Кіріспе

Көздің пішініне байланысты торқабыққа жарықты дұрыс бағыттаудағы мәселе.

Қалыпты сыну

Көзге анық бейне көру үшін, көздің жарық сәулелерін көздің жарық сезгіш бөлігіне – көздің артқы жағында орналасқан тор қабығына бағыттауы қажет. Бұл фокусты бұру, рефракция деп аталады, көбінесе көздің алдыңғы бөлігінде орналасқан мүйіз қабығы мен линза арқылы жүзеге асырылады. Егер көз алыстағы нысандарға қарағанда жарықты тор қабығына дұрыс бағыттай алса, онда бұл эмметропия немесе эмметропиялық жағдай деп аталады. Бұл көздің рефракциялық күші, жарық сәулелерін тор қабығына бағыттау үшін қажетті күшке сәйкес келеді дегенді білдіреді. Алыстағы нысан – көзден 6 метрден (20 футтан) артық қашықтықта орналасқан нысан ретінде анықталады. Нысан көзге жақын орналасқанда, одан келетін жарық сәулелері бір-біріне параллель келмейді. Сондықтан көздің рефракциялық күшін арттырып, осы сәулелерді тор қабығында шоғырландыруы керек. Бұл аккомодация деп аталады және көз линзаны қалыңдату арқылы жүзеге асырылады. Рефракциялық қателердің түрлері: миопия, гиперметропия, пресбиопия және астигматизм. Миопия немесе Жалық көру: Егер көздің рефракциялық күші көздің ұзындығына қарағанда тым жоғары болса, онда бұл миопия немесе жалық көру деп аталады. Миопиясы бар адамдар алыстағы нысандарды көруде көру қабілетінің нашарлауын сезінеді, себебі көз қажетті деңгейден артық рефракция жасайды. Миопияны қуыс линза арқылы түзетуге болады, ол жарық сәулелерін мүйіз қабығына жеткенге дейін таратуға көмектеседі. Гиперметропия немесе Алшақ көру: Егер көздің рефракциялық күші көздің ұзындығына қарағанда тым төмен болса, онда гиперметропия немесе алшақ көру пайда болады. Гиперметропиясы бар адамдар жақын нысандарды көруде көру қабілетінің нашарлауын сезінеді, себебі көз жарықты жеткілікті түрде шоғырландыра алмайды. Бұл дөңес линзалармен түзетіледі, олар жарық сәулелерін мүйіз қабығына тигенге дейін жинақтайды. Пресбиопия: Линзаның икемділігінің төмендеуі, көбінесе жасқа байланысты. Бұл жақын нысандарды көруде қиындықтарға әкеледі, көбінесе оқу көзілдірігі, бифокалды немесе прогрессивті линзалармен жеңілдетіледі. Астигматизм – мүйіз қабығының бетінде рефракциялық күш біркелкі болмауы, асимметрия болуы салдарынан туындайды. Басқаша айтқанда, көз жарықты бір бағытта екінші бағыттан күштірек шоғырландырады, бұл бейненің бұрмалануына әкеледі. Балалар көбінесе гиперметропиямен туады және балалық шақта көздерінің ұзаруына байланысты эмметропияға немесе миопияға қарай өзгереді. Басқа терминологияға екі көздің рефракциялық күшінің әртүрлі болуы – анизометропия және көздер арасындағы ұлғайту күшінің әртүрлі болуы – анисейкония жатады. Рефракциялық қателер әдетте үш санмен өлшенеді: сфера, цилиндр және ось. Сфера: Бұл сан көруді түзету үшін қажетті линзаның күшін көрсетеді. Теріс сан (-) жалық көруді, ал оң сан (+) алшақ көруді білдіреді. Санның мәні қанша жоғары болса, күш соғұрлым күшті болады. Цилиндр: Бұл сан астигматизмнің дәрежесін көрсетеді. Ось: Бұл сан астигматизмнің бағытын көрсетеді және 1-ден 180 градусқа дейінгі мәнмен жазылады. Алыстағы нысандарды көру кезінде рефракциялық қатесі жоқ көз эмметропиялық деп аталады, яғни көз параллель жарық сәулелерін (алыстағы нысандардан келетін жарық) тор қабығына ешқандай аккомодация қолданбай шоғырландыра алады. Бұл жағдайда алыстағы нысан көзден 6 метрден немесе 20 футтан артық қашықтықта орналасқан нысан ретінде анықталады, себебі адам қабылдауының шектеулерін ескере отырып, осы нысандардың жарығы негізінен параллель сәулелер түрінде келеді.

Скрининг

Балалардағы рефракциялық қателер емделмесе, баланың көру қабілетінің нашарлауы мүмкін, яғни амблиопия даму қаупі туындайды, онда көру қабілеті тұрақты түрде бұлыңғыр болып қалуы мүмкін. Кішкентай балалар көрудің нашарлағанын айтпайтындықтан, Америка Педиатрия Академиясы үш жастан бастап балалардың жыл сайын көруін тексеруді ұсынады, осылайша анықталмаған рефракциялық қателер немесе басқа офтальмологиялық мәселелер ерте анықталып, медицина мамандарының пікірінше қажет болған жағдайда емделеді.

Генетика

Рефракциялық қатеге деген генетикалық бейімділікті көрсететін дәлелдер бар. Ата-аналарында белгілі бір рефракциялық қателіктері бар адамдарда осыған ұқсас рефракциялық қателіктер кездесуі мүмкін. Миопия мұралық байланысты коннективтік тіндік ауруларда кездесуі мүмкін, мысалы: Knobloch синдромы (OMIM 267750); Марфан синдромы (OMIM 154700); және Стиклер синдромы (1-тип, OMIM 108300; 2-тип, OMIM 604841). Миопия ретиналық фоторецепторлардың функциясына қатысты локустардағы мутацияларға байланысты Х-хромосомалық тұқымқуатымен берілетін ауруларда да хабарланған: аутосомалық рецессивті туа біткен тұрақты түнгі соқырлық (CSNB; OMIM 310500); пигменттік ретинит 2 (RP2; OMIM 312600); Борнхольм көз ауруы (OMIM 310460). Рефракциялық қатемен байланысты көптеген гендер коннективтік тіндік өсуге және жасушадан тыс матрицаның ұйымдасуына қатысатын ортақ биологиялық желілерде шоғырланған. Көзбен үлкен жүктемемен жұмыс істейтін адамдарда миопия байқалады. Әлеуметтік-экономикалық жағдайы және білім деңгейінің жоғары болуы да миопияның қауіп факторы болып табылады. Блефароптоз да рефракциялық қателерді тудыруы мүмкін.

Диагностика

Көрудің бұлыңғырлануы рефракциялық қателермен тікелей байланысты емес, көптеген түрлі жағдайлардың салдары болуы мүмкін. Рефракциялық қате диагнозы көбінесе көзді тексеру кезінде, түрлі оптикалық күштерге ие көптеген линзаларды қолдану арқылы көзді тексеру маманымен расталады. Сонымен қатар, ретиноскоп (ретиноскопия деп аталатын процедура) объективті өлшеу үшін жиі қолданылады, онда пациент алыстағы нүктеге қарайды, ал дәрігер линзаларды алмастырып, көзге бағытталған шағын жарықтың көзінен шағылысуын бақылайды. "Объективті рефракциядан" кейін, дәрігер әдетте субъективті рефракция деп аталатын процесте күші біртіндеп артатын немесе азаятын линзаларды көрсетіп, пациенттің жағдайын бағалайды. Рефракциялық қателік мөлшерін анықтау үшін, әсіресе балаларда, циклоплегиялық препараттар жиі қолданылады. Shack-Hartmann толқын фронт сенсоры және оның кері функциясы көз аберрацияларын жоғары дәлдікпен және ажыратымдылықпен сипаттауға мүмкіндік береді. Рефракциялық қателік тудырған көру кемістіктерін басқа проблемалардан ажырату үшін көзді тарылтатын құрал (пинхол) қолданылады, ол көздің рефракциялық қателік болған жағдайда ғана көруді жақсартады.

Менеджмент

Рефракциялық қателерді емдеуді оптометристер, офтальмологтар, рефракционистер немесе офтальмологиялық дәрігерлер жағдай диагностикаланғаннан кейін жүргізеді. Рефракциялық қателерді емдеу немесе басқару тәсілі жағдайдың шамасы мен ауырлығына байланысты. Аз рефракциялық қателіктері бар адамдар, әсіресе егер шағымдары болмаса, түзетусіз қалдыруға құқылы. Шағымдары барлар үшін көзілдірік, контактты линзалар, рефракциялық хирургия немесе олардың комбинациясы қолданылады. Бұрын айтқандай, рефракциялық қателердің себебі – торлық қабықтағы жарықтың дұрыс фокусқа келмеуі. Көзілдірік – бұл көзге қосымша линза ретінде жұмыс істейді, жарықты бұрып, оны торлық қабықта фокусқа келтіруге көмектеседі. Көзілдіріктің түріне қарай, олардың әртүрлі функциялары бар. Оқуға арналған көзілдіріктер – бұл ескіру салдарынан туындаған көру қабілетінің нашарлауы, яғни пресбиопияға байланысты оқуды жеңілдету үшін қолданылатын қарапайым, тікелей сатылатын көзілдіріктер. Бір фокусты линзалар – бұл алыс немесе жақын көру сияқты бір ғана көру қатесін түзете алады. Көпфокусты линзалар – бұл жақын және алыс көру сияқты бірнеше фокустағы көру қатесін түзете алады, және бұл пресбиопиясы бар адамдар үшін ерекше пайдалы.

Контактті линзалар

Көптеген адамдар контактты линзаларды таңдайды. Бір түрі – қатты контактты линзалар, олар мүйіз қабығының пішінін қажетті түріне келтіруге мүмкіндік береді. Екінші түрі – жұмсақ контактты линзалар, олар силикон немесе гидрогельден жасалған. Олардың қолдану мерзіміне қарай, оларды күнделікті немесе бірнеше апта бойы тағуға болады.

Медициналық емдеу

Атропиннің жақын көрмеудің дамуын баяулататы айтылады және ол мультифокалды линзалармен бірге қолданылады. Дегенмен, осы мәселені зерттеу жұмыстарын жалғастыру қажет.

Алдын алу

Жақындауды баяулату үшін зерттеліп жатқан стратегиялардың ішінде жұмыс жағдайларын реттеу, балалардың сыртта өткізетін уақытын ұлғайту бар. Балаларға арналған ерекше контактты линзалар жақындаудың нашаруын баяулатуға көмектеседі. Рефракциялық қателердің және оларды түзеудің өмір сапасына тигізетін әсерін анықтау үшін бірнеше сауалнамалар жасалған.

Эпидемиология

Әлемде кем дегенде 2 миллиард адам рефракциялық қателерге шалдыққан. Рефракциялық қателіктерді бағалау енді DALY (Мүгедектікке түзетілген өмір жылдары) арқылы жүзеге асырылады, және 1990 жылдан 2019 жылға дейін 8% өсім көрсетілді. Сенімсіз дереккөз: себебі=Дереккөз бұл ақпаратты расталған мәліметтерге сілтеме ретінде пайдалануға болмайды деп көрсетеді. Әлемде маңызды рефракциялық қателіктері бар адамдардың саны бірден екі миллиардқа дейін бағаланады.