Кіріспе

Ġgantija („Алып әйел“) — Мальтадағы Гозо аралында орналасқан неолит дәуірінен (шамамен б.з.д. 3600–2500 жылдар) келген мегалиттік ғибадатханалар кешені. Ġgantija ғибадатханалары Мальтадағы мегалиттік ғибадатханалардың ең ертесі және Мысыр пирамидаларынан да көне. Олардың құрылысшылары неолит дәуірінде екі Ġgantija ғибадатханасын салды, бұл оларды 5500 жылдан астам ғасырлық және қазіргі Түркиядағы Гёбекли Тепеден кейін әлемдегі екінші ең көне адам жасаған діни құрылымдарға айналдырды. Басқа ұқсас құрылыстармен бірге олар ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұра тізіміне енген Мальтаның мегалиттік ғибадатханалары болып табылады. Ғибадатханалар – құнарлылық ритуалында қолданылған салтанатты орынның бір бөлігі. Зерттеушілер осы жерде табылған көптеген мүсіндер мен бейнелердің осы культпен байланысты екенін анықтады. Жергілікті Гозолық халық әңгімелерінде, тек бұршақ пен бал жеген алып әйел қарапайым адамнан бала туған. Баласын иығына іліп алып, ол осы ғибадатханаларды салып, оларды құдайға сыйынған орындар ретінде пайдаланған.

Сипаттамасы мен құрылымы

Джгантиджа ғибадатханалары Ксагхра жазығының шетінде, оңтүстік-шығысқа қарай орналасқан. Бұл мегалитикалық ескерткіш екі ғибадатхананы және толық емес үшіншісін қамтиды, оның тек қасбеті ғана тасталып кеткенге дейін ішінара салынған. Mnajdra South сияқты, ол күн мен түн теңелу күнінің шығуына қарайды, бірімен-бірі тікелей жанасып, шекаралық қабырғамен қоршалған. Оңтүстік ғибадатхана үлкенірек және көнерек, шамамен б.з.д. 3600 жылға дейін салынған. Сонымен қатар, ол жақсы сақталған. Ғибадатхана жоспарына бес үлкен апсида кіреді, ал қабырғаларды жапқан гипстің іздері әлі де тас блоктардың арасында көрініп тұр. Ғибадатханалар үш жапырақты пішінде салынған, ал ішкі бетін қалыптастыру үшін тас блоктар қолданылған. Қабырғалар арасындағы кеңістік қираған тас қалдықтарымен толтырылған. Жартылай дөңгелек апсидалар орталық дәлізбен байланысқан. Археологтар апсидалар бастапқыда төбемен жабылған деп санайды. Ескерткіштер дөңгелек пен металл құралдардың пайда болуына дейін салынған екенін ескерсек, бұл өте күрделі құрылыс. Шары тәрізді кішкентай тастар табылды, олар ғибадатханаларға арналған үлкен тас блоктарды тасымалдаған көліктердің дөңгелекшелері ретінде қолданылған. Мальтадағы басқа мегалитикалық орындар сияқты, бұл ғибадатхана да оңтүстік-шығысқа қарайды. Оңтүстік ғибадатхананың биіктігі 7 метрге жетеді. Кіреберістегі үлкен тас блокта ойық бар, бұл ғибадатханаға кірмес бұрын тазару рәсімі үшін арналған станция болған деген гипотезаны тудырды. Бес апсидада әртүрлі құрбандық алтарьлары орналасқан. Зерттеушілер осы жерден жануарлардың сүйектерін тапқан, бұл осы кеңістік жануар құрбандығы үшін қолданылғанын көрсетеді.

Қазба жұмыстары мен танылу

Тұрғындар мен саяхатшылар ғибадатхананың бар екенін ұзақ уақыттан бері білген. 18 ғасырдың соңында, кез келген қазба жұмыстары жүргізілгенге дейін, Жан-Пьер Хуэль осы білімге негізделген жоспар жасады, ол өте дәл екені анықталды. 1827 жылы Гозоның вице-губернаторы, полковник Джон Отто Байер, бұл жерді қираған қалдықтардан тазартты. Топырақ пен қалдықтар тиісінше зерттелмей жоғалды. Неміс суретшісі Чарльз Фредерик де Брокторф, қалдықтарды алып тастаудан бір-екі жыл бұрын осы орынның суретін салған, осылайша тазалауға дейін оның жазбасын жасады. 1933 жылға дейін жер жеке меншікте болды, содан кейін үкімет оны мемлекеттік мүдде үшін иеленді. Мұражайлар бөлімі 1933, 1936, 1949, 1956–57 және 1958–59 жылдары кең ауқымды археологиялық жұмыстар жүргізді. Оның мақсаты – қираған орындарды және олардың айналасын тазарту, сақтау және зерттеу болды. 1980 жылы Ġgantija ғибадатханалары ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұралар тізіміне енгізілді. 1992 жылы Комитет Мальта мен Гозо аралдарында орналасқан тағы бес мегалитикалық ғибадатхананы қосып, тізімді кеңейтуді шешті. Ġgantija тізімі "Мальтаның мегалитикалық ғибадатханалары" деп өзгертілді. 2000 жылдары ғибадатхана мен оның айналасындағы аумақтар қалпына келтірілді немесе жаңартылды. 2011 жылы еденді қорғау үшін ғибадатханаға жеңіл жаяу жолдары орнатылды. 2013 жылы мұражай паркі құрылып, ашылды.

Қазіргі заманғы түсіндірмелері

Антрополог Кэтрин Раунтри "Мальтаның неолиттік ғибадатханаларын", оның ішінде Джгантиджаны, "әртүрлі жергілікті және шетелдік мүдделі топтар: туризм саласындағы қызметкерлер, зиялылар мен мальтийлік ұлтшылдар, аңшылар, археологтар, суретшілер және жаһандық Құдайлар қозғалысының қатысушылары" қалай түсіндіріп, таласқандарын және пайдаланғандарын зерттеді. Хабарлама бойынша, кейбір Құдайларға арналған турлар Джгантиджадағы екі ғибадатхананы "Ана мен Қызының ғибадатханасы" деп атайды.