Кіріспе

Ақыл философиясындағы тұжырымдама. Ақыл философиясындағы пайдаланушы иллюзиясы – сананың ұсынылып отырған сипаттамасының метафорасы, ол саналы тәжірибе объективті шындықты тікелей ашпайды, бірақ оның орнына адамдарға шешім қабылдауға және ортада әрекет етуге мүмкіндік беретін шындықтың жеңілдетілген нұсқасын ұсынады, бұл компьютерлік жұмыс үстеліне ұқсас. Осы тұрғыдан алғанда, әлемді қабылдауымыз дереу емес, себебі барлық сезімдерді өңдеу үшін уақыт керек. Соған сәйкес, саналы тәжірибеміз – болып жатқан оқиғаның толыққанды бейнесі емес, көбінесе мидың санасыз жасайтын симуляциясы. Сондықтан, санамыз оқшаулай немесе азайта алмайтын, біздің қабылдауымыздың шегінен тыс құбылыстар болуы мүмкін. "Пайдаланушы иллюзиясы" терминін алғаш рет Xerox PARC компаниясында графикалық пайдаланушы интерфейстерінде жұмыс істеген компьютер ғалымы Алан Кей енгізді, ол үстел компьютерінің интерфейсі құратын иллюзияны сипаттады. Тор Нёрретрандерс өзінің "Пайдаланушы иллюзиясы: сананы өлшемге келтіру" атты кітабында саналы тәжірибеге метафора ретінде қарастырды, ал бұл тұжырымды Даниель Деннет одан әрі дамытты, ол адам санасының "пайдаланушы иллюзиясы" екені деген пікірді қабылдады.

Этимология

"Колданушы иллюзиясы" терминін алғаш рет Xerox PARC-те графикалық пайдаланушы интерфейстерінде жұмыс істейтін компьютер ғалымы Алан Кей компьютердің жұмыс үстелінің пайдаланушы интерфейсі арқылы тудырылатын иллюзияны сипаттау үшін қолданды. Кей жұмыс үстелінің визуальды метафорасы компьютердің жасырын күрделілігін жеңілдетілген түрде көрсетуге арналған құрал ғана екенін айтты. Бұл "колданушы иллюзиясы" компьютерді оның нақты күйінен гөрі әлдеқайда қарапайым етіп бейнелейді, және қолданушының көзқарасы бойынша, ол компьютерді пайдалану кезінде әрекет етуге және шешімдер қабылдауға ғана мүмкіндік беретін адам-компьютер интерфейсі емес, сонымен қатар барлық жағдайларда компьютердің өзі болып табылады. Мысалы, компьютер дизайнерлері терезелер мен бумаларды жасайды, бұл объектілер тек интерфейсте ғана бар, бірақ қолданушыға күрделі бағдарламалаумен өзара әрекеттесуге мүмкіндік береді.

Ақпаратты өңдеу

Аң-сезім – пайдаланушы иллюзиясының бір түрі деген пікірді Тор Нёрретрандерс 1991 жылғы «The User Illusion: Cutting Consciousness Down to Size» кітабында зерттейді. Нёрретрандерс сана мәселесіне ақпаратты өңдеу тұрғысынан қарастырады, онда ол адам миын компьютер ретінде қарастырады. Оның сөзіне сәйкес, жұмыстың көп бөлігі санастың асты деңгейінде жүзеге асырылады: біз секундына шамамен 12 миллион ақпарат бірлігін қабылдаймыз, оның ішінде 10 миллионы көруге, 1 миллионы сезінуге, ал қалғаны басқа сезімдерге бөлінеді. Осы үлкен көлемдегі ақпараттың көп бөлігі санасыз өңделгенімен, саналы ақпарат өңдеу шамамен 60 бит/сек жылдамдықпен жұмыс істей алады. Осылайша, сана сезім мүшелерінен түсетін ақпаратты саналы тәжірибеге қабілетті деңгейге дейін таңдап алып, сүзгі ретінде әрекет етеді. Бұл сондай-ақ, біздің неге бір уақытта шектеулі ғана нысандарға назар аударып, оларды қабылдай алатынымызды және алғаш рет кездесетін нәрсеге бейімделу үшін көп күш жұмсауымызды түсіндіреді, себебі миымыз жаңа түсетін ақпаратты қалай сүзгілеуді үйренуге тырысады. Мысалы, спортта жаңа дағдыларды үйрену қиын. Әр аяқ-қолдың нақты қозғалысын үйреніп, оларды үйлестіру үшін жаттығулар қажет. Осылайша, Нёрретрандерс спортшылар өз дағдылары туралы тым көп ойланып, қателесетіні туралы айтқанда, бұл ойлау процесінің баяулауынан туындауы мүмкін, нәтижесінде сана араласып, бақылауды өз қолына алады. Бенджамин Либет сананың пайдаланушы иллюзиясы идеясын қолдайтын тәжірибе жүргізді. Бұл зерттеу саналы және санасыз санамыздың арасындағы байланысты зерттеді. Өлшеуіш электродтар қосылған қатысушылардан саусақтарын қозғау сұралды. Бұлшықетті иіру туралы шешім қабылдамас бұрын жарты секундқа дейін мида электрлік сигнал тіркелді. Кереметі, шешімді өзінің әрекет етуге деген ниетін сезінуден бұрын санасыз нейрондар қабылдайды. Бұл зерттеу сананың бастамашы емес екенін көрсетеді. Дегенмен, санасыз санамыз ақпаратты өңдеп, біз білмей тұрып, санамызға қандай ақпаратты жіберу керектігін анықтайды.

Өзгелердің және өз-өзіңнің үлгілері

Дэниел Деннет телефон жүйесінде болып жатқан барлық нәрсені адам түсінбесе де, біз телефонды қарапайым сенулер мен итермелер арқылы оңай пайдалана аламыз дейді. Сондықтан, пайдаланушы иллюзиясы өмірді жеңілдетеді, интерфейспен жұмыс істеу үшін бізге негізгі принциптерді білмей, бірнеше қарапайым қадамдар жеткілікті. Осылайша, ол адамдар шындықты "пайдаланушы иллюзиясы" ретінде қабылдайды, онда саналы тәжірибеміз шындықтың қысқартылған нұсқасы болып табылады және бізге әлемде еркін әрекет етуге мүмкіндік береді. Деннет бұл құбылыстан пайда көреміз деп санайды, себебі "Бұл мидың өзінің өзіне жасаған 'пайдаланушы иллюзиясы'. Мидың қалай жұмыс істейтінін түсінуі міндетті емес". Сонымен қатар, біздің санамызда басқаларды "саналы агенттер" ретінде бейнелейтін модельдер қалыптасқан. А кісісі В кісісімен сөйлескенде, В кісісі А кісісінің ішкі ойларына тікелей қол жеткізе алмайды; бірақ А кісісінің ойында не болып жатқанын сезіне алады, ал А кісісі де өз ойларын жеткізе алады. Деннет былай дейді: "Тек сенің санаң – менің сен туралы жасаған иллюзиям, ал менің санаң – сенің мен туралы жасаған иллюзияң". Сонымен қатар, адам өзінің өзі туралы да модельге ие. А кісісі В кісісіне қалай сұрақтар қойып, жауап күтетін болса, солайша өзінің ішкі әлеміне де қол жеткізе алады, өз ойларын тексеріп, қалағанындай ойлауға немесе ойламауға мәжбүрлей алады. Пайдаланушы иллюзиясы арқылы біз өз миымызды манипуляциялаймыз.

Эволюциялық жарамдылық

Дональд Д. Хоффман пайдаланушы иллюзиясының Дарвинизмнің таңдау қысымынан қалай пайда болғанын түсіндіреді. Хоффман классикалық аргумент эволюциялық сәйкестіктің қоршаған орта туралы шындықты қабылдаумен байланысты болғанымен, сәйкестік функциясы объективті шындықпен тікелей байланысты болуы міндетті емес деп санайды. Хоффман мен әріптесі Четан Пракаш айтады: "Табиғи іріктеу арқылы эволюция бойынша, шындықты нақты көретін организм, шындықты мүлдем көрмей, бірақ тек сәйкестікке бағытталған, сондай-ақ күрделі организмнен ешқашан артық сәйкес болмайды. Ешқашан." Хоффман эволюцияның бізді тірі қалуға және көбейтуге мүмкіндік беретін қабылдау мен саналы тәжірибеге ие болуға қалыптастырғанын түсіндіреді. Компьютердегі жұмыс үстелі сияқты, шындықты қабылдауымыз – адаптивті мінез-құлықты бағыттайтын, жөнге келтірілген қарапайымдана ғана, пайдаланушы иллюзиясы.

Өзін-өзі тексеру

Пайдаланушы иллюзиясын сынаушылар адамдардың өз миының ұсынылымдарының мазмұнына интроспекция және ішкі сөйлеуді талдау арқылы қол жеткізе алатынын айтады. Бұл сыншылар адамдар көбінесе нені білдіретінін біледі, бірақ олар не айтқандары немесе қалай айтқандары туралы жаңылысуы мүмкін екенін көрсетеді. Бұдан әрі, сыншылар ішкі сөйлеу эпизодтары біздің миымыздың кейбір күйлерінің мазмұнына қол жеткізуге мүмкіндік береді, соның арқасында біз өз миымыздың күйлері нені білдіретінін интроспекция арқылы біле аламыз деп таластайды. Бұл аргумент сананың әлемнің жеңілдетілген бейнесі екендігі туралы пікірге қарсы тұрады, онда біз шындықтың толық ақпаратына қол жеткізе алмаймыз, себебі сіз интроспекциялайтын нәрсе – нақты бар нәрсе.

Әлеуметтік мінез-құлық

Пайдаланушы иллюзиясы сананың әлеуметтік мінез-құлықты және ынтымақтастықты арттыру үшін пайдаланылатын эволюциялық құрал екенін ұсынады. Әлеуметтік жәндіктер бұл тұжырымға қарсы аргумент келтіреді, себебі олар әлеуметтік ынтымақтастық пен күрделі топтық ойлауды қамтиды. Сыншылар өте кішкентай миы бар әлеуметтік жәндіктердің болуы әлеуметтік мінез-құлыққа сананың қажеттігі туралы пікірді жоққа шығарады, олардың миы санаға ие болу үшін тым кішкентай екенін, бірақ олардың арасында функционалдық тұрғыдан күрделі әлеуметтік ынтымақтастық пен манипуляцияға (қағаз жарғақтар мен Джек Жампер құмырсқаларындағы және жұмыртқа салғанда жасырынған бал араларындағы иерархиялар сияқты) ұқсас мінез-құлықтар байқалады. Бұл сыншылар сондай-ақ жәндіктер мен басқа да өте кішкентай милы жануарлардың әлеуметтік мінез-құлқы бірнеше рет тәуелсіз түрде дамығандықтан, әлеуметтік өмір сүруге қарапайым реакциялық әлеуметтік мінез-құлықтан тағамды көп тұтынатын санаға қатысты таңдау қысымын тудыруда эволюциялық қиындықтар жоқ екенін айтады. Бұл сыншылар санаға басқа эволюциялық жолдардың да мүмкін екенін, мысалы, пластикалық өзгергіштікті арттыратын сындық бағалау, бұл қате пікірлерді сынау арқылы жүзеге асырылады, сонымен қатар мұндай сындық сананың Нёрретрандер ұсынған ақтаушы түрден мүлдем өзгеше болатынын, соның ішінде сындық сана адамдарға өз ойларын өзгертуге көбірек мүмкіндік беретінін, ал ақтаушы сана оларды ақтауға және көндіруге бағытталғанын атап көрсетеді.

Еркін ерік

Еркін ерік философиялық тұрғыдан, адамның ешқандай сыртқы күштің әсеріне ұшырамастан, өз әрекеттерінің бағытын анықтау қабілеті ретінде қарастырылады. Егер сана болмаса, адамдар өз шешімдеріне аз ғана ықпал етеді де, адамның шешім қабылдау процесін биологиялық факторлар бақылайды деуге болады. Дэниел Деннет адамның саналы еркін таңдау сезімі – адамның биологиялық механизмдері құратын пайдаланушы интерфейсі екенін айтады. Бірақ көптеген философтар еркін ерік пен сана – екі бөлек ұғым болғанымен, еркін ерік сана идеясының негізінде қаланатынына сенеді. Егер сана – адам миындағы деректердің құратын алдаушы көрініс болса, онда бұл еркін еріктің жоқ деген теорияны қуаттай түседі.