Кіріспе

Словениялық суретші және сәулетші Марджетица Потрч (; 1953 жылы туған) – Словенияның Любляна қаласындағы суретші және сәулетші. Потрчтің пәнаралық тәжірибесіне орын басты жобалар, зерттеулер, сәулеттік зерттемелер және суреттер (көрнекі эсселер мен схемалар) кіреді. Оның жұмысы заманауи сәулеттік тәжірибені (әсіресе, энергия инфрақұрылымы және су пайдалану саласында) және адамдардың бірге өмір сүру жолдарын құжаттаумен және түсіндірумен айналысады. Ол әсіресе әлеуметтік сәулетке және қауымдастықтар мен үкіметтердің қалай бірлесіп жұмыс істей алатынына, мықтырақ және төзімді қалаларды құруға қызығушылық танытады. Соңғы жобаларында ол адам қоғамы мен табиғат арасындағы қарым-қатынасқа да назар аударды және табиғаттың құқықтарын қорғауды жақтады. Оның жұмысы көбінесе басқа суретшілермен, сәулетшілермен, әртүрлі сала мамандарымен, сондай-ақ жергілікті қауымдастықтармен бірлескен жұмысты қамтиды. "Оның жобалары қауымдастықтағы қолданыстағы әлеуметтік капиталды анықтауға ерекше сезімталдық көрсетеді, ол күнделікті мәселелерді шешу үшін жұмыс істегенде пайдаланады" (Curry Stone Foundation мәлімдемесінен). Осы ынтымақтастықтар арқылы, әсіресе, "Тірі әлем үшін дизайн" класындағы студенттермен бірлесе отырып, оның жұмысы жергілікті тұрғындар өздерінің қауымдастықтары мен тұрғын орталарын болашақ қиындықтарға жауап беруге қабілетті ету үшін қолдана алатын жаңа әдістемелерді, құралдарды және стратегияларды зерттейді. Ол мұндай бірлескен жұмысты "білім алмасудағы серіктестік" деп сипаттайды және экологиялық қорғаушылар мен жергілікті халықтар арасындағы сияқты жаңа одақтарды дамытудың маңыздылығын атап көрсетеді, бұл модернистік дискурстың стандартталған, объективті білімінен асып түсетін жаңа "гибридті" білімді құруға мүмкіндік береді.

Бастапқы өмірі

Потрч Словенияның астанасы Любляна қаласында дүниеге келген, ол кезде Югославия Социалистік Федеративтік Республикасының құрамында болған. Оның ата-анасы екеуі де жазушы болған. Оның әкесі Иван Потрч – белгілі словен социалистік реализм романисі және драматургі, тегі Штирия аймағынан, ал «Младинска Книга» баспа үйінің бас редакторы болған. Оның анасы Бранка Юрка – мұғалім, журнал редакторы және балаларға арналған танымал автор. Ол Словенияның батысындағы Карст аймағында дүниеге келген, бірақ Мариборға көшіп, Марджетицаның әкесімен сол жерде танысқан. Марджетица Потрч 1978 жылы сәулет, ал 1986 және 1988 жылдары мүсін салалары бойынша Любляна университетін бітірген. 1990 жылы ол АҚШ-қа көшіп кеткен. Осы кезеңдегі инсталляцияларында көбінесе әртүрлі қабырғалар қолданылған; мысалы, «Утопияның екі жағы» (1993, Венеция биенналесіндегі Словения павильоны үшін жасалған) және «Theatrum Mundi: Territories» сериясы (1993–1996). Ол осы тұста: «Мен заттар жасамаймын. Мен қабырғалар тұрғызамын» деп атап өткен – бұл оның туындылары объектіге негізделген мүсінге қарсы екенін көрсетеді. 1994 жылы ол Люблянаға қайта оралды. Содан бері Потрчтың жұмысы бейнелеу өнері, сәулет және әлеуметтік ғылымдардың тоғысқан жерінде дамып келеді.

Жергілікті жобалар

2003 жылы Потрч Венесуэланың Каракас қаласында алты ай бойы «Каракас жағдайы» жобасы аясында бейресми қала туралы зерттеулер жүргізуге шақырылды. Онда ол израильдік сәулетші Лият Есаковпен және жергілікті тұрғындармен бірлесіп «Құрғақ дәретхана» жобасын әзірледі. Бұл жобада экологиялық тұрғыдан қауіпсіз, су қолданбайтын дәретхана Каракастағы Ла Вега бариосының жоғарғы бөлігінде орнатылды. «Құрғақ дәретхана» – Потрчтің қатысушылық дизайнымен және тұрақтылық мәселелеріне, әсіресе энергия және су инфрақұрылымына баса назар аударатын жобаларының бірі. Басқа маңызды жобалар: «Табиғаттан энергия» (Barefoot College, Раджастан, Үндістан және Catherine Ferguson Academy, Детройт, Мичиган, АҚШ, 2005), «Аспаз, фермер, оның әйелі және көршісі» (Stedelijk Goes West, Амстердам, 2009), «Венеция лагунасындағы фермада жаңбыр суын жинау» (Sant'Erasmo аралы, Венеция лагунасы, 2010), «Соуэто жобасы» (9UB, Соуэто, Оңтүстік Африка, 2014) және «Топырақ пен су: Кингс Крос тоғаны клубы» (Relay Art Programme, Кингс Крос, Лондон, 2015). Потрчтің пікірінше, қоғамдық қатысумен жүзеге асырылатын және таратылатын тұрақты шешімдер осы қауымдастықтарды күшейтуге және төменнен құрылатын демократияны қалыптастыруға көмектеседі. 2011 жылдан 2018 жылға дейін Марджетика Потрч Германияның Гамбург қаласындағы Көркемөнер университеті/HFBK әлеуметтік дизайнының профессоры болды, онда ол «Тірі әлем үшін дизайн» атты қатысушылық тәжірибелерге арналған сабақты оқытты. Ол және оның студенттері әлемнің әртүрлі елдерінде (Германия, Грекия, Израиль, Мексика, АҚШ және Оңтүстік Африка, мысалы) қатысушылық дизайн жобаларын жүзеге асырды. Бұл жобаларда Потрч және оның студенттері өздерін қоғамдық қатысумен байланысты делдалдар және серіктестер ретінде қарастырып, қатысушылық тәжірибелері үшін жаңа әдістемелер мен жаңа терминологияны жасады, мысалы, «өтпел рәсімдер», «қарым-қатынас объектілері» және «перформативтік әрекеттер» сияқты. Лаура Бернхардтпен сұхбаттасқанда Потрч былай деді: «Мен өз рөлімді қатысушылық тәжірибелерде және бірлескен жобаларда делдал ретінде осылай түсінемін. Егер сіз суретші, дизайнер немесе сәулетші болсаңыз және қарым-қатынастарды құру мен дамытуға қатыссаңыз, онда сіз оны өзіңіз бен басқалар – жергілікті тұрғындар үшін идеяларды сынап көру, білім алмасу және жергілікті басқаруға қатысу үшін зертхана ретінде қарастырасыз. Сіз тек бір автор ғана емес, сонымен қатар процестің делдалы екенін түсінесіз. Бұдан артық не болу мүмкін? Осы жобаларға қатысатын суретші немесе дизайнер жобаның тұжырымдамалық негізіне сенім артуы керек. Демек, бұл белгілі бір құндылықтарды сақтау емес, қазіргі заманға сай жаңа құндылықтарды құру туралы». «Соуэто жобасы» (2014) ерекше атауға лайық. Ол сыныппен бірге Йоханнесбургтің Соуэто ауданында екі ай өткізді, онда олар Орландо Ист ауданының тұрғындарымен бірге қоқысқа толы, бұрынғы қоғамдық кеңістікті қоғамдық орынға айналдыру үшін жұмыс істеді. 2010 жылдан бері Потрч Роттердамда орналасқан Ooze (Eva Pfannes және Sylvain Hartenberg) сәулет және дизайн практикасымен бірқатар жобаларда ынтымақтастық етеді. Суды тазартуға бағытталған жобалардың арасында: «Сулар арасында»: Германияның Эссен қаласындағы «Эмшер» қоғамдық бағы (2010) – Эмшер өзеніндегі аралда толыққанды тұрақты сумен жабдықтау жүйесін құрды; «Топырақ пен су туралы»: Лондондағы «King's Cross Pond Club» (2015) – құрылыс алаңында өзінің микроэкологиялық ортасы бар табиғи жүзу тоғанын жасады; және «Болашақ аралы» – Стокгольм университетінің Альбано кампусында (2023) – климаттың өзгеруінің әсерін нақты уақытта көрсететін, жылытылатын және жылытылмаған аймақтары бар арал құрды.

Архитектуралық іс-шаралар

Потрчтің "архитектуралық кейс-студиялар" деп атаған үлкен галереялық инсталляциялары оның жұмысының орталық бөлігін құрайтын бірегей тәжірибе болып табылады. Ол "театрлық нысандар" деп сипаттаған бұл үйлер, қоршаған ортаға, әлеуметтік, экономикалық және саяси мәселелерге қатысты нақты архитектуралық тәжірибені көрсетеді. Жұмыстың бастауы әрқашан айқындалады, ал бастапқы жағдайдың қара-ақ деректі фотосуреті құжаттаманың бір бөлігі ретінде ұсынылады. Мысалы, "Гибридті үй: Каракас, Батыс жағалау, Батыс Палм Бич" (Палм Бич қазіргі заманғы өнер институты, Лейк Уорт, Флорида, 2003) ХХІ ғасырдағы үш өте әртүрлі қауымдастықтың – Каракастағы кедейлер ауданы, Батыс жағалаудағы еврей елді мекені және Флорида штатының Батыс Палм Бич қаласындағы уақытша тұрғын үйлер қауымдастығының кеңістік, қауіпсіздік, энергия, су және байланыс мәселелерін қалай шешетінін көрсетеді. Тағы бір архитектуралық кейс-студия, "Дункан ауылының негізгі бөлімі", 2002 жылы Берлиндегі Galerie Nordenhake галереясында алғаш рет ұсынылды. Ол муниципалитет билігі (осы жағдайда, Оңтүстік Африкадағы Шығыс Лондон) мен тұрғындар арасындағы ынтымақтастықтың мысалы болып табылады: қала су, энергия және кәріз инфрақұрылымына қосылған негізгі бөлімдерді қамтамасыз етті, ал жаңа тұрғындар өз үйлерін олардың айналасына салды. Кейінгі инсталляцияларда су резервуары, спутниктік тарелка, күннен қорғайтын шатыр, үй және қалалық шаруашылық сияқты жаңа элементтер қосылды, бұл тұрғындар салған өсіп келе жатқан құрылымды көрсету үшін жасалды. Потрч "Caracas: Growing Houses" архитектуралық кейс-студиясын, алғаш рет 2012 жылы Берлиндегі Hamburger Bahnhof – Қазіргі заманғы өнер мұражайында Architektonika 2 көрмесінде ұсынды, "бейресми қаланың үш өлшемді портреті" деп сипаттайды. Караккастағы кедейлер ауданынан салынған екі үй өзінің орналасуын және ортақ инфрақұрылымын келіседі. Модернистік Каракас қаласынан айырмашылығы, кедейлер ауданының ауылдық сияқты бейресми қаласы жекелеген адамдар емес, қауымдастыққа басымдық береді. "Үйлер екі жағдайда өседі", - дейді Потрч. Біріншіден, бұл өздері салған архитектура екенін көресіз, екіншіден, архитектура отбасылар өсіп, бір-бірімен қарым-қатынас жасайтын сайын өсіп, өзгеріп отырады: "Барлықтың мәні – бірге өмір сүруде". "The School of the Forest/Miami Campus" (2015) – Бразилиядағы Акре штатындағы қауымдық орталықтың архитектуралық кейс-студиясы. Ол 2005 жылы Акрода басталған Universidade da Floresta бастамасына негізделген, ол жергілікті қауымдастықтардың білімін ғылыми біліммен біріктіреді, екі жүйеге де бірдей құрметпен қарастырады. Маямидегі Pérez өнер мұражайындағы көрмеде галереяда салынған ғимаратта бірқатар дәрістер, семинарлар мен шеберлік сабақтары өткізілді. "Адам мен Жер арасындағы келісім үйі" (2022) кейс-студиясы Амазонияның палафиталарынан шабыттанды. Бұл талшықты арқанмен байланыстырылған қарапайым ағаш үй. Бұл жұмыста салынған архитектура табиғатпен диалогтағы әлеуметтік архитектура ұғымымен біріктірілген. Жерді бейнелейтін негіз әлеуметтік келісімдер әлемін, оның ішінде адам мен табиғат арасындағы келісімдерді қолдайды. Галерея төбесіне дейін созылған арқандар жер мен аспанды байланыстырады және адамның табиғатқа тәуелділігін және табиғатпен бірге өмір сүруін көрсетеді. Құрылымдағы суреттер қоғам мен планетаның өмірінде, әсіресе Австралиядағы табиғат құқықтары үшін күресте көрініс тапқан келісімді бейнелейді. Бұл жұмыс 2022 жылы Сиднейдегі 23-ші биенналеде көрсетілді.

Ғылыми-зерттеу жобалары

2003 жылы Каракаста алты айлық ғылыми-зерттеу тағылымынан бастап, Потрчтің шығармашылығы өзін жаңадан құрып жатқан аймақтардағы ұзақ мерзімді ғылыми-зерттеу жобаларын қамтыды. Олардың арасында ең маңыздылары – 2006 жылы Бразилияның батысындағы Амазонка штатындағы Акредегі жобалары (Сан-Паулу өнер биенналесімен бірлесе жүргізілді); Батыс Балқандағы тоғыз қалада өткен «Жоғалған трасса» экспедициясы, оны суретшілер мен архитекторлар тобымен бірлесіп ұйымдастырды; 2007 жылы «Катринадан» кейінгі Нью-Орлеандағы су мәселелері бойынша ғылыми-зерттеу жобасы; және 23-ші Сидней биенналесіне (2022) арналған көп бөлімді инсталляциясы, ол өзендердің құқықтары мен адамның табиғатпен қарым-қатынасына бағышталған, онда ол Wiradjuri ақсақалы Рей Вудспен бірлесіп жұмыс істеді. Бұрынырақ айтқандай, жеке тұлғалармен, топтармен және ұйымдармен ынтымақтастық оның дерлік барлық ғылыми-зерттеу жобаларының негізгі бөлігі болып табылады.

Көрнекі эсселер мен диаграммалар

Бұл зерттеу жобалары оның сәулеттік зерттемелеріне ғана емес, сонымен қатар оның зерттеулерін кең аудиторияға ұсынып тұратын визуалды эсселер мен үлкен форматты диаграммалар үшін де негіз құрайды. Потрч өзінің визуалды эсселерін қарапайым кескіндер мен мәтін арқылы зерттеген қауымдастықтарының қиындықтары мен стратегияларын жеткізу және түсіндіру мақсатында повестьтер ретінде құрастырады. Мұндай жұмыстардың ішінде, мысалы, "Кеңістіктік әділдік үшін күрес" (2005), "Флорестания" (2006), "Дункан ауылының азаматтары сөйлейді" (2012), "Табиғи әділдік үшін күрес" (2017) және Сидней биенналесі үшін "Өзеннің құқығы" (2021) мен "Лаклан өзенінің өмірі" (2022) бар. Оның диаграммаларына "Жаңа Орлеанның Ұлы Республикасы" (2007), "Жер суреттері" (2009–2019) және "Әңгімелер заманындағы әлем" (2020) кіреді. Диаграммалар көбінесе қабырға суреттері түрінде көрсетіледі, мысалы, Сидней биенналесінің 23-ші шарасындағы оның презентациясында.

Кітап басылымдары

Марджетица Потрч, Шұғыл сәулет (2003). Майкл Раш редакциялаған, Карлос Басуальдо, Лият Есаков, Марджетица Потрч, Майкл Раш және Эйал Вейцманның мақалаларымен. Лейк Уорт, Флорида: Палм Бич қазіргі заманғы өнер институты. Марджетица Потрч, Келесі аялдама, Киоск (2003). Ливия Палди редакциялаған, Зденка Бадовинченің, Ханс Ульрих Обрист, Ливия Палди, Марджетица Потрч және Горан Томчичтің мақалаларымен. Любляна: Moderna galerija. "Revolver Archiv für aktuelle Kunst" таратылыммен. Марджетица Потрч, Қалалық келіссөздер (2003). Косме де Баранано, Ана Мария Торрес, Марджетица Потрч, Макс Протеч және Франческо Кареридің мақалаларымен редакцияланған. Валенсия, Испания: Валенсиялық заманауи өнер институты (IVAM). Марджетица Потрч, Флорестания (2009). Ханновер, НХ: Дартмут колледжі. Марджетица Потрч және Тірі әлем үшін дизайн, Совето жобасы (2014). Берлин: "Архив кітаптары".

Мақалалар, шолулар және баяндамалар

Карлос Басуальдо мен Рейналдо Ладага, "Керекөздік ережелері", Artforum International, 2004 жылғы наурыз, 166–170 беттер. Элеонора Хартни, "Бөлшектер үйі", Art in America, 2004 жылғы мамыр, 140–143 беттер. Марко Скотини, "Құрғақ дәретхана", Domus, № 891, Geo Design (сәуір 2006), 88–91 беттер. Марджетица Потрч, "Акрдағы жаңа аумақтар және олардың маңыздылығы", e-flux Journal, № 00, 2008 жылғы қараша. Эссе Florestania (Дартмут колледжі, 2009) және The School of the Forest/Miami Campus (Perez Art Museum, Miami, 2015) және Eco Visionaries (Bildmuseet, Umeå, Sweden, 2018) көрмелерінің каталогтарында қайта басылды. Анна Дизеузе, "Vivere di avversità: l'arte della precarietà / Thriving On Adversity: The Art of Precariousness", Lotus International, № 143 (2010), 122–129 беттер. (Итальян және ағылшын тілдерінде.) "Марджетица Потрчпен сұхбат", Феликс Меритис, "Актерлер, агенттер және қатысушылар II: Әлеуметтік тұрғын үй" симпозиумы, SKOR, Өнер және қоғамдық домен қоры, Амстердам, 2011 жылғы 13 желтоқсан. Марджетица Потрч, "Болашақ қаланың көрінісі және суретшінің делдал ретіндегі рөлі", Гарвардтың Дизайн мектебіндегі сөйлеген сөзі, 18 сәуір 2012. “Artists at Work: Marjetica Potrč”, Берит Фишермен сұхбат, Afterall Online, 2012 жылғы маусым. Линда Вайнтрауб, "Марджетица Потрч: Шалғайлар мен кондоминиумдарды өздігінен жаңарту", To Life! : Эко-өнер тұрақты планетаны іздеуде, Калифорния университеті баспасы, 2012, 247–252 беттер. Марджетица Потрч, "Қоғамдық кеңістік – әлеуметтік келісім", Массачусетс технология институтының Өнер, мәдениет және технология бағдарламасы үшін сөйлеген сөзі, 2015 жылғы қазан. Марджетица Потрч, "Совето жобасы". Public Space? Lost and Found, Гедиминас Урбонас, Энн Луи және Лукас Фримен редакциялаған, MIT Press, 2017, 235–243 беттер. Марджетица Потрч, "Сәндігерлік әңгіме", доктор Габриэль Кнапштейнмен әңгіме, Берлиннің Норденхаке галереясы, 2019 жылғы қыркүйек. Марджетица Потрч, "Ынтымақтастық туралы", "Архитектура және көркем өнер саласындағы ғылыми-зерттеу және қосымша білім беру бөлімі, Корольдік өнер институты, Стокгольм, 2020 жылғы қараша. Марджетица Потрч, "Сәндігер делдал ретінде: мәдениетті өзгерту және жаңа құндылықтар жасау", Лаура Бернхардтпен сұхбат, Current – Kunst und Urbaner Raum (Штутгарт), № 1, 2021, 21–27 беттер. (Неміс және ағылшын тілдерінде.) Марджетица Потрч, "Сәндігерлік әңгіме", Гилли Карьевскимен әңгіме, Галерея Норденхаке, Берлин, 2023 жылғы 17 наурыз. Марджетица Потрч, "Табиғаттың жекелігі", Нитин Батла, Сантьяго дель Иеро, Лора Турли, Анна Винхьюс және басқалармен әңгіме, лекциялық серияның бөлігі ретінде, Аумақ туралы сессиялар: Бұзылған әлемдегі урбанизм: ЖАҢАРТУ, ETH Цюрих D ARCH, ONA Fokushalle E7, Цюрих, 25 мамыр 2023.