Заң психологиясының зерттеуі

Кіріспе

Заңның психологиялық зерттеулері

Құқықтық психология және сот-психологиялық сараптама бірлесіп, көбінесе «психология және құқық» деп танылатын сала құрайды. Психологтардың заңдық мәселелерді қарастыру бойынша жасаған алғашқы тырабыстарынан кейін, психология және құқық 1960 жылдары әділеттілікті арттыру мақсатында ғылыми зерттеу саласы ретінде қалыптасты, алайда бастапқыдағы бұл мақсат уақыт өте келе азайып кетті. Америкалық Психологиялық Ассоциацияның 41-бөлімі, Америкалық Психология-Құқық Қоғамы, зерттеулер арқылы құқық пен құқықтық жүйелерді түсінуге психологияның үлесін кеңейту, сондай-ақ психологтарды заңдық мәселелер бойынша біліммен қамтамасыз ету және заң қызметкерлерін психологиялық мәселелер бойынша оқыту мақсатында жұмыс істейді. Бұған қоса, оның міндеті психологиялық және құқықтық қауымдастықтарды, сондай-ақ жалпы қоғамды психология мен құқық саласындағы ағымдағы зерттеулер, білім беру және қызмет көрсету туралы хабардар ету болып табылады. Ұлыбритания мен Еуропа елдерінде де осы сияқты қоғамдар бар.

Зерттеу салалары

Жалпы алғанда, психологиялық принциптерді заңдық қолданыстармен немесе жағдайлармен байланыстыратын кез келген зерттеуді заңдық психология деп санауға болады (бірақ клиникалық психологияны қамтитын зерттеулер, мысалы, психикалық аурулар, қабілеттілік, санасыз қорғаныс, қылмыскерлердің психологиялық бейнесін жасау сияқты жағдайларда, әдетте сот психологиясы ретінде жіктеледі, заңдық психология емес). Бір кезде заңдық психологтардың зерттеулері көбінесе куәгерлердің куәліктері мен қазылардың шешім қабылдауына қатысты мәселелерге бағытталған. Осыған байланысты, «Заң және адамның мінез-құлқы» журналының редакторы, заңдық психология бойынша жетекші журналдың редакторы, зерттеушілерді зерттеулерінің ауқымын кеңейтіп, басқа салаларға көшуге шақырды. Заңдық психологияға арналған бірнеше журнал бар, оның ішінде «Заң және адамның мінез-құлқы», «Психология, қоғамдық саясат және құқық», «Психология, қылмыс және құқық» және «Психиатрия, психология және құқық» журналдары криминологияның жалпы тақырыптарымен және қылмыстық әділет жүйесімен айналысады. Сонымен қатар, заңдық психологтардың зерттеулері негізгі және қолданбалы зерттеу салаларын қамтитын жалпы журналдарда да тұрақты түрде жарияланады. Online Jury Research Update (OJRU) жүйелі түрде құқықтық психология зерттеулерін құқықтық иландыру, қазылар алқасының зерттеулері және сотта адвокаттық қызмет туралы қорытындылайды. 1893 жылдың наурыз айында Дж. Маккин Кэттелл Колумбия университетіндегі 56 студентіне сұрақтар қойды. Ол студенттерінен сотта қойылған сұрақтарға ұқсас сұрақтар сұрады. Ол оқиғаның куәгерлерінің айтқандарының сенімді еместігін қорытындылаудың орынды екенін анықтады. Оның студенттерінің көпшілігі дұрыс емес болғанымен, өзінің дұрыстығына сенімді болды, ал кейбіреулері дұрыс болғанына қарамастан, күмәнмен қарады. Ол әрбір студенттің неге қате куәлік бергенін нақты анықтай алмады. Кэттелл «ашкөз адвокаттың» шындықты айтқан куәгердің беделін «шеберлікпен таңдалған сұрақтар» арқылы жоюға болатынын айтты. Дегенмен, қазылар алқасы немесе судья куәгерлердің куәліктеріндегі қателіктердің түрлі жағдайларда болу мүмкіндігін білуі керек. Алайда, тіпті Кэттелл де студенттерінің көрсеткен қателіктеріне таң қалды. Кэттеллдің зерттеулері АҚШ-тағы сот-медициналық психологияның негізі ретінде қарастырылады. Оның зерттеулері әлі де заңдық психологиядағы маңызды зерттеу саласы болып саналады. Америкада психологтардың 1920 жылдардың басынан бері сотта сарапшы куәгер ретінде пайдаланылып келе жатқаны туралы пікір бар. Осы кезеңде азаматтық соттарда кеңес беру жиі кездесетін, ал қылмыстық соттар психологтармен сирек кеңесетін. Психологтар бұрынғыдай, дәрігерлер мен психиатрлар сияқты медициналық сарапшылар деп есептелмейтін. Бұл қылмыстық істерде айыпталушының психикалық жағдайы көбінесе маңызды болмауына байланысты болуы мүмкін, өйткені «жалпы ереже бойынша, тек медицина мамандығын жүзеге асыруға лицензия алған адамдар – дәрігерлер ғана – ақыл-есі дұрыс емес деген мәселе бойынша сарапшы ретінде куәлік бере алады; және бұл жалпы шектеудің орындылығы талқылауға келмейтіндей айқын».

Generally speaking, any research that combines psychological principles with legal applications or contexts could be considered legal psychology (although research involving clinical psychology, e. g., mental illness, competency, insanity defense, offender profiling, etc., is typically categorized as forensic psychology, and not legal psychology). For a time, legal psychology researchers were primarily focused on issues related to eyewitness testimony and jury decision making—so much so that the editor of Law and Human Behavior, the premier legal psychology journal, implored researchers to expand the scope of their research and move on to other areas. There are several legal psychology journals, including Law and Human Behavior, Psychology, Public Policy and Law, Psychology, Crime, and Law, and Journal of Psychiatry, Psychology and Law that focus on general topics of criminology, and the criminal justice system. In addition, research by legal psychologists is regularly published in more general journals that cover both basic and applied research areas. The Online Jury Research Update (OJRU) regularly summarizes legal psychology research about legal persuasion, jury research and trial advocacy. In March 1893 J. McKeen Cattell posted questions to fifty six of his students at Columbia University. The questions he asked his students were comparable to those asked in a court of justice. What he found was that it was reasonable to conclude eyewitness accounts of events were unreliable. His students were all sure they were mostly correct, even when they were not, and some were hesitant when they were in fact correct. He could not figure out specifically why each student had inaccurate testimonies. Cattell suggested that "an unscrupulous attorney" could discredit a witness who is being truthful by asking "cunningly selected questions". Although a jury, or the judge, should know how normal errors are in eyewitness testimonies given different conditions. However, even Cattell was shocked by the level of incorrectness displayed by his students. Cattell's research has been depicted as the foundation of forensic psychology in the United States. His research is still widely considered a prevailing research interest in legal psychology. It has been thought that in America psychologists have been used as expert witnesses in court testimonies since the early 1920s. Consultation within civil courts was most common, during this time criminal courts rarely consulted with psychologists. Psychologists were not considered medical experts, those who were like, physicians and psychiatrists, in the past were the ones consulted for criminal testimonies. This could be because in criminal cases, the defendant's mental state almost never mattered "As a general rule, only medical men—that is, persons licensed by law to practice the profession of medicine—can testify as experts on the question of insanity; and the propriety of this general limitation is too patent to permit discussion".

Кеңес беру рөлі

Құқықтық психологтар сот жүйесінде консультанттық қызметтер атқара алады. Олар заңдық шешім қабылдаушыларға, әсіресе судьяларға, іс бойынша қатысты психологиялық зерттеулердің нәтижелері бойынша кеңес бере алады. Соттағы консультант ретінде жұмыс істейтін психолог сарапшы куәгерге ұқсас пікір білдіреді, бірақ бұл қарсыластық процестің шеңберінен тысқары болады.

Amicus briefs (Амикус-жазбалар)

Психологтар сотқа "amicus brief" ұсына алады. Америкалық Психологиялық Ассоциация психикалық аурулар, зикериялық даму шектеулері және басқа да факторларға қатысты құжаттар ұсынған. "Amicus brief" әдетте ғылыми сілтемелермен және статистикалық деректермен негізделген пікірді қамтиды. Психологиялық ассоциацияның "amicus brief"-інің ықпалы күмәнді. Мысалы, судья Пауэлл бірде статистикаға сүйенуді "сандар жұмбағы" деп атап, бірнеше эмпирикалық зерттеулердің нәтижелерін ескермеді. Ғылыми білімі жоқ судьялар тәжірибелік әдістерді де сынға түсіруі мүмкін, ал кейбіреулер судьялардың жеке сенімдерін қолдайтын жағдайда ғана "amicus brief"-ті сілтеме ретінде пайдаланады деп санайды.

Сынақ бойынша консультация

Кейбір заң психологтары сот кеңесшілері болып жұмыс істейді. Сот кеңесшісі болу үшін ешқандай арнайы оқу немесе сертификация талап етілмейді, бірақ сот кеңесшісін жалдағысы келетін тараптар, әдетте, жоғары білімі бар мамандарды жақсы көреді. Америкалық сот кеңесшілерінің қауымдастығы мүшелері үшін этика кодексін ұсынады, бірақ кеңесшілер үшін заңмен міндетті этикалық ережелер жоқ. Академиялық қызметпен айналысатын кейбір психологтар, егер олардың білімі нақты бір іс бойынша пайдалы болса, сот кеңесшілері ретінде жұмысқа алынуы мүмкін. Басқа психологтар/кеңесшілер беделді сот кеңесшілері фирмаларында жұмыс істейді. Заң фирмаларының өз штаттарында сот кеңесшілерін жұмысқа алуы жиі кездеседі, бірақ мұндай кеңесшілерді фирмалар тәжірибелі адвокаттар ретінде де пайдалана алады. Сот кеңесшілері адвокаттарға түрлі қызметтер көрсетеді, мысалы, қазылар алқасын іріктеу (әдетте, ішкі немесе жарияланған статистикалық зерттеулерге сүйене отырып) немесе фокус-топтармен «үлгі сот отырысын» өткізу. Сот кеңесшілері істің барлық кезеңдерінде жұмыс істейді: куәліктерді ұйымдастыруға көмектеседі, куәларды куәлік беруге дайындайды, қазылар алқасын таңдайды және тіпті сот процесін бақылап, пікір білдіру үшін «көлеңкелі қазылар алқасын» ұйымдастырады. Сот кеңесшісінің қызметі адвокат-клиент құпиясымен қорғалатынына қатысты пікірталастар бар, әсіресе кеңесшіні адвокат емес, іс бойынша тарап жалдаған жағдайда.