Кіріспе
Қашықтықтан көру проблемасы
Миопия көздің тым ұзын өсуінен немесе сирек жағдайда линзаның тым күшті болуынан туындайды. Бұл – рефракциялық қателіктің бір түрі. Алдын ала мәліметтер көрсеткендей, кішкентай балаларды көбірек сыртқа шығару арқылы миопия қаупін азайтуға болады. Бұл қауіптің төмендеуі табиғи жарыққа ұшыраумен байланысты болуы мүмкін. Миопияны көздік, контактты линзалар немесе рефракциялық хирургия арқылы түзетуге болады. Көздік – түзетудің ең оңай және қауіпсіз тәсілі. LASIK және PRK сияқты рефракциялық операциялар мүйіз қабығының пішінін өзгертеді. Басқа процедураларға көздің табиғи линзасының алдындағы алдыңғы камераға имплантацияланатын колламерлік линзалар (ICL) кіреді. ICL мүйіз қабығына әсер етпейді. Миопия – ең көп кездесетін көз проблемасы және шамамен 1,5 миллиард адамға (әлем халқының 22% -ы) әсер етеді. Статистика әлемнің әртүрлі аймақтарында әртүрлі. 1950 жылдан бері көрсеткіштер артқан.
Этимология
Миопия термині койне грек тілінен шыққан: μυωπία myōpia және μυωπίασις (миопиаз). Ол ежелгі грек тіліндегі μύωψ (миопс) сөзінен туындаған, ол μύειν (myein) және ὤψ (ōps) (GEN ὠπός (ōpos)) сөздерінен құралған. Миопияның қарама-қарсысы – гиперметропия, немесе алыстан нашар көру.
Белгілері мен симптомдары
Миопиялық адам белгілі бір қашықтыққа дейін (көздің алыс нүктесіне дейін) анық көре алады, бірақ одан артық қашықтықтағы заттар бұлыңғыр болып көрінеді. Миопия деңгейі жоғары болса, тіпті қалыпты оқу қашықтығына да әсер ете алады. Көзді қарап тексеру кезінде миопиялық көздердің көпшілігі миопиялық емес көздерден құрылымдық тұрғыдан айырмашылығы жоқ болып көрінеді. Миопиялық адамдардың көз қарашықтары, алыстан көретін (гиперметропиялық) және нормативті көздерге қарағанда үлкенірек болады, бұл көздің бейімделуін (аккомодациясын) аз қажет етуімен байланысты болуы мүмкін (бейімделу көз қарашығының тарлуына әкеледі).
Себептер
Оның негізгі себебі генетикалық және қоршаған орта факторларының үйлесімі деп саналады. Қауіп факторларына жақын нысандарға ұзақ көңіл қоюды қажет ететін жұмыс, үй ішінде көп уақыт өткізу, қалалық өмір салты және отбасы мүшелерінде бұл жағдайдың болуы жатады. Бұл сонымен қатар жоғары әлеуметтік-экономикалық жағдай және білім деңгейімен де байланысты. Егіздерді зерттеулер кем дегенде бірнеше генетикалық факторлардың әсер ететінін көрсетеді. Миопия дамыған елдерде жылдам өсуде, бұл қоршаған орта факторларының ролін көрсетеді. 2021 жылғы бір автордың әдебиеттік шолуында миопияның түзетуші линзалардың эметропизация процесіне кедергі келтіруі салдарынан пайда болатыны ұсынылды.
Генетика
Жақын көрмеушілікке бейімділік ата-анадан мұраға қалдырылуы мүмкін. Генетикалық байланыс зерттеулері 15 түрлі хромосомадағы 18 ықтимал локусты анықтады, олар жақын көрмеушілікпен байланысты, бірақ бұл локустардың ешқайсысы жақын көрмеушілікке себеп болатын гендердің құрамына кірмейді. Жақын көрмеушіліктің пайда болуын басқаратын бір геннің орнына, көптеген мутацияланған ақуыздардың бірлескен әрекеттесуі себеп болуы мүмкін. Жақын көрмеушілік құрылымдық ақуыздағы ақаудың нәтижесі емес, олардың реттелуіндегі бұзылыстардың салдары болуы мүмкін. Әлемдік жақын көрмеушілік зерттеулерінің бірлескен нәтижесінде еуропалық текті адамдардағы рефракциялық қателерге байланысты 16 жаңа локус анықталды, олардың 8-і азиялықтармен ортақ. Жаңа локустарға нейротрансмиссия, иондық тасымалдау, ретино қышқылы метаболизмі, жасушадан тыс матрицаның қайта құрылуы және көздің дамуына қатысты кандидат гендер кіреді. Жоғары тәуекелді гендерді тасымалдаушылар жақын көрмеушілікке 10 есе көп ұшырайды. OPNLW1 және OPNMW1 гендеріндегі бұзылған генетикалық рекомбинация және ген тігілуі, екі торлы конус фотопигментін кодтайтын гендер, көздің рефракциялық дамуына кедергі келтіре отырып, жоғары жақын көрмеушілікке алып келуі мүмкін. Адам популяциясының зерттеулері рефракциядағы вариацияның 60–90% генетикалық факторлардың әсерінен туындайтынын көрсетеді. Дегенмен, қазіргі уақытта анықталған варианттар жақын көрмеушіліктің аз ғана бөлігін құрайды, бұл жақын көрмеушіліктің көпшілігіне жауап беретін әлі анықталмаған, сирек кездесетін немесе аз әсер ететін көптеген варианттардың бар екенін көрсетеді.
Қоршаған орта факторлары
Миопияның пайда болу қаупін арттыратын қоршаған орта факторлары: жеткіліксіз жарыққа ұшырау, төмен физикалық белсенділік, жақын жұмыс және білім алу жылдарының артуы. Көп уақытын үй ішінде, әлсіз немесе люминесцентті жарық бар ғимараттарда өткізетін қазіргі заманғы адамдар миопия дамуына бейім болуы мүмкін. Миопияны минус сфералық линзалармен шақыруға болады, ал рецепттегі overminus миопия прогрессиясын тудыруы мүмкін. Рефракция кезінде тұмандыту, плюсқа бұру және дуохромдық тест сияқты әр түрлі техникалар мен сынақтар арқылы overminus-ты болдырмауға болады. Аксиалды миопия көздің осьтік ұзындығының ұлғаюымен байланысты. Рефракциялық миопия көздің рефракциялық элементтерінің жағдайымен байланысты. Индекстік миопия бір немесе бірнеше көз ортасының жарық сыну индексінің өзгеруімен байланысты. Силиарлық денедегі ісік сирек жағдайларда линзаның алға жылжуына әкелуі мүмкін, бұл рефракциялық қатеде миопияға қарай өзгеріске ұшыратуы мүмкін. Жасырау миопиясы: әдетте 4,00-ден 6,00 диоптрияға дейін аз болатын, басқа жағынан қалыпты көздегі миопия. Бұл миопияның ең көп кездесетін түрі. Дегенеративті миопия, сондай-ақ қатерлі, патологиялық немесе прогрессивті миопия деп те аталады, артқы стафилома сияқты fundus-тағы айқын өзгерістермен сипатталады және түзетуден кейін жоғары рефракциялық қателікпен және төмендетілген көру қабілетімен байланысты. Псевдомиопия – аккомодация жүйесінің спазмынан туындаған қашықтыққа көрудің нашарлауы. Түнгі миопия: дұрыс аккомодация үшін жеткілікті стимул болмағанда, аккомодация жүйесі ішінара жұмыс істейді, қашықтықтағы объектілерді фокусқа келтірмейді. Кейбір авторлар NITM мен тұрақты миопияның дамуы арасында байланыс бар екенін айтады. Аспаптық миопия: микроскоп сияқты аспапқа қарағанда аккомодацияның артық болуы. Қандағы глюкоза деңгейінің жоғарылауы линзада сорбитолдың жиналуы нәтижесінде кристалдық линзаның ісінуіне (эдемаға) әкелуі мүмкін. Бұл ісіну көбінесе уақытша миопияға әкеледі. Торлы қабықтың жарылуын емдеу үшін қолданылатын склералық бұрандалар көздің осьтік ұзындығын ұлғайту арқылы миопияны тудыруы мүмкін. Индекстік миопия бір немесе бірнеше көз ортасының жарық сыну индексінің өзгеруімен байланысты. Түсірілген миопия көздің жарық пен көру диапазонының шектелуінен немесе көздің жасанды линзалармен өзгертілуінен немесе нақты формалық көруден айырылуынан пайда болады. Төменгі омыртқалыларда осы типтегі миопия қысқа мерзім ішінде қайта қалпына келуі мүмкін. Миопияның патогенезін және даму механизмін зерттеу үшін миопияны әртүрлі жануарлар моделінде осылайша шақыру жиі кездеседі.
Сыртта уақыт өткізу
Кейбір зерттеулер көрсеткендей, балалардың көбірек уақытты сыртта өткізуі миопияның пайда болуын азайтады. 2017 жылғы зерттеу жасыл кеңістіктерге ұшырау мен көзәйнек қолдану арасындағы байланыстың негізгі себептік теориясын зерттеді, көзәйнек қолдану миопияның белгісі ретінде қарастырылды. Зерттеу көрсеткендей, жасыл кеңістікте өткізген уақыттың төрттен білік диапазоны артықшалығына сай, көзәйнек қолдану ықтималдығы 28%-ға төмендеген. Тайваньда мектептерде барлық балаларды белгілі бір уақытқа сыртқа шығаруды талап ететін мемлекеттік саясат балалар арасында миопияның таралуын азайтуға көмектесті.
Көзілдірмелер мен контактты линзалар
Жақын жерде жұмыс істегенде оқу көзілдірігін қолдану көруді жақсартуы мүмкін, себебі бұл көздің бейімделу қажеттілігін азайтады немесе жояды. Көзілдірді толық уақыт, арасында және мүлдем қолданбауды ауыстыру миопияның прогрессиясына әсер етпейді. Америкалық Оптометриялық Ассоциациясының Клиникалық Тәжірибелік Ережелері бифокалды линзалардың тиімділігін көрсеткен және оны "миопияны бақылау" әдісі ретінде ұсынады. 2019 жылы балаларда жақын көрудің нашарлауын тоқтатуға арналған контактты линзалар АҚШ-та қолдануға бекітілді. Бұл "MiSight" түрі торлық қабықтың алдында перифериялық жарықты фокусқа түсіру арқылы жұмыс істейді деп мәлімдейді.
Дәрі-дәрмектер
18 жасқа дейінгі балаларда антимускариндік жергілікті препараттар миопияның нашаруын баяулатуы мүмкін. Осы емдерге пирензепин гелі, циклопентолат көзге тамсатылатын дәрі және атропин көзге тамсатылатын дәрі жатады. Бұл емдер миопияның прогрессиясын баяулатуда тиімді екені көрсетілгенімен, жанама әсерлеріне жарыққа сезімталдық және жақын көрудің нашарлауы кіруі мүмкін.
Басқа әдістер
Склераны нығайту хирургиясының мақсаты – көз ішілік қысымға төтеп беру және артқы стафиломаның одан әрі прогрессиясын болдырмау үшін жұқарып қалған артқы полюсті қолдаушы материалмен жабу болып табылады. Патологиялық процестен туған зақымдануды толығымен жою мүмкін болмаса да, кернеу азаяды. Аурудың прогрессиясын тоқтату арқылы көру қабілетін сақтау немесе жақсартуға болады. Орто-К қолдану осьтік линзаның ұзартылуын да баяулатуға көмектеседі.
Емдеу
Ұлттық денсаулық сақтау институттары миопияны алдын алудың белгілі жолы бар екенін айтпайды, көзілдірік немесе контактты линзалардың қолданылуы оның дамуына әсер етпейді, егер ғана олардың рецепті тым күшті болса. Миопияны алдын алудың жалпыға қабылданған әдісі жоқ және ұсынылған әдістердің тиімділігін анықтау үшін қосымша зерттеулер қажет.
ЛАСИК
LASIK алдындағы процедурада мүйіз қабығына қақпақ кесіліп, эксимер лазер сәулесінің мүйіз қабығының ашық тіндеріне қол жеткізуі үшін көтеріледі. Содан кейін эксимер лазері қажетті түзетуге сәйкес тінді абляциялайды. Қақпақ мүйіз қабығын қайта жапқанда, лазерлік абляция нәтижесінде пайда болған қисықтық өзгерісі мүйіз қабығының бетіне таралады. LASIK әдетте ауырсынусыз болады және операциядан кейін қысқа реабилитация кезеңін қажет етеді, бірақ қақпаққа байланысты асқынуларға және мүйіз қабығының тұрақтылығының жоғалтуына (LASIK-тан кейінгі кератектазияға) әкелуі мүмкін.
Фактық көз ішіндегі линза
Лазерлік көруді түзету (ЛКК) сияқты мүйіз қабығының бетін өзгерту орнына, бұл процедура көздің ішіне қосымша линзаны (дегеніміз, қалыптан тыс жаратылыс линзаға қоса) орнатуды қамтиды. Бұл әдетте рефракциялық өзгерістерді жақсы бақылауға мүмкіндік береді, бірақ глаукома, катаракта және эндотелий декомпенсациясы сияқты қауіпті, ұзақ мерзімді асқынуларға әкелуі мүмкін.
Ортокератология
Ортокератология немесе жай ғана Ortho K – бұл қатаң газ өткізгіш (RGP) контактті линзаларды қолдану арқылы мүйіз қабығын уақытша қайта қалыптастыру процесі. Арнайы жасалған контактті линзаларды түнде кию арқасында мүйіз қабығы уақытша өзгеріп, пациенттер күндіз линзасыз анық көре алады. Ортокератология 6D дейінгі миопияны түзете алады. Бірнеше зерттеулер Ortho K миопияның прогрессируіне де тосқауыл қоятынын көрсетті. Ortho K линзаларын қолданудың қауіп факторларының ішінде микробтық кератит және басқа да жағдайлар бар. Мүйіз қабығының аберрациясы, жарыққа сезімталдық, ауырсыну, тітіркену, қызарту сияқты контактті линзалармен байланысты басқа да асқынулар көбінесе уақытша болып, линзаларды дұрыс пайдалану арқылы жойылуы мүмкін. Линзаның қалыңдығы тегістеуге тікелей байланысты, ал сақинаның диаметрі мүйіз қабығының тегістеуіне кері пропорционалды. Демек, диаметрі кіші немесе қалыңдығы үлкен болса, миопияны түзету нәтижесі де артады.
Альтернативтік медицина
Көптеген баламалы емдеу әдістері жақынкөруді (миопияны) жақсартады деп айтылған, олардың ішінде көру терапиясы, "мінез-құлық оптометриясы", түрлі көз жаттығулары мен релаксация техникалары, сондай-ақ Бейтс әдісі бар. Ғылыми шолулар көз жаттығуларының жақынкөруді емдеуде тиімді екенін көрсететін "нақты ғылыми дәлелдер жоқ" деген қорытындыға келді және осылайша оларды "ұсынуға болмайды".
Эпидемиология
Әлемдік рефракциялық қателерге шалдыққандардың саны 800 миллионнан 2,3 миллиардқа дейін жетеді деп есептеледі. Миопияның кездесу жиілігі үлгі алынған топтың жасы, елі, жынысы, нәсілі, ұлты, кәсібі, қоршаған ортасы және басқа да факторларға байланысты өзгереді. Зерттеу және деректерді жинау әдістерінің әртүрлілігі таралуын және дамуын салыстыруды қиындатады. Миопияның таралу деңгейі кейбір Азия елдерінде 70-90%, Еуропа мен АҚШ-та 30-40%, ал Африкада 10-20% дейін жетеді. Африкалықтар мен олардың диаспорасында миопия сирек кездеседі.
Азия
Азияның кейбір аймақтарында миопия кең таралған. Сингапурда миопияның таралу деңгейі әлемде ең жоғары деп саналады; ондағы халықтың 80%-ға дейін миопияға шалдыққан, бірақ нақты көрсеткіш белгісіз. Қытайда миопия деңгейі 31% құрайды: оның 1,3 миллиард халқының 400 миллионы миопиямен ауырады. Қытайдағы жоғары сынып оқушыларының арасында миопияның таралуы 77%, ал жоғары оқу орнында 80% астам. Қытай және Малайзия сияқты кейбір аймақтарда ересектердің 41%-ға дейін 1,00 дптр дейін, ал 80%-ға дейін 0,5 дптр дейін миопиямен ауырады. 17-ден 40 жасқа дейінгі иорданиялық ересектерді зерттеу көрсетті, олардың жартысынан астамы (54%) миопиялық. Кейбір зерттеулер бойынша, үнді балаларының 15%-дан азы ғана миопиямен ауырады.
Еуропа
Ұлыбританияда бірінші курс студенттерінің 50% ақ британдықтар және 53% британдық азиялықтар миопиямен (алыстан көре алмау) ауырады. Жақында жасалған шолу бойынша, 40 жастан асқан еуропалықтардың 27%-ында кемінде -1,00 диоптрия миопия, ал 5%-ында кемінде -5,00 диоптрия миопия бар. 1-8 сынып оқушыларының (жасы 5-17) 2523 баланы қамтыған зерттеуде, 10-нан шамамен 1-інің (9%) кемінде -0,75 диоптрия миопиясы анықталды. Осы зерттеуде 13%-ында кемінде +1,25 D гиперметропия (жақыннан көре алмау), ал 28%-ында астигматизмнің екі басты меридианының (циклоплегиялық авторефракция) арасындағы 1,00 D айырмашылық болды. Миопия азиялықтарда ең көп кездеседі (19%), одан кейін испаниялықтар (13%). Миопияның ең төмен таралуы қауқаздық балаларда (4%) байқалды, бұл көрсеткіш афроамерикандықтардан (7%) ерекшеленбеді. Бір жақыңғы зерттеуде 4-12 жас аралығындағы 10 австралиялық баланың 1-інен кемі (8%) -0,50 диоптриядан жоғары миопиясы анықталды. Тағы бір жақыңғы шолу бойынша, 40 жастан асқан австралиялықтардың 16%-ында кемінде -1,00 диоптрия миопия, ал 3%-ында кемінде -5,00 диоптрия миопия бар.
Оңтүстік Америка
Бразилияда 2005 жылғы зерттеуде 12 мен 59 жас аралығындағы бразилиялықтардың 6 пайызы -1,00 диоптрия немесе одан да жоғары миопияға шалдыққан, ал Бразилияның солтүстік-батысындағы жергілікті халықтың арасында бұл көрсеткіш 3 пайызды құрады. Тағы бір зерттеу Натал қаласындағы студенттердің шамамен сегізінен бірінің (13%) миопияға шалдыққанын көрсетті.
Тарих
Аристотель жақын және алысқа көретін адамдардың айырмашылығын бұрыннан-ақ байқаған. Грек-римдік дәрігер Гален алғаш рет "миопия" терминін (грек тіліндегі "myein" сөзі "жабу немесе біту" және "ops" (gen. opos) сөзі "көз" деген мағынаны білдіреді) жақын көруді сипаттау үшін қолданды. Иоганн Кеплер "Офтальмологиялық диоптриканы түсіндіру" (1604) еңбегінде миопияның себебі жарықтың көздің торлы қабатының алдына шоғырлануында екенін алғаш рет көрсетті. Кеплер сондай-ақ миопияны ойыс линзалардың көмегімен түзетуге болатынын дәлелдеді. Көп ғасырлар бойы миопияның себебі көз жақын жұмыс істегендегі, оқу немесе басқа да жұмыстармен айналысқандағы көздің шаршауы деп есептелді. Миопияның таралуын тоқтату үшін үкімет барлық мектептерге күн сайын балаларды кемінде 80 минут сыртқа шығаруды міндеттеді. Бұл термин көбінесе қазіргі уақытта пайдалы, бірақ болашақта зиянды болуы мүмкін шешімді немесе өте тар және шектеулі көзқарасты сипаттау үшін қолданылады. Миопияның биологиялық қарсы тұратын түрі – гиперпия, сондай-ақ, болашақты көре білуді немесе көрегендікке ұқсас құндылық жүйесін немесе мотивацияны білдіру үшін метафора ретінде қолданылуы мүмкін; яғни, жақын мерзімді пайдаға қарағанда ұзақ мерзімді мүдделерге басымдық беру. Балаларды үй ішінде ұстау, оқуға ертерек баулу, қала құрылысының нәтижесінде балалардың сыртта ойнауға орын қалмауы немесе адамдардың ашық түсті теріге ұмтылуынан күн сәулесінен қашуы миопияға себеп болуы мүмкін. Бірақ себеп-салдарлық байланыс бар-жоғы әлі анық емес. Миопия сонымен қатар микросакадалардың амплитудасының артуымен байланысты, бұл миопиядан туындаған нашар көрудің көздің бекіту қозғалыстарындағы тұрақсыздыққа әкелуі мүмкін.