Кіріспе

Ежелгі грек жеңіл жаяу әскерінің түрі Пелтаст ( – Фракия мен Пеониядан шыққан, өзімен бірге арнайы қалқан алып жүретін жеңіл жаяу әскердің түрі. Фукидид фракиялық пельтасттарды айтады, ал Ксенофонт «Анабасис» еңбегінде фракиялық және грек пельтаст әскерлерін ажыратады. Пельтасттар эллинистік әскерлерде көбінесе жедел шабуыл жасаушы ретінде қызмет еткен. Орта ғасырларда осы термин византиялық жаяу әскердің бір түрін атау үшін де қолданылған.

Пелталық қалқан

Пелтасттар негізгі қорғанышы ретінде "пельте" (көне грекше πέλτη; латынша: pelta) деп аталатын, жарты ай пішіндес сабаннан тоқылған қалқанды қолданатын, сол себепті олар пелтасттар деп аталды. Аристотельдің сөзіне сәйкес, пельте жиекті болмаған және ешкі немесе қой терісімен жабылған. Кейбір әдебиеттерде қалқан дөңгелек болуы мүмкін екені айтылса да, суретте әдетте жарты ай пішіндес болып бейнеленеді. Бұл қалқан скиф өнерінде де кездеседі және Орталық Еуропада кең таралған түр болуы мүмкін. Қалқанды орталық белбеумен және жиегіне жақын тұтқамен немесе тек орталық тұтқамен ұстауға болады. Сонымен қатар, оның арқаға іліп тасуға арналған белбеуі (немесе бауы) болған болуы мүмкін, себебі фракиялық пелтасттар жаудан қашқанда қалқандарын арқаларына іліп алып жүретін.

Қарулар

Пелтасттардың қаруы бірнеше сүңгіден тұрды, олардың лақтыру кезінде күштірек тастауға мүмкіндік беретін баулары болуы мүмкін.

Даму

Архаикалық Грецияда грек жауынгерлік дәстүрі негізінен ауыр жаяу әскерге, яғни гоплиттерге бағытталған. Пелтасттардың күресу стилі Фракияда пайда болды, ал алғашқы грек пелтастары Фракия жағалауындағы грек қалаларынан жалданып алынған. Пелтастар б.з.д. 4 ғасырында грек жалдамалы әскерлерінің басты түріне айналды. Олардың жабдықтары дәстүрлі гоплиттерге қарағанда арзан болғандықтан, қоғамның кедей топтарына қол жеткізу оңайырақ еді. Афиналық генерал Ификрат б.з.д. 390 жылы Лехеум шайқасында негізінен пелтасттарды қолданып, спарталық фаланганы жеңді. Диодор Сицилийдің мәліметінше, Ификрат б.з.д. 374 жыл шамасында әскерлерін ұзын найзалармен қайта қаруландырған. Бұл реформа нәтижесінде найзаның орнына кішкентай қалқан, қылыш және найзамен қаруланған "пельтаст" түрі пайда болған болуы мүмкін. Кейбір зерттеушілер, мысалы, Дж. Г. П. Бест, осы кезеңдегі "пельтастар" дәстүрлі мағынада пельтаст емес, ұзын найзамен қатар pelte қалқанын алып жүрген жеңіл қаруланған гоплиттер болған, олар Македония фалангасының тікелей ата-бабасы саналған. Дегенмен, Ификраттан бұрынғы пельтастардың суреттерінде де соққылы найзалар кездеседі, ал кейбір пельтастар оларды найзамен бірге алып жүрген болуы мүмкін. Шабуылдық найзаларды пельтастар қолданғандығы туралы ешқандай шайқас есебінде мәлімет жоқ болғандықтан, оларды кейде жеке тұлғалар өздерінің қалауынша (саясат немесе реформаның бөлігі ретінде емес) таңдап алып жүрген болуы мүмкін. Б.з.д. 400 жылға жуық Пайваның ликиялық саркофагында дөңгелек pelte ұстаған, бірақ қол үстінен найзасын қолданатын әскер бейнеленген. Ол мойын қорғағышы бар pilos бас киімін киген, бірақ қандай да бір қару-жарақсыз. Оның жабдығы Ификраттың жаңа әскерлеріне ұқсас. Б.з.д. 4 ғасырдың пельтастары кейде бас киім мен зығырдан жасалған қару-жарақ киген көрінеді. Ұлы Александр Македонияның солтүстігіндегі фракиялық тайпалардан, әсіресе агриандардан пельтасттарды жалдады. Б.з.д. 3 ғасырында пельтастар біртіндеп түреофорлармен алмастырылды. Кейінгі кезде пельтастар туралы сілтемелер олардың жабдықтарының стиліне қатысты болмауы мүмкін, өйткені "пельтаст" сөзі жалдамалы әскердің синониміне айналды.

Анатолиялық

Анадолияда зымыран тастаумен, жеңіл қалқанмен және кейде сүңгімен күресу дәстүрі болған. Бұл сияқты қаруланған бірнеше жасақтар б.з.д. 480 жылы Грецияға шабуыл жасаған Ксеркс I әскерінде кездескен. Мысалы, пафлагондықтар мен фригийліктер тоқылған дулыға киіп, тізеге дейін жететін жергілікті етік таққан. Олар кішкентай қалқандар, қысқа сүңгілер, зымырандар және қылыштармен қаруланған.

Парсы әскерінде

Б.з.д. V ғасырдың ортасынан бастап, грек суреттерінде парсы әскерлерінің құрамында жеңіл қаруланған сарбаздар бейнелене бастады. Олар грек және фракиялық пельтастар сияқты жабдықталған, бірақ парсы әскерінің дәстүрлі киімдерін киген. Олар көбінесе сагарис деп аталатын жеңіл шабуырларды қосымша қару ретінде алып жүрген. Бұл сарбаздар парсы тілінде такабара деп, ал олардың қалқандары така деп аталған деген болжам бар. Парсылар грек және фракиялық пельтастардың ықпалында болған болуы мүмкін. Басқа да ықпал көзі болуы мүмкін, мысалы, Кордуэн, мисиандықтар немесе писидиялықтар сияқты Анатолияның таулы тайпалары. Грек деректерінде бұл сарбаздар пельтастар немесе пельтофорой (пельте ұстаушылар) деп аталған.

Антигонидтер әскерінде

Гелленизм дәуірінде Македонияның Антигонид патшаларының жергілікті македондық пельтастардан құралған элиталық корпусы болды. Дегенмен, бұл күшті бұрын талқыланған жеңіл әскерлермен шатастыруға болмайды. Ф. В. Уолбанктің пікірінше, пельтастардың саны шамамен 3000-ға жуық болған, бірақ үшінші Македония соғысына қарай 5000-ға дейін өсті (көптеген жағдайда пельтаст корпусының ішкі бөлімдері болған элиталық агеманы қабылдау үшін). Олардың әрқашан мыңдаған сандармен есептелуі, ұйымдастыру тұрғысынан, пельтастардың хилиархияларға бөлінгенін көрсетеді. Бұл элиталық корпус, әлдеқайда, Александр Македонскийдің гипаспистерімен бірдей мәртебеге, ұқсас жабдықтарға және рөлге ие болды. Осы пельтастар корпусының ішіндегі элиталық құрамасы – Агема болды. Бұл әскерлерді Македонияның Филипп V мәжбүрлі марштарда пайдаланған, бұл олардың жеңіл қаруланғанын және жылдамдығын көрсетеді. Алайда, б.з.д. 168 жылы Пидна шайқасында Ливий македониялық пельтастардың Паэлигниді қалай жеңгенін және бұл фаланганың алдына тікелей шабуылдың қаншалықты қауіпті екенін айтады. Фаланк құрамында күресетін бөлімше пельтаст деп аталуы таңғажайып болғанымен, пельте македониялық қалқанға лайықты атау емес деп айтуға болмайды. Олар Диодор сипаттаған Ификраттың гоплиттерімен немесе пельтастарымен ұқсас жабдықталған болуы мүмкін. Сонымен қатар, олар садақшылар мен сүңгі жибіндей басқа жеңіл әскерлерге көмек көрсетуге де қабілетті болды.

Тактикасы

Оплиттермен кездескенде, пельтустар найзаларды қысқа қашықтықтан лақтырып шабуылдайтын. Егер гоплиттер шабуылға шықса, пельтастар шегінетін. Олар гоплиттерге қарағанда әлдеқайда жеңіл жарақтанғандықтан, әсіресе қиын жерлерде, көбінесе қашып құтылатын. Қуғын аяқталғаннан кейін, мүмкіндігі болса, гоплиттер қатарындағы кез келген тәртіпсіздікті пайдаланып, қайта шабуылдайтын. Сфактерия шайқасында афиналық әскерде 800 садақшы және кем дегенде 800 пельта болды. Фукидид "Пелопоннес соғысының тарихында" былай жазады: "Олар (спартандық гоплиттер) екі жақтан да оларға атылған қарулармен жеңіл әскерлердің шабуылына тоқтатылды". Олар (гоплиттер) жеңіл әскерлерді жақындап келгенде қайтара білгенімен, олар (жеңіл әскерлер) шегінетін кезде де қарсы тұрды, себебі оларда ауыр жарақ болған жоқ және оларды қуып жете алмайтын, осы уақытқа дейін адам тұрмағандықтан жолы қиын болған жерде олардан оза алатын. Басқа жеңіл әскерлермен шайқасқанда, пельталар жақын арада күшпен шабуылдай алатын, себебі олардың қалқандары, қылыштары және дулығалары болды.

Ортағасырлық Византия

Пельтаст (peltastēs) деп аталатын жаяу әскердің бір түрі 6 ғасырғы әскери еңбекте, Византия императоры Мориске байланысты айтылған. Пельтастар 11-12 ғасырлардың соңындағы Комнен дәуіріндегі Византия армиясында ерекше көзге түсті. Көне дәуірдегі пельтастар жеңіл, найзамен қаруланған жаяу әскер болса, Византия кезеңінде осы атпен аталған әскерлердің міндеттері толықтай бірдей болды деу қауіпсіз емес. Византия пельтастары кейде "шабуыл жасақтары" деп сипатталған. Византия пельтастары салыстырмалы түрде жеңіл қаруланған, жауыгерлік аренада жоғары жылдамдықпен қимылдай алатын, соғыс жүргізе білетін, бірақ жақын шайқаста да күш көрсете алатын сарбаздар болды. Олардың қаруларында замандас Византияның ауыр жаяу әскерлері қолданған контарион найзасының қысқартылған нұсқасы болуы мүмкін.