттеріне қарсы тактикалық қадам болғанын айтады. Дегенмен, Мәскеудің Еуропадағы үлкен соғыстан аулақ болуға тырысқаны мүмкін, өйткені ол шабуылдық соғыс жүргізуге жеткілікті күшті емес еді; алайда Литвинов пен Молотовтың осы мақсатқа қалай жетуі туралы саясатында келіспеушіліктер болды, ал Сталин бастапқыда екі қайшы бағытты бір мезгілде ұстанды және 1939 жылы ғана ұжымдық қауіпсіздіктен бас тартты. Нацистік Германия 1939 жылдың көктемінде Англия-Кеңес-Франция одағының алдын алу және болашақтағы Польша-Герман соғысында Кеңес Одағының бейтараптығын қамтамасыз ету үшін Кеңес Одағымен келісімге қол жеткізуді бастады. Кейбіреулер бұл жақындасу 1935-1936 жылдары басталғанын айтады, осы кезде Берлиндегі Кеңес сауда өкілі Давид Канделаки Литвиновтың артында, Сталин мен Молотовтың атынан саяси келіссөздер жүргізуге тырысқан. Молотовтың 1936 жылғы қаңтарда Жоғарғы Кеңес Орталық Атқару Комитетінде сөйлеген сөзі осы саясаттағы өзгерістің белгісі ретінде қарастырылады. Осылайша, Литвиновтың Германияға қарсы бағыты Кеңес басшылығының бірауыздан қолдауын алған жоқ. Басқа тарихшылардың пікірінше, бұл тек Германияның жақындасу әрекеттеріне жауап болды. Сондай-ақ, сыртқы саясаттың өзгеруі 1938 жылы Мюнхен келісімінен кейін болған болуы мүмкін, бұл Литвиновтың Германияға қарсы ұжымдық қауіпсіздік саясатының соңғы жеңілісіне айналды, осы оқиғадан кейін Литвиновтың орынбасары Владимир Потемкиннің Польшаның төртінші бөлінісі туралы айтқан сөзі белгілі болды. Германияға қарай бұрылыс 1939 жылдың басында да болған болуы мүмкін, бұл 1939 жылғы наурызда Сталиннің Кеңес Одағы Коммунистік партиясының 18-ші съезінде сөйлеген сөзімен белгіленді, ол Германияны басып алғаннан кейін, батыс демократиялары Германия мен Кеңес Одағы арасында қақтығыс тудыруға тырысып жатқанын ескертті және Кеңес Одағының капиталистер арасындағы дауларға араласпауын мәлімдеді, бұл кейде Берлинге сигнал ретінде қарастырылды. Басқалардың пікірінше, кеңес-герман саяси жақындасуының алғашқы белгісі – кеңес елшісі Алексей Мерекалов пен Германия Сыртқы істер министрлігінің мемлекеттік хатшысы Эрнст фон Вайцзекердің 1939 жылғы 17 сәуірдегі әңгімесі, онда біріншісі қарым-қатынастың жақсаруы мүмкін екенін білдірді. Бұған Германия тарапынан жақсы ниет белгілерінің бірқатары және Литвиновты Молотовпен алмастыру туралы хабарлар ілесіп келді. Джеффри Робертстің сөзіне сүйенсек, жақында жарияланған совет дипломатиялық құжаттары батыс тарихшыларының 1939 жылғы сәуірде өткен Мерекалов-Вайцзекер кездесуінің нацистік Германиямен жақындасуға деген ниеттің кеңес тарапынан берілген сигналы болғанын қате түсінгенін көрсетеді. Оның пікірінше, саясаттағы өзгеріс 1939 жылдың шілде-тамыз айларында ғана болды және ол ағылшын-кеңес-француз үштік одағы келіссөздерінің сәтсіз аяқталуының салдары болды. 1939 жылдың тамызында Молотов пен Сталинге Германиямен келісім жасау сол елмен бірден соғысқа түспеуді және Шығыс Польша, Эстония, Латвия, Литва, Финляндия және Бессарабиядағы кеңестік аумақтық мүдделерді қанағаттандыруға мүмкіндік беретіні анық болды; ал Ұлыбритания мен Франциямен одақ территориялық пайда әкелмейтін еді және Германиямен соғыс қаупін тудыратын, онда КСРО неміс шабуылының күйреуіне ұшырауы мүмкін еді.

Негізгі дереккөздер

Сонтаг, Реймонд Джеймс және Джеймс Стюарт Бедди, редакторлар. Нацистік-кеңес қатынастары, 1939–1941: Неміс сыртқы істер министрлігінің мұрағаттарынан құжаттар (АҚШ Мемлекеттік департаменті, 1948) – онлайн.