Кіріспе

Жаңа Зеландия саясаткері және регби лигасының әкімшісі

Джон Генри Тамихере (8 ақпан 1959 жылы туған) – Жаңа Зеландия саясаткері, медиа тұлғасы және саяси комментатор. Ол 1999 жылдан 2005 жылға дейін Парламент мүшесі болды, оның ішінде 2002 жылдың тамызынан 2004 жылдың қарашасына дейін Еңбек партиясының министрі қызметін атқарды. Тамихере 2019 жылғы сайлауда Окленд қаласының мэрі лауазымына кандидат болды, бірақ жеңіліске ұшырады. 2020 жылы Маори партиясына қосылды және 2020 жылдың сәуірінен қазан айына дейін партияның тең төрағасы болды. 2022 жылдың маусымында Маори партиясының президенті болды.

Ерте өмір

Тамихере 1959 жылдың 8 ақпанында Оклендте Джон Хамил Тамихере мен Руби Элейн Тамихеренің (қыз есімі МакЭуэн) 13 баласының 11-і болып дүниеге келді. Маори тегінен шыққан ол Уакатохеа және Нгати Пору ки Хаураки ивилеріне жатады. Джон Тамихере Авондейлдегі Сент-Мэри мектебінде және Сент-Питер колледжінде оқыды, онда 1970-1972 жылдары Әлеуметтік несие саяси лигасының орынбасары болған Том Уил есімді мұғалім оған зор әсер етті. Тамихере Уилді ең ықпалды ұстазы деп есептеді және Уилдің саясатты, әсіресе Жаңа Зеландияның ауыл шаруашылығы саясатын байланыстыратынын айтты. Уилдің сөзіне қарағанда, шөп – Жаңа Зеландияның ең маңызды өнімі, себебі ол жүн, ет және сүт өнімдерінің негізі болып табылады. Уил Тамихереге Ұлыбританияның Еуропалық ортақ нарыққа қосылуының Жаңа Зеландияның экономикасы мен қоғамына тигізер әсерін ескертті. Уилдің пікірінше, Жаңа Зеландия Ұлыбританиямен арадағы қарым-қатынасты жоғалтқаннан кейін жылдам оянуы, жаңа нарықтар мен жаңа тәсілдерді табуы және өзін-өзі қолдауы керек. "Мырза Уил білім беруді жандандырғандығының арқасында мен қоғамды «кивизациялау» деп атайтын нәрсеге қызығушылық таныттым", - деп жазды Тамихере. Тамихере Окленд университетінен гуманитарлық және құқық білімі алды, отбасының бірінші мүшесі болып университетте оқыды. Бітіргеннен кейін ол заңгер болып жұмыс істеді, соңында Маори жер сотында және Маори істері департаментінде қызмет етті. 1991 жылы Тамихере Окленд аймағындағы маори халқына денсаулық сақтау және білім беру қызметтерін ұсынатын «Уайпарейра» қорының бас директоры болды. Ол сондай-ақ Жаңа Зеландия Маори регби лигасының төрағасы болды. Тамихере саясатқа қадам баспас бұрын жоғары беделге ие болды, «The Sunday Star Times» газетінің «Жыл адамы», «North & South» журналының «Жылдың жаңа зеландиялық азаматы» және «Metro» журналының «Жыл адамы» деп танылды.

Сайлау және рөлдер

1999 жылғы сайлауда Тамихере Хауракидегі маори сайлау округінен Еңбек партиясының үміткері ретінде қатысты. Ол дауыс берушілердің 60 пайызын алып, жеңіске жетті, ал ең жақын бәсекелесі 15 пайыз ғана жинады. Ол маори істері жөніндегі таңдау комитетінің төрағасы болды және Қаржы мен шығындар жөніндегі таңдау комитетінде де жұмыс істеді. 2002 жылғы сайлауда Тамихере жаңа құрылған Тамаки Макаурау сайлау округінде бақ сынады және 73 пайыз дауыспен жеңіп алды. Ол маори сайлау округтеріндегі екінші ең үлкен көпшілік дауысқа ие болды, одан жоғары көрсеткішті тек маори істері министрі Парекура Хоромия ғана көрсетті. Тамихере 2002 жылы Министрлер кабинетіне тағайындалды. Ол шағын бизнес министрі, жастар ісі министрі, статистика министрі және жер туралы ақпарат министрі қызметтерін атқарды, сондай-ақ 2004 жылға дейін Хоромияның орынбасары – маори істері жөніндегі вице-министрі болып қызмет етті. Журналист Вернон Смолл: «2000 жылдардың ортасында Тамихере өркендеп келе жатқан жұлдыз, тіпті болашақ премьер-министр деп есептелді» деді.

Жағалау және теңіз түбінің келіспеушілігі

2004–2005 жылдардағы жағалау және теңіз түбіне қатысты дау-дамайлар Еңбек партиясының маори депутаттарына қатты күш келтірді, олардың көпшілігі партия саясатына наразылық білдірді. Екі Еңбек партиясы депутаты – Тариана Турия мен Наная Махута партияның заң жобасына қарсы дауыс берді, ал Турия партиядан шығуды жөн көрді. Бірақ Тамихере соңында заң жобасын қолдап дауыс беріп, оны сын теушілерден қорғады. Тарихере Турия мен оның қолдаушылары құрған жаңа Маори партиясын да сынап, оның сәтсіздікке ұшырайтынын айтты. Тарихеренің пікірінше, партия жетекшілері "салыстырмалы түрде бай, білімді элита" тобына жатты және қарапайым маори халқының мүддесін білдірмеді.

Министрлік қызметтен кету

2004 жылдың қазан айында Тамихере адал емес қаржылық амалдар жасады деген айып тағылды, оның ішінде Вайпарейра трастынан "алтын қол алысу" қабылдағандығы және бұл төлемге салық төлемегендігі де бар. Тарихында салық төлемеймін десе де, кейін осы төлемді алған. 2004 жылдың 15 қазанында Тамихере министрлік лауазымдарынан уақытша босатылуды сұрады; ол "ұятқа қалдыратын ештеңе жасаған жоқпын" деді, бірақ тергеу барысында министрлік қызметінен кетуді "ар-ұяқты" қадам деп көрсетті. 22 қазанда Вайпарейра трасты төлемге салық төлеу жауапкершілігі Тамихереге емес, өзіне жататындығын мойындады, бірақ трастың қаржылық басқаруына қатысты басқа да айыптаулар сақталды. 3 қарашада Тамихере министрлік лауазымдарынан толығымен бас тартты, себебі тергеу жалғасып жатқанда лауазымын сақтап қалудың мүмкін емес екенін айтты. 21 желтоқсанда ресми тергеу Тамихерені салық бойынша айыптаулардан ақтап берді, ал 2005 жылдың 14 наурызында Ауыр қылмыстарға қарсы күрес басқармасы оны Вайпарейра трастын басқарған кезіндегі айыптаулардан босатты.

Басқа да саяси даулар

2005 жылдың 4 сәуірінде "Investigate" журналы Тамихеренің премьер-министр мен кабинет министрлерін кемсіткен сұхбатын жариялады. Премьер-министр Хелен Кларк туралы ол: "Бірақ ол эмоцияларды жақсы меңгермейді. Ол тез күйзеліске ұшырайды. Эмоциялық тұрғыдан жеңіліп, кетіп қалады немесе келмейді. Ол жағдайдың эмоционалды болатынын сезеді және бұл оны мазалайды. Біздің арамызда ешқашан жақсы қарым-қатынас болған емес", – деді. Тамихере сондай-ақ Лейбористік партияның басқа мүшелеріне қатысты сындарлы пікірлер айтты: Стив Махари "әдемі сөзшең" және мазмұнызды деп сипатталды, ал Майкл Каллен еселі және манипулятор ретінде бейнеленді. Әйелдерді "артық салмақты" деп атады, партияның гомосексуалды депутаттары да сынға алынды. Тамихере берген сұхбатының ресми түрде жарияланғанын жоққа шығарды, бірақ журналист бұл мәлімдемеге қарсы шықты. Хелен Кларк Тамихеренің "көптік ішімдік ішіп алған" болуы мүмкін екенін болжады және Тамихеренің кабинетке оралуы енді күмәнді екенін білдірді. Тамихереге өз позициясын қайта қарастыру үшін демалыс алуға кеңес берілді, ол әріптестерімен қарым-қатынасты жақсартуға тырысты. Бірақ бір аптадан кейін сұхбаттан тағы да жаңа пікірлер шықты. Тамихере әйелдер басшыларын қатаң сынап, олардың лауазымдарына жемқорлық арқылы қол жеткізгенін айтты. Ол сондай-ақ Холокост кезінде "қанша еврей газбен қырылғанын естіп шаршағанын" мәлімдеді. Холокостты қорқынышты деп таныса да, оның қайталап айтылуы адамдарды "кінәлі сезіндіру үшін" ғана қолданылатынына сенді. Ол сондай-ақ, бұрын Тамихеренің партиядағы ең жақын серіктесі саналған Клейтон Косгроув 1993 жылы Кларк Майк Мурды партия жетекшісі лауазымынан шеттету кезінде Кларк пен оның күйеуіне қарсы телефон арқылы "жаман" мазалау кампаниясын жүргізгенін айыптады. Бұл жаңа мәлімдемелер көптеген адамдар үшін Тамихеренің Лейбористік партиясындағы мансабының аяқталуы болды, ал Кларк Тамихеренің қайтадан кабинетке сайлануының мүмкін еместігін көрсетті. Бұл пікірлердің жария болуы басқа партияға өту туралы әңгімелерді тоқтатты, көбінесе Ұлттық партия аталатын, сондай-ақ Жаңа Зеландиядағы оппозициялық партиялардың Тамихерені Лейбористік партияның құрбаны ретінде көрсетуге және партияның кемшіліктерін көрсету үшін оның сөздерін пайдалану әрекеттерін тоқтатты. 12 сәуірде өткен Лейбористік партияның отырысына Тамихере Кларк оны стресстен демалысқа жібергеніне қарамастан қатысты. Ол өз пікірлері үшін кешірім сұрады және отырыста сынға ұшырады, бірақ партиядан кетуі талап етілмеді.

Орындығынан айрылу

2005 жылғы сайлауда Тамихере сайлау округіндегі мандатын Маори партиясының Пита Шарплсқа жоғалтып, Парламенттен кетті. Ол бұрыннан-ақ тізімге енуге үміткер болмайтынына шешім қабылдаған еді, және бұл шешімінің себебі халықтың оған сенім білдіріп-білдірмегенін білу екенін айтқан болатын.

Вайпарейра трестіне қайта оралу

Тамихере сайлауда жеңілгеннен кейін Вайпарейра Трастқа қайта сайлануға тырысты. Ол қор мүшелерінің дауысымен қайтадан басқармаға сайланды, бірақ басқарма өзі басқару ережелерін өзгерту арқылы оны қызметтен шеттетуге тырысты. Бұл сот ісіне әкеп соқты, онда Тамихере және басқа төрт жаңадан сайланған басқарма мүшесі жеңіске жетті. 2020 жылы Тамихере әлі де трасттың бас атқарушы директоры болып табылады. Ол «Вилли Джексонмен тікелей эфирде» бағдарламасында жиі сұхбаттасады. Тамихере теледидар, радио және басқа да бұқаралық ақпарат құралдарында өткір саяси пікірлерімен танымал. Тамихере мен Джексон «Вилли мен Дж.Т. бойынша әлем» атты Жаңа Зеландиядағы өзекті мәселелерді талқылайтын телешоудың жүргізушілері. 2007 жылы Тамихере мен Джексон тиісінше Уайтакер және Манукау қалаларының әкімдігіне үміткер болды. Екеуі де жеңіліске ұшырады, Тамихере қолданыстағы әкім Боб Харвиден кейін екінші орынды иеленді. 2011 жылдан 2012 жылға дейін ол Жаңа Зеландия халқына, әсіресе маорилерге маңызды мәселелерді қарастыратын «Think Tank» телешоуын жүргізді. 2013 жылдың қараша айында RadioLive арнасында Уилли Джексон мен Джон Тамихере зорлау құрбаны болған деген күдікпен айыпталатын «Эми» атты әйелдің «досымен» сұхбаттасты. Эми Жаңа Зеландияда тергеліп жатқан «Roast Busters» тобының жасаған қылмысы туралы білетін ақпаратын айтты. Джексон мен Тамихере одан қыздар неге және қанша ішкенін, түнгі уақытта неліктен көшеде болғанын сұрады. «Екінші жағынан келсек, олар өз еркімен ішкен бе?» Олар сондай-ақ қыздардың, олардың кейбіреуі 13 жаста болса да, полицияға ресми шағым түсірмегеніне, «Бүгінгі жастардың мінезі қаншалықты еркін?» және Эмидің бойжеткен кезінде бірінші рет тазалығынан айырылған жасын сұрады. Олар «Roast Busters» тобының әрекеттерін «әдепсіздік» деп сипаттады. Джексон мен Тамихере сонымен қатар жас жігіттермен өз еркімен жыныстық қатынасқа түскен кейбір қыздар енді «өздерін де зорлағандарын айтуға тізіледі» деген ойды білдірді. Эми осы іске қатысқандардың зорлаушылар екеніне сенетінін айтты, бұл сөздерге жүргізушілер шағын күлкімен жауап беріп: «Егер кейбір қыздар келісім берген болса, бұл оларды зорлаушылар етпейді, солай ма?» деді. Әлеуметтік желілерде көптеген адамдар оларға ашуланып, жұмыстан шығаруды немесе лауазымынан кетуді талап етті. Vodafone, Telecom, Countdown және Briscoes сұхбаттың нәтижесінде RadioLive арнасына жарнама беруді тоқтатты. Бұрын да төрт жарнама беруші өздерінің жарнамаларын алып тастаған еді. 11 қарашада екеуі жыл соңына дейін шоудан бас тартты. Джексон 2014 жылдың басында жаңа әріптесі Алисон Маумен қайтып келді, ол Тамихеренің орнына келді, ол қайта оралмады. Бұл Тамихеренің Mediaworks компаниясына қарсы келісімшартты бұзғаны үшін сотқа жүгінуіне әкеп соқты. Mediaworks ақырында келісімге келіп, кешірім сұрады.

2014 жылғы жалпы сайлау

2012 жылдың қазан айында Тамихере 2014 жылғы сайлауда Еңбек партиясынан қайта үміткерлікке түскім келетінін айтып, парламенттік мансабын жаңартуға тырысты, бірақ оның аты Еңбек партиясының тізіміне енбеді. 2012 жылдың 17 қарашасында Тамихере партияны "гейлер некесі сияқты мәселелерге тым көп назар аударған" деп сынағандықтан Еңбек партиясының жылдық конференциясына қатысуына рұқсат берілмеді.

Жергілікті билік

2013 жылы Жаңа Зеландиядағы жергілікті сайлауда Тамихере Уайтакер лицензиялау трастының басқармасына сәтті сайланды, бұл траст Батыс Оклендте сауда-көтерме шарап сататын дүкендер мен барлардың тізбегіне иелік етеді және оларды басқарады. Ол сонымен қатар Солтүстік жағалау және Родни аймақтарын қамтитын Уайтемата аудандық денсаулық сақтау кеңесіне де үміткер болды, бірақ көп айырмамен жеңіліп қалды. Тамихере "Батыс Оклендте өте жақсы нәтиже көрсеттім, бірақ Солтүстік жағалаудағы дауыстарды жеңе алмадым" деді. Ол екі лауазымға да үгіт жүргізбегенін, яғни қоғамдық жиналыстарға қатыспағанын, плакаттар іліп немесе жарнамалық парақшалар таратпағанын, керісінше, "дауысқа өз атымды жазып, не боларын көруді" жөн көргенін айтты. Тамихере 2016 жылы жергілікті билік органдарына сайлауға түспеді. Тамихере 2019 жылғы сайлауда Окленд қаласының әкімі лауазымына үміткер болды, бірақ жеңіліске ұшырады. Сондай-ақ, сайлау науқаны барысында Тамихере Фил Гоффтің әлеуметтік желіде жариялаған үш жазбасына шағым түсірді, бірақ Жарнама стандарты органы бұл шағымдарды қабылдамады.

2020 жылғы жалпы сайлау

2020 жылы Тамихере Маори партиясына қосылды, ал 2020 жылдың сәуірінде ол Дебби Нгарева-Пакермен бірге партияның тең төрағасы болып жарияланды және партия тізімінде жетінші орынды иеленді. Тамихере 2020 жылғы Жаңа Зеландия каннабис референдумында «иә» деп дауыс беретінін айтты, бұл референдум 2020 жылғы жалпы сайлаумен бірге өтті, бірақ каннабис толық заңдастырылмаған, тек қылмыстық жазасы жеңілдетілгенін қалаған. Ол Тамаки Макаурау сайлау округіндегі бұрынғы еңбекші партиясының депутаты Пени Хенарені жеңе алмады және парламентке өте алмады. Оның күйеу баласы Равири Уайтити Вайарики округінен жеңіске жетті және 2020 жылы сайлау округінен сәтті сайланған Маори партиясының жалғыз депутаты ретінде партияның еркек тең төрағасы лауазымына автоматты түрде тағайындалды.

Маори партиясының президенті

2022 жылдың 8 маусымында Тамихере Че Уилсонның орнын басып, Маори партиясының президенті болды. 2022 жылдың қыркүйек айының соңында Charities Services бас менеджері Наташа Вейт агенттіктің Тамихере басқарған екі қайырымдылық ұйымын – Te Whānau Waipareira Trust пен Ұлттық қалалық Маори билігін – оның 2019 жылғы Окленд қаласының мэрі және 2020 жылғы жалпы сайлау науқанын қаржыландыру фактісі бойынша тергеп жатқанын растады. Қолданыстағы заңнамаға сәйкес, қайырымдылық ұйымдарына саяси партияларға немесе кандидаттарға қаржы жұмсауға немесе оларды қолдауға, сондай-ақ оларға өз ресурстарын пайдалануға тыйым салынған. Charities Register мәліметінше, Te Whānau o Waipareira Trust Group Тамихеренің 2020 жылғы сайлау науқанын қолдау үшін 385 307 жаңа Зеландия долларын пайызсыз несие түрінде берген, ал National Urban Māori Authority оның 2019 жылғы Окленд қаласының мэрі сайлау науқанын қолдау үшін 70 833 жаңа Зеландия долларын, ал 2020 жылғы сайлау науқаны мен Маори партиясының мүдделерін қолдау үшін 82 695 жаңа Зеландия долларын төлеген. Жауап ретінде Тамихере Charities Services қызметкерлерін маори мәселелеріне және Маори партиясына қатысты кемсітушілікке ұшыратып отыр деп айыптады. Тамихере мен Маори партиясы агенттік оларға қарсы шешім қабылдаса, Charities Service-ке қарсы сотқа жүгінетінін мәлімдеді. Сонымен қатар, Тамихере The New Zealand Herald журналисі Мэтт Нипперттің екі қайырымдылық ұйымының оның сайлау науқанына жасаған қайырымдалықтары туралы жазған материалдарын сынға алып, оны нәсілшілдікке ұқсас деп сипаттады. Ол Маори партиясы The Herald газетіне бойкот жариялайтынын хабарлады.

2023 жылғы жалпы сайлау

2023 жылғы Жаңа Зеландияның жалпы сайлауында Тамихере Маори партиясынан Те Ататұ сайлау округінен кандидат болды. Ол бесінші орынды иеленді, ал Лейборист партиясының өкілі Фил Твайфорд бұл округте жеңіске жетті. Тамихере парламентке сайланбаса да, Маори партиясы жеті Маори округінің алтысында жеңіс одіс етті.

Пікірлер мен пікірлер

Тамихере көпшілік арасында танымал, оның көп бөлігі оның бірқатар мәселелер бойынша наным-сенімдерінен туындаған. Ол "қалалық маори" атынан науқан жүргізу арқылы маори саясатына маңызды үлес қосты, олардың көпшілігі iwi немесе hapū (тайпа немесе тайпалық топтастыру) байланыстарынан мүлдем айырылған. Тамихеренің пікірінше, iwi сияқты дәстүрлі құрылымдар қазіргі заманғы маори өмірінің шындығын көрсетпейді және бүгінгі проблемаларды шешуге жеткіліксіз болып шықты. Тамихере қазіргі заманғы iwi ұйымдарын "жаңа феодалдық тайпалық құрылымдар" деп сынады, олар маорилердің көпшілігінен алыс элиталық топтың билігінде. Бұл пікірлер көптеген белгілі маори көшбасшыларын ашуландырды, бірақ оған қарапайым маори сайлаушылары арасында, сондай-ақ маори емес қолдаушылардың көп бөлігінен үлкен қолдау келді. Тамихере маорилердің өзін-өзі қамтамасыз етуіне қатысты пікірлері үшін мақтауға да, сынға да іліккен. Тамихеренің айтуынша, тым көп маорилер "біздің сәтсіздігімізге басқаларды кінәлайды", ал маорилер "өз ісімізге жауапкершілік алуы керек". Бұл оны Вилли Джексон сияқты маори саясаткерлерімен келіспеушілікке алып келді, олар Тамихерені "жәбірленушілерді кінәлауда" айыптайды. Алайда Тамихере "жәбірленушілік психологиясы" маорилерді тежейтінін және егер олар өмір деңгейін жақсартқысы келсе, одан бас тартуы керектігін мәлімдеді.

Басқа да даулар

National Business Review басылымының мәліметінше, Тамихере 1978 және 1995 жылдар аралығында үш рет мас күйінде көлік жүргізу және басқа да жол қозғалысы ережелерін бұзу фактілері үшін сотталған. 2005 жылдың мамыр айында Тамихере үйінен көшкен кезде екі мысықты тастап кеткені үшін Жаңа Зеландияның SPCA-сы ескертті. Көршілердің айтуынша, мысықтар он бір күн бойы тамақ пен сусыз қалған, ал "New Zealand Herald" газеті екі мысықтың фелиндік иммуножеткіліксіздік вирусымен (FIV) ауырғанын хабарлады. 2013 жылдың сәуір айында Тамихере дөңгелек құлыптағышын өзі алып тастағандығы жаңалықтарға тарады. 2020 жылдың сәуір айында Батыс Оклендтегі COVID-19 тестілеу клиникасында екі дәрігер, Тамихеренің COVID-19 тестілеуіне жарамды болу үшін қызметкерлеріне жалған мәлімдеме жасауды тапсырғаны туралы айыптауларға байланысты жұмыстан кетті. Клиниканы "Уайпарейра" қоры басқарады, және Тамихере осы қордың бас директоры болып табылады. Тамихере сұхбат беруден бас тартып, бұл мәселені еңбек құқығына қатысты іс деп түсіндірді.