Кіріспе

Грэхам Гриннің 1960 жылғы романы "Күйіп кеткен жағдай" (1960) – ағылшын жазушысы Грэхам Гриннің Африкадағы Конго өзенінің саласының жоғарғы ағысындағы мәйектілер колониясында өтетін романы.

Сюжеттің қысқаша мазмұны

Танымал сәулетші Кверри өзінің атақ-даңқынан шаршап, өнерден мағына мен өмірден рақат таба алмай қалды. 1950 жылдардың соңында Конгодағы католик миссионерлері бақылайтын алапестер колониясына жасырын келген ол - доктор Колин, өзі атеист дәрігер - оны "жанып кеткен жағдайдың" психикалық баламасы ретінде диагноз қояды: мүтіклеу кезеңдерінен өткен алапес. Алайда, Кверри алапеспен ауыратын адамдарға көмектесуге тырысқанда, оның ақыл-ойының ауруы баяу емделеді. Кверри пальма майы плантациясының иесі Райкермен кездеседі. Ол өзінің ешнәрсе емес екенін мойындамайтын және Кверридің сол елдегі қатысуының маңыздылығын күшейте түсуге тырысатын католиктік сенімге ие адам. Райкердің әйелі, жас және білімсіз әйел, оның қарапайымдылығынан және өзінің еркіндігінің жоқтығынан мүлдем шаршады. Ол Кверридің бүкіл әлемге өзінің шіркеулерді жобалау және салумен танымал сәулетші екені туралы айтады, ол өзі діни тұрғындар лақтырып тастады деп санайды. Кверри аурухананың жаңа ғимаратын жобалауға және қадағалауға көндіріледі. Паркинсон есімді ағылшын журналисі ауылға келіп, көптеген еуропалық және Солтүстік Америка газеттерінде Кверридің ауылдағы "әулие" қызметі туралы мақалалар сериясын жазуға ниетті, оның ішінде Кверридің өз қызметшісін құтқарып қалуы туралы әңгіме бар. Алайда Паркинсон Кверридің өткенін тек сәулетші ретінде ғана емес, сонымен қатар әйел ретінде де еске салады. Бұл оқиғадан кейін Кверридің бұрынғы сүйіктісі өз-өзіне қол жұмсап, ауылға сапарға шығуына себеп болғандығы анықталады (оның саяхатқа шығуы кінәлі немесе қайғылы сезімнен емес, қайта, оқиға оның сенім мен мамандығының жоғалуын күшейтуге ықпал етті). Алғашқы мақала басылып, ауылға келіп түскенде, Кверри өзінің суреттелуіне ашуланады, Паркинсон ғана емес, сонымен қатар Паркинсон әңгімеге сұхбат берген Райкер. Кверри провинциялық астанаға барады және жолда Райкермен бетпе-бет келеді. Кверри Райкердің әйелі жүкті екенінен қорқатынын және күйеуі балалы болғысы келмейтінін біледі (босанудан бас тартқанына және оны бірнеше рет жыныстық қатынасқа мәжбүрлегеніне қарамастан). Ол Кверриге Райкерден Лучқа дәрігерге бару үшін рұқсат сұрауын айтады. Кверри мен Райкердің арасындағы қақтығыстан кейін Кверри Люкке кетеді және дәрігерге бара алуы үшін өзімен бірге миссис Райкерді алады, бірақ екеуі де Райкерге оның кетуін хабарламайды. Кверри ешқашан онымен жыныстық қатынасқа түспейді. Люк, Кверри мен миссис Райкер қонақ үйде бөлме алады. Алайда, ұйықтамас бұрын, Кверри көрші бөлмеде Раикер ханымның жылап жатқанын сезінді. Ол тергеген кезде, ол оған өзі оқып жатқан романына күліп жатқанын айтады - үйінде тыйым салынатын, ал ол пәк Рикермен бірге виски бөтелкесін бөліседі. Миссис Райкер ұйықтап жатқанда, Кверри оған өз оқиғасына жақын оқиғаны айтады: адам сенімін де, әмірін де жоғалтады. Келесі күні таңертең Паркинсон Кверриге Райкердің әйеліне ұмтылып, Луга келгенін айтады. Кверри, Рикер ханыммен қысқа уақыт кездесіп, оның Рикердің баласына жүкті екенін білгеннен кейін, Люкті тастап, аурухананың құрылысы аяқталуға жақын болған ауылға қайта оралады. Бірнеше күннен кейін Райкер айым ауылға жақын маңдағы монастырға келеді. Ол сестер мен діни қызметкерлерге Кверримен қарым-қатынаста болғанын және оның баласын күтіп тұрғанын айтады. Кверри оған келгенде ол Райкермен жыныстық қатынаста болғанда Кверри туралы ойлады деп мәлімдейді. Осылайша ол Кверридің баласы деп санайтын баламен жүкті болды (ол Райкердің баласы болғанына қарамастан). Ата Томас, ауылдың уақытша қадағалаушысы, Кверриге ашуланады, өйткені ол ауылды ұятқа қалдырып, күнәға батты (сонымен қатар, Кверридің осындай бейнеге ие болуына қарсылық білдіргеніне қарамастан, оның қасиетті ретінде беделін бұзған). Райкер ауылға келіп, Кверримен кездесуді талап етеді, ол түнде доктор Колиннің бөлмесінде тұру үшін кетті. Райкер доктор Колинге жүгіре бастайды, бұл сот оны ешқашан айыптай алмайды деп мәлімдейді, бұл діни қызметкерлерді мазалайды - олардың бірі Райкерді Кериді атудан сақтану үшін қуып жүр. Ашулы Райкер Кверримен бетпе-бет келеді. Неке адалдығын бұзған деп айыпталғанда, Кверри айыптаулардың ақымақтығына күледі. Райкер күлді дұрыс түсінбей, ашуланып, Кверриді өлтіреді. Кверри ауылға жерленеді, бұл оның бұрынғы өміріне ешқашан қайтып бармайтынына байланысты.

Романдағы арнау және әдеби ниеттер

Грин "Жоқылған жағдайды" Африкада Йондо қаласындағы арашалау ошағының дәрігері доктор Мишель Лешатқа арнады (Грин Конго мен Камерунға сапарлаған, осы романға әсер еткен мұндай ошақтардың бірі). Грин Лехатқа арнаған сөзінде былай деп жазады: "Дәрігер Колин сізден арашалау ауруымен күресу тәжірибесін ғана алды. Дәрігер Колиннің арашалау ошағы – сіздің ошағыңыз емес. Мен сіздің Миссиясының әкелерінен Superior's cheroots ұрладым, осымен шектелдім, ал сіздің епископыңыздан – менің Руки өзенімен саяхаттауыма соншалықты жомарт болған қайықты алдым". Романның кейіпкерлері туралы айта отырып, Грин былай деп жазады: "Керриді, Райкерлерді, Паркинсонды, Әке Томасты анықтауға тырысудың қажеті жоқ, олардың бәрі – романдар жазушы ретінде отыз жылдық тәжірибеден қалыптасқан кейіпкерлер". Грин осы туындыдағы әдеби мақсатына қатысты: "Бұл – әртүрлі сенімдерге, жартылай сенімге және сенімсіздікке, әлемдік саясаттан және күнделікті мәселелерден алыс, мұндай айырмашылықтар айқын сезіліп, өрнек табатын ортада, драмалық түрде көрініс беруге жасалған тытыру" деп жазды. Арашалау ошағындағы дәрігердің еңбегі мен жазушының еңбегін салыстыра отырып, Грин былай дейді: "Дәрігер де "ешқандай жақсылық жасай алмай, ұзақ уақыт бойы үмітсіздікке ұшыраудан" қорғалмайды, бұл – жазушының өмірінде кездесетін "қапаздану" секілді".