Кіріспе

Шумадия (Шумадија) – Сербияның орталық бөлігіндегі географиялық аймақ. Бұл аймақ бұрын тығыз орманмен жабылған, сондықтан оның атауы "шума" (орман) сөзінен шыққан. Крагуевац қаласы – Шумадия және Батыс Сербия статистикалық аймағындағы Шумадия ауданының әкімшілік орталығы. Аймақ өте құнарлы және көптеген жеміс-жидек өндірісімен (алма, жүзім, өрік және т.б.) белгілі.

Атауы

Шомадия аймағы 16 және 17 ғасырларда, әсіресе, тығыз және өтуге қиын ормандармен жабылғандықтан осы атты алды. Бұл ормандар 19 ғасырдың басына дейін сақталды; олар әдебиетте және халықтық дәстүрде кездеседі. Бертрандон де ла Брокьер (1400–1459) Сербия арқылы өтіп, Паланкадан Белградқа бара жатқан жолда "өте үлкен ормандардан өтті". Принц Милош (1817–1839) билік еткен кезде Сербия тығыз орманмен жабылған, одан "адам жаяу өте алмайтын, тіпті атпен де жүре алмайтын" еді. Альфонс де Ламартин Сербияға саяхат жасағанда (1833), орманды "Солтүстік Америка ормандарының ортасындамын" деп сипаттады. Ясеница ауылдарында "барлық жерде бос ормандар болған, қоныс аударушылар туыстарын шақырып, қалаған жерін иеленген, себебі ормандарды жылдар бойы ағаш кесіп, от жаққанға мұқтаж болған, сондықтан ол өте қиын болған, күн көрінбейтіндей күндер бойы оның ішінде жүруге болатын" деген дәстүр сақталған. Шомадия аймағы шығысында Морава өзенімен, батысында Колубарамен, солтүстігінде Дунаймен, оңтүстік-шығысында, оңтүстігінде және оңтүстік-батысында Черный Врх, Котленик және Рудник тауларымен шектеседі. Бұл аймақтың тұрғындары Шумадинци деп аталады. Кейбір түсіндірулер бойынша (мысалы, физиолог Ж. Цвижич және этнолог Ж. Эрдельянович), Шомадияның солтүстік шекарасы Авала мен Космай тауының арасында жатыр. Осы көзқарас бойынша, Сербияның астанасы Белград осы аймаққа жатпайды. Орталық Шомадия өте бай бау-бақша шаруашылығымен танымал, оның негізгі өнімдері – құлпынай, алма, алмұрт, шабдалы, персик, жаңғақ, шие, клубника және малина. Шомадияның геологиялық аймағына жоғарытылған уран кездесетін құралымдар кіреді, мысалы, Брайковац гранитті массиві, Медведняк, Рудник және Борак карстының вулканиттері, олардың орташа көрсеткіші уран мен торийден тұрады.

Тарихқа дейінгі дәуір

Шумадияда неолиттік Старчево және Винча мәдениеттерінің (б.з.д. 5500–4500) археологиялық ескерткіштері кеңінен таралған. Старчево мәдениетінің соңғы кезеңіне жататын қоныстар Орталық Шумадияның барлық аумағында кездеседі. Аранджеловацтағы Рисовача үңгірі – Еуропадағы палеолиттің ең маңызды археологиялық орындарының бірі. Батыстағы Гривац және Кусовац, орталықтағы Дивостин, ал шығыстағы Доброводица мен Ражац сияқты көрнекті неолиттік ескерткіштер бар.

Орта ғасырлар

Шумадия Сербия княздығының орталығы Рашкадан солтүстік-шығысқа қарай орналасқан. 10 ғасырда Болгар хандығымен шекараның нақты қайда өткені белгісіз. Князь Захария 920 жылдары Болгарияға қарсы көтеріліс ұйымдастыру үшін ортақ шекара бойындағы бірнеше славян тайпаларын біріктіргені мәлім. Часлав (927–960 жж.) және Константин Бодин (1081–1101 жж.) Шумадияның бір бөлігін билеген болуы мүмкін. Шумадияның оңтүстік жартысы кейіннен Ұлы князь Стефан Неманья мен Неманич әулетінің (1166–1371) билігіне қарады. Орталық Шумадияның үш бөлігі – Гружа, Ясеница және Лепеница, Византия дәуірінде әкімшілік бөліністер немесе жупа (округтар) ретінде болған болуы мүмкін. Бұлардың ішінде Гружа 11 ғасырдың басында шеткі провинция ретінде айтылған. Лепеница провинциясы, жупа мәртебесімен, 1183 жылы Ұлы князь Стефан Неманьяның құрамына ресми түрде кірді, ал кейін Неманья оны Хиландар монастырына, өзінің игілігі ретінде (метохион) берді, бұл туралы 1198 жылғы хризобуллде расталды. Сербия билеушісі Десаның (1150–66 жж.) билеген жері кейбір ғалымдар тарапынан Шумадия деп түсіндірілсе, енді бірі Топлица деп санайды, бірақ ол Ниш маңындағы Лесковац (тарихи Глубочица және Дубочица) аймағында болған деген қорытындыға келді. Ортағасырлық серб мемлекеті 15 ғасырда Сербия деспотының Шумадиядағы құлауымен аяқталды.

Ерте заманғы тарих

Сербия деспотының құлауына дейін аймақ дамыған, бай және тығыз қоныстанған. Бұл, сол кездегі Шумадия арқылы өткен саяхатшылардың баяндамаларынан анық көрінеді. Бүгінгі күнге дейін сақталған көптеген топографиялық атаулар (селище, црквине, манастирине, кућерине, подрумине, варошево және т.б.) ежелгі елді мекендердің, шіркеулердің және монастырлардың бар екенін растайды, сондай-ақ ескі зираттар мен басқа да іздер де куәлік етеді. Деспотат құлағаннан кейін жағдай өзгерді. Осман шапқыншылығы және 19 ғасырдың басына дейін Шумадияда болған оқиғалар халықтың қозғалысының басты себебіне айналды. Олар Осман әскерінен бұрын үйлерін тастап, таулар мен шатқалдарға тығылып, немесе әртүрлі бағытта кетіп жатты. Елді мекендер жойылды, шіркеулер мен монастырлар қиратылды, халық саны үздіксіз азайды. Саяхатшы Герлах Баточинадан Паланкаға дейінгі жолды былай сипаттады: «Қоныстардың немесе мәдениеттің ешқандай іздерін таба алмадым, барлық жерде шөлейт жерлер, бірде-бір жер өңделмеген, бірде-бір ауыл жоқ». Венчацта иеліктері болған Павле Бакич 1515 және 1522 жылдар аралығында «көптеген адамдармен бірге Венгрияға» кетті. 1577 жылы Сербия арқылы өткен Швайгер Колардан «үш күн ішінде бесеуден аспайтын кедей ауылдарды ғана көрдім, шөл дала, жарамсыз және нашар өңделген жерлер» деді. Отбасылар жеке немесе топтап өз отанын тастап, Сирмия, Банат, Бачка және Славония, Босния және басқа да аймақтарға, өзендер арқылы әртүрлі бағытта кетіп жатты. Бұл көші-қон 18 ғасырдың соңына дейін, содан кейін 1813 жылдан кейін де жалғасты. 1787-91 жылдар аралығындағы Австрия-Түрік соғысы кезінде 1788 жылы Шумадия ауылдарының тұрғындары – Корачице, Неменикуча және Рогаче өңірлерінен қашып кетті. Олардың арасында Милован Видакович те болды, ол олардың жолын былайша сипаттады: «Біз өткен және жанынан өтіп кеткен ауылдарды көріп тұрмыз, барлығы шөппен жабылған, ішінде бір де бір жан жоқ, бәрі жоқ; жүзімдіктер, бау-бақшалар, егістік жерлер – бәрі бос және арамшөппен толы». 1813 жылдан кейін де көші-қондар жалғасты. Мысалы, белсенді Илия Милосавльевич Коларактың ата-анасы 1813 жылы Осман әскерінен қорғану үшін қалған шаруалармен бірге Плоскодан қашып кетті. Орашацта Дунайды кешіп, Крепаяға қоныстанды, кейін үйлеріне оралды. 18 ғасырда Шумадияның ормандары мен төбелері Осман империясына қарсы күрес жүргізген хайдуктардың (қарақшылар, бүлікшілер, партизандар) панасы болды. 1718 жылы Австрия әскері Смедерево санжағының бір бөлігін, соның ішінде Шумадияның барлық аймағын азат етті, нәтижесінде Сербия Корольдігі құрылды (1718-1739). 1735-1739 жылдар аралығындағы Австрия-Ресей-Түрік соғысынан кейін санжақ қайта құрылды. 1788 жылы Габсбургтар ұйымдастырған Сербияның еркін корпусы Шумадияны азат етті, кейіннен Австрияның әскери араласуынан кейін Габсбургтердің оккупациясы (1788-1792) астындағы санжақпен бірікті. 1804 жылы басталған Бірінші серб көтерілісінде Шумадияда туған Караджордже бастаған серб көтерілісшілері аймақты азат етті, ол Сербияның ұлттық батыры атанды. 1815 жылғы Екінші серб көтерілісін Милош Обренович басқарды, ол Осман әскерлерін сәтті теріске шығарды және 1830 жылға қарай Сербияға толық автономия берді, бұл Осман билігінің бірнеше ғасырынан кейін орталық Сербияның тәуелсіздігіне әкелді.

Қазіргі кезең

1922 және 1929 жылдар аралығында Югославия Корольдігінің әкімшілік бірліктерінің бірі Шумадия облысы болды. Ол шамамен қазіргі Шумадия ауданының аумағын қамтыды, әкімшілік орталығы Крагуевац қаласында орналасқан, ол қазіргі ауданның да орталығы болып табылады.

Мәдениет

Сербияның ең көп таралған халықтық киімі – Шумадия киімі. Оған ұлттық бас киім, шайкача және дәстүрлі былғары аяқ киім, опанцы жатады. Ескі әуелі тұрғындары әлі де дәстүрлі киімдерін киеді. Цвиич Шумадиялықтардың ерекше көзге түсетін мінезін "өте күшті, батыл, жоғары белсенділікке және сау жүйкелерге ие" деп атап өтті, олардың көптегені қабілетті, "көрінетіндей, кез келген істе сәттілікке жетеді" және "көрінетіндей, зор жігерге ие тұлғалар көбейіп келеді", "Шеттен келген бақылаушылардың әрбір адамның жіткірлікпен және табандылықпен өркендегені туралы ойға келуі мүмкін", "қатаң дәстүршілдік дерлік толық жойылды. Барлығы жаңа өмір салтына бейімделеді. Таза Динарлық аймақтың халқына қарағанда аз сөйлейді, эпикалық өлеңдер мен эпикалық бейімділіктері де азайды". Басқа да қасиеттерінің ішінде Шумадиялықтарда "ақылға қонымды ойлау, шама мен шындықты сезіну қабілеті бар. Олар жағдайларды және оқиғаларды ашуланбай, әділ бағалай біледі, оларды толыққанды түсінгенде. Шаруалар көбінесе өздерінің білімді елдестерінен сирек кездесетін сезімталдықпен сипатталады".