Кіріспе
Көздің мөлдір алдыңғы қабаты
Мүйіз қабығы – көздің мөлдір алдыңғы бөлігі, ол радужканы, оқушыны және алдыңғы камераны жабады. Алдыңғы камера және линзамен бірге мүйіз қабығы жарықты сындырады, бұл көздің жалпы оптикалық қуатының шамамен екі бөлігінен бірін құрайды. Адамда мүйіз қабығының сындыру күші шамамен 43 диоптрді құрайды. Мүйіз қабығын ЛАЗИК сияқты хирургиялық процедуралар арқылы қайта қалыптастыруға болады. Мүйіз қабығы көздің басты назар аудару қуатына үлес қосса да, оның назары бекітілген. Жақын заттарды жақсырақ көру үшін жарықты қайта бағыттау (аккомодация) линзаның геометриясын өзгерту арқылы жүзеге асырылады. Мүйіз қабығына қатысты медициналық терминдер көбінесе грекше κέρας, яғни "мүйіз" сөзінен алынған "керат" префиксімен басталады.
Құрылымы
Мүйіз қабығында миелинсіз жүйке ұштары бар, олар жанасуға, температураға және химиялық заттарға сезімтал; мүйіз қабығына тию көзді рефлексті түрде жұбуға себеп болады. Мөлдірлік маңызды болғандықтан, сау мүйіз қабығында қан тамырлары болмайды немесе қажет емес. Оның орнына, оттегі көз жасында еріп, содан кейін мүйіз қабығының бойымен таралып, оны сау ұстайды. Сол сияқты, қоректік заттар көз жасы сұйықтығынан сыртқы бет арқылы және сулы юмор арқылы ішкі бет арқылы диффузия арқылы тасымалданады. Қоректік заттар мүйіз қабығының жүйкелерімен жеткізілетін нейротрофиндер арқылы да келеді. Адамда мүйіз қабығының диаметрі шамамен 11,5 мм, ал қалыңдығы ортасында 0,5–0,6 мм, ал шетінде 0,6–0,8 мм. Мөлдірлік, қан тамырларының болмауы, дамымаған резиденттік иммундық жасушалардың болуы және иммундық ерекшелік мүйіз қабығын өте ерекше тінді етеді. Сүтқоректілердің мүйіз қабығында ең көп таралған ерігіш ақуыз – альбумин. Адамның мүйіз қабығы мүйіз қабығының лимбусында склерамен шектеседі. Лампрейлерде мүйіз қабығы тек склераның жалғасы болып табылады және оның үстіндегі теріден бөлек, бірақ одан дамыған омыртқалыларда ол әрқашан терімен бірігіп, көп қабаттан тұратын бір құрылымды құрайды. Балықтарда және жалпы су омыртқалы жануарларда мүйіз қабығы жарықты шоғырландыруда рөл атқара алмайды, себебі оның судың рефракциялық индексімен шамалас.
Микроанатомия
Адамның мүйіз қабығы бес қабаттан тұрады (Дуа қабаты ескерілсе, алты болуы мүмкін). Басқа приматтардың мүйіз қабығында бес қабат белгілі. Мысықтардың, иттің, қасқырдың және басқа ет жейтін жануарлардың мүйіз қабығында тек төрт қабат бар. Адам мүйіз қабығының қабаттары алдыңғы жағынан артқы жағына қарай былай орналасқан:
Мүйіз қабығының эпителийі: өте жұқа, көпжасушалы эпителийлік тіндік қабат (кератинделмеген қабатталған жалпақ эпителий), жасушалары тез өседі және оңай жаңарып тұрады, көз жасымен ылғалды ұсталады. Мүйіз қабығының эпителийінің бұзылуы немесе ісінуі көздің жалпы сындыру күшінің маңызды бөлігі – ауа-көз жасы қабыршасының тегіс бетін бұзады, соның салдарынан көру қабілеті төмендейді. Мүйіз қабығының эпителийі конъюнктива эпителийімен үздіксіз жалғасқан, шамамен 6 қабат жасушадан тұрады, олар үнемі сыртқы қабаттан түсіп, базальды қабатта көбейіп жаңарып отырады. Боуман қабаты (алдыңғы шектеуші мембрана деп те аталады): субепителийлік базальды мембрана туралы сөз болғанда, Боуман қабаты – коллагеннен (негізінен I типтегі коллаген фибриллалары), ламининнен, нидогеннен, перлеканнан және басқа да HSPG-ден тұратын берік қабат, ол мүйіз қабығының стромасын қорғайды. Субепителийлік базальды мембранадан бөлек қарастырылғанда, Боуман қабатын негізінен кездейсоқ орналасқан, бірақ тығыз тоқылған коллаген фибриллаларынан тұратын ацеллюлярлық, жиынтықталған апикальды строма аймағы деп сипаттауға болады. Бұл фибриллалар бір-бірімен өзара әрекеттесіп, жабысады. Бұл қабаттың қалыңдығы 8-14 мкм, ал приматтарға жатпайтын жануарларда ол жоқ немесе өте жұқа. Мүйіз қабығының стромасы (сонымен қатар өз заты): қалыпты орналасқан коллаген талшықтарынан және сирек орналасқан байланысқан кератоциттерден тұратын қалың, мөлдір орталық қабат, олар жалпы жөндеу және күтімге жауап беретін жасушалар. Стромадағы коллаген фибриллаларының арасындағы қашықтық мөлдірлік үшін 200 нм-ден кем болуы керек (Голдман және Бенедек). Десцемет мембранасы (сонымен қатар артқы шектеуші мембрана): мүйіз қабығының эндотелийінің өзгертілген базальды мембранасы болып табылатын жұқа, ацеллюлярлық қабат, одан жасушалар пайда болады. Бұл қабат негізінен IV типтегі коллаген фибриллаларынан тұрады, I типтегі коллаген фибриллаларына қарағанда аз қатты, және қалыңдығы 5-20 мкм шамасында, адамның жасына байланысты. Десцемет мембранасының алдында өте жұқа және берік қабат – Дуа қабаты орналасқан, оның қалыңдығы 15 микрон және 1,5-2 бар қысымға төтеп бере алады. Мүйіз қабығының эндотелийі: митохондрияға толы жасушалардан тұратын, шамамен 5 мкм қалыңдығындағы қарапайым жалпақ немесе төменгі кубоидты моноқабат. Бұл жасушалар сулы және мүйіз қабығының стромалық бөліктері арасындағы сұйықтық пен ерітілген заттардың тасымалын реттейді. (Эндотелий термині бұл жерде дұрыс емес. Мүйіз қабығының эндотелийі қанмен немесе лимфамен емес, сулы юмормен жуылады, және тамырлық эндотелийден өзгеше шығу тегіне, қызметіне және сыртқы түріне ие.) Мүйіз қабығының эпителийінен айырмашылығы, эндотелий жасушалары жаңарып тұрмайды. Олар өлген жасушаларды өтеу үшін созылады, бұл эндотелийдің жалпы жасуша тығыздығын төмендетеді, бұл сұйықтық реттеуге әсер етеді. Егер эндотелий дұрыс сұйықтық тепе-теңдігін сақтай алмаса, артық сұйықтықтан строма ісінеді, содан кейін мөлдірлігін жоғалтады, бұл мүйіз қабығының ісінуіне және мүйіз қабығының мөлдірлігіне кедергі келтіріп, қалыптасқан бейнені бұзады, бұл құрылымға келген кез келген зақымды қатты ауыртпашылықпен сезінуге әкеледі. Көз бұлшықтарының жүйкелері эндотелийдің астынан өтеді және көздің склерасындағы тесіктер арқылы шығады, көз нервісінен басқа (ол тек оптикалық сигналдарды жеткізеді). Эпителийлік жүйкелердің тығыздығы жас ұлғайған сайын төмендейді, әсіресе жетінші онжылдықтан кейін.
Descemet's membrane (also posterior limiting membrane): a thin acellular layer that serves as the modified basement membrane of the corneal endothelium, from which the cells are derived. This layer is composed mainly of collagen type IV fibrils, less rigid than collagen type I fibrils, and is around 5 20 μm thick, depending on the subject's age. Just anterior to Descemet's membrane, a very thin and strong layer, Dua's layer, 15 microns thick and able to withstand 1.5 to 2 bars of pressure. Corneal endothelium: a simple squamous or low cuboidal monolayer, approx 5 μm thick, of mitochondria rich cells. These cells are responsible for regulating fluid and solute transport between the aqueous and corneal stromal compartments. (The term endothelium is a misnomer here. The corneal endothelium is bathed by aqueous humor, not by blood or lymph, and has a very different origin, function, and appearance from vascular endothelia.) Unlike the corneal epithelium, the cells of the endothelium do not regenerate. Instead, they stretch to compensate for dead cells which reduces the overall cell density of the endothelium, which affects fluid regulation. If the endothelium can no longer maintain a proper fluid balance, stromal swelling due to excess fluids and subsequent loss of transparency will occur and this may cause corneal edema and interference with the transparency of the cornea and thus impairing the image formed. making any injury to the structure excruciatingly painful. The ciliary nerves run under the endothelium and exit the eye through holes in the sclera apart from the optic nerve (which transmits only optic signals). The density of epithelial nerves decreases with age, especially after the seventh decade.
Қалқындылығы
Оптикалық компонент ретинада қысқартылған, кері бұрылған кескінді жасаумен айналысады. Көздің оптикалық жүйесі тек екі ғана емес, төрт беттен тұрады – екеуі мүйіз қабығында, екеуі линзада. Сәулелер орта сызыққа қарай сындырылады. Қашықтықтағы сәулелер, олардың параллельдік қасиетіне байланысты, тор қабықтағы бір нүктеге жиналады. Мүйіз қабығы жарықты ең үлкен бұрышта өткізеді. Сулы және шыны тәрізді денелердің рефракциялық индексі 1,336–1,339-ға тең, ал мүйіз қабығының рефракциялық индексі 1,376-ны құрайды. Мүйіз қабығы мен сулы дененің арасындағы рефракциялық индекстің өзгеруі, ауа мен мүйіз қабығы арасындағы өзгеріске қарағанда салыстырмалы түрде аз болғандықтан, оның рефракциялық әсері шамалы, әдетте 6 диоптрия. Кейбір жануарларда, мысалы, құстар, хамелеондар және балықтардың бір түрінде мүйіз қабығы да фокусқа келтіре алады.
Ашықдық
Көздің өлгені немесе алынып тасталғанынан кейін, мүйіз қабықшасы сулы юморға сіңіп, қалыңдайды және көңілсізденеді. Оның түсін 31°C (88°F, қалыпты температура) температурадағы жылы және жақсы желдетілетін камераға қойып, сұйықтықтың мүйіз қабықшадан шығып, мөлдірленуіне мүмкіндік беру арқылы қайта қалпына келтіруге болады. Мүйіз қабықша сулы юмордан және лимбаның кішкентай қан тамырларынан сұйықтық сіңіреді, бірақ сорғыш сұйықтықты кірген бойда дереу шығарып тастайды. Энергия жетіспесе, сорғы істен шығуы немесе компенсациялау үшін тым баяу жұмыс істеуі мүмкін, соның салдарынан ісіну пайда болады. Бұл өлім кезінде болады, бірақ өлген көзді қант пен гликоген қоры бар жылы камераға қоюға болады, бұл көбінесе кем дегенде 24 сағат бойы мүйіз қабықшаның мөлдірлігін сақтайды.
Хирургиялық процедуралар
Көздің рефракциялық күйін жақсарту және түзетуші линзаларға деген қажеттілікті азайту үшін түрлі рефракциялық көз хирургиясының әдістері көздің мүйіз қабығының пішінін өзгертеді. Бүгінгі күні қолданылатын көптеген әдістерде мүйіз қабығының пішінін өзгерту эксимер лазерін пайдаланып фотоабляция арқылы жасалады. Сонымен қатар, синтетикалық мүйіз қабықшалары (кератопротездер) дамытылуда. Олардың көпшілігі қарапайым пластик енгізулер, бірақ мүйіз қабығына тінді өсіруге көмектесетін және биоинтеграцияны жақсартатын биоүйлесімді синтетикалық материалдардан жасалғандары да бар. Басқа әдістер, мысалы, магниттік өзгермелі мембраналар және адамның торлы қабатын оптикалық когерентті транскраниалды магниттік стимуляциясы әлі зерттеудің өте басында тұр.
Басқа процедуралар
Ортокератология – көздің рефракциялық күйін жақсарту немесе көзілдіріктер мен контактілік линзаларға деген қажеттілікті азайту мақсатында, арнайы қатты немесе газ өткізгіш контактілік линзаларды қолданып, мүйіз қабығының пішінін уақытша өзгерту әдісі. 2009 жылы Питтсбург университетінің медициналық орталығының ғалымдары адам мүйіз қабығынан алынған дерн жасушалары, мүйіз қабығы зақымдалған егешқұйрықтарда қабылдамау реакциясын тудырмай, мөлдірлігін қайта қалпына келтіре алатынын көрсетті. Стивенс-Джонсон синдромы, созылмалы мүйіз қабығының ойық жарасы сияқты мүйіз қабығы эпителийінің ауруларында, амниотикалық мембранада кеңейтудің тиімділігі күмәнді болғандықтан, автологтық қарсы жақтан (сау) алынған, суперабазальды лимбустан дамыған мүйіз қабығы дерн жасушалары тиімді деп табылған. Эндотелийлік аурулар, мысалы, көпіршікті кератопатия үшін, майыттан алынған мүйіз қабығы эндотелийлік алғашқы жасушаларының тиімділігі дәлелденген. Соңғы кезде пайда болған тіндік инженерия технологиялары бір майыт донордың мүйіз қабығы жасушаларын кеңейтіп, бірнеше науқастың көзіне қолдануға мүмкіндік береді деп күтілуде.
Көзге жергілікті дәрілік препаратты жеткізу кезінде көкжұлдызшаның ұсталуы және өткізгіштігі
Көбінесе көзге емдік заттар жергілікті түрде қолданылады. Көздің мүйізі – дәрілердің таралуына негізгі кедергі келтіретін орган, себебі ол өте жабық құрылымға ие. Көздің жас сұйығымен үнемі жуылуы емдік заттардың көз бетінде нашар сақталуына себеп болады. Мүйіздің нашар өткізгіштігі және емдік заттардың көз бетінен жылдам жуылып кетуі жергілікті қолданылған дәрілердің биожетімділігінің өте төмен болуына (әдетте 5%-дан кем) әкеледі. Мукоадгезивті полимерлерді пайдалану арқылы көз бетіндегі препараттардың сақталуын жақсартуға болады. Дәрінің мүйіз арқылы өтуіне көмектесу үшін жергілікті препараттарға сіңіруді күшейтетін заттар қосылуы мүмкін.
Трансплантация
Егер мүйіз қабығының стромасы көрінетіндей оптикалық тығыздыққа, тегіссіздікке немесе ісінуге ұшыраса, қайтыс болған донордың мүйіз қабығын трансплантациялауға болады. Мүйіз қабығында қан тамырлары болмағандықтан, жаңа мүйіз қабықтың қабылдануын қабылдамау да аз мәселе тудырады. Мүйіз қабығын трансплантациялау қажет болған кезде, мысалы, көз банкінен алғанда, ең жақсы процедура – мүйіз қабығын көз шардан алып тастау, осылайша мүйіз қабығының сулы юморды сіңіруіне жол бермеу. Көптеген елдерде донорлық мүйіз қабықшалардың жетіспеуіне байланысты мүйіз қабығын трансплантациялауға бірнеше жылдық күту тізімі бар. АҚШ, Италия және Шри-Ланка сияқты бірнеше ғана елде жергілікті сұранысты күту тізімісіз қанағаттандыруға жеткілікті донорлық мүйіз қабықшасының қоры бар.