Кіріспе

1060–1063 жылдар аралығында Венгрия патшасы болған Бела I, боксшы немесе бизон (I. Bajnok немесе Bölény Béla, шамамен 1015 – 11 қыркүйек 1063) – 1060 жылдан өліміне дейін Венгрияны билеген патша. Ол Арпад әулетінің кіші тармағынан шыққан. Беланың крещениедегі есімі Адалберт еді. Әкесі Вазульдың өлімінен кейін 1031 жылы ағалары Левенте мен Андрашпен бірге Венгриядан кетіп, Польшаға қоныс аударды. Бела Польша патшасы Миешко II Ламберттің қызы Рихезаға (немесе Аделаидаға) үйленді. Кейіннен ағасы Андраш шақырғанда туған жеріне оралды, ол осы кезде Венгрия патшасы болып үлгерген еді. Андраш Белаға Венгрия Корольдігінің аумағының шамамен үштен бірін қамтитын герцогствоны басқаруды тапсырды. Андраш өзінің ұлы Сүлейменді патша етіп тағайындағанда және 1057 немесе 1058 жылы Беланы Сүлейменнің таққа құқығын жариялап растауға мәжбүрлегенде екеуінің арақатынасы шиеленісті болды. Бела, поляк туыстарының көмегімен ағасына қарсы көтеріліс ұйымдастырып, 1060 жылы оны тақтан түсірді. Ол ақша реформасын жүзеге асырды және Венгриядағы ескі дінді қайта жаңғыртуға бағытталған соңғы көтерілісті басып тастады. Бела тағында отырғанда тақ құлап, қаза тапты.

Балалық шағы (1031 жылға дейін)

Венгрияның көптеген жылнамаларында, оның ішінде Симон Кезаның "Геста Хунгарорум" және "Иллюминациялы жылнамасында" Беланың әкесі Венгрияның алғашқы патшасы Степанның туысы Лядислас Табақ деп жазылған. Дегенмен, осы дереккөздердің көпшілігі Бела мен оның екі бауыры Левенте мен Андрейдің шын мәнінде Ладиславтың ағасы Вазулдың ұлдары екендігі "кейде айтылады" деп қосады. Жылнамаларда үш бауырдың "Татония руының бір қызынан" туған, әкесінің заңды емес ұлдары екені туралы әңгімелер де кездеседі. Қазіргі заманғы тарихшылар осы соңғы хабарламалардың сенімділігін қабылдап, үш бауырдың Вазул мен оның күйеуінен туғанын бірауыздан жазады. Бела 1015 және 1020 жылдар аралығында дүниеге келген. Беланың екінші немесе үшінші ұлы болғаны туралы пікірталас бар. Бұл көзқарастың біріншісін, мысалы, поляк тарихшысы Винцент Свобода, ал екіншісін венгр ғалымдары Гюла Кристо мен Ференц Макк қолдайды. Кристо мен Макк Беланың есімінің "көптеген жағдайларда" түрік тіліндегі "буйла" ("асыл") деген сөзінен шыққан деп жазады. Алайда, бұл ат славян тіліндегі "ақ" деген сөзбен (bjelij) немесе Киелі кітаптағы Бела есімімен де байланысты болуы мүмкін.

Көшіп-қону (1031 c. 1048)

1031 жылы 2 қыркүйекте король Стивеннің балалық шағынан аман қалған жалғыз ұлы Эмерик қайтыс болды. Осыдан кейін Вазуль корольдік таққа ең лайықты үміткер болды. Алайда, Вазулдың жазыққыштарға ұмтылысын күдіктенген монарх өзінің әпкесінің ұлы Питер Орсеолоны жақтады. Немере інісінің билікке ие болуын қамтамасыз ету үшін Стефан Вазульді соқыр қылды. Бела мен оның екі інісі корольдік жерінен қашып кетті. Олар алдымен Богемияға қоныстанды, бірақ ондағы "өмір жағдайы кедей және нашар" болды. Олар Польшаға көшіп, онда король Миешко II оларды "құшақ жайып қарсы алды". Венгр жылнамаларында айтылғандай, Бела поляктардың бутпарастарға қарсы жорығына қатысып, олардың әміршісін "жеке шайқаста жеңді". Король тіпті өзінің қызын – Ричеза немесе Аделаиданы – Белаға әйел ретінде берді және "мол жер иелігін" сыйлады.

1034 жылы король Миешко II қайтыс болды, ал оның ұлы және мұрагері Казимир Польшаны тастап кетуге мәжбүр болды. 1039 жылы Казимир оралғанға дейін анархия кезеңі жалғасты. Кристо мен Мактың сөзіне сүйенсек, Бела осы кезеңде Польшада болды, тіпті жоқ әйелінің атынан елді басқарған болуы мүмкін. Алайда, поляк тарихшысы Мантеуфель Бела мен оның екі інісінің венгр жылнамаларындағы бірауыздан айтылған мәлімдемеге қайшы, Польшаға тек Казимирмен бірге, 1039 жылдан кейін келгенін жазады. Левенте мен Андрейдің шамамен 1038 жылы Польшадан кетіп қалғаны даусыз, себебі "Нұрлы жылнама" бойынша олар "Польша герцогінің сарайында Беланың інілері ретінде қаралатын, бекер өмір сүргісі келмеді".

Венгриядағы герцог (шамамен 10481060)

Польшадан шыққаннан кейін Андрей мен Левенте Киевке қоныстанды. Олар 1046 жылы патша Петр Орсеолоға қарсы язычниктар басқарған көтерілістен кейін Венгрияға оралды. Патша тақтан түсіріліп, Андрей патша деп жарияланды. Левенте сол жылы қайтыс болды, ал Андрей әлі баласыз болғандықтан, Беланы Венгрияға қайта шақырды. Бір ағасынан айырылған Андреас патша Польшаға екінші ағасы Белаға хабар жіберіп, оған зор сүйіспеншілікпен былай деді: "Біз бұрын бірге кедейлік пен еңбекпен күрестік, енді сені шақырамын, сүйікті бауырым, тез кел, сонда біз қуанышпен бірге болып, патшалықтың игіліктерін бөлісеміз, бір-біріміздің қасында шаттанамыз. Өйткені сеннен басқа мұрагерім де, бауырым да жоқ. Сен менің мұрагерім боласың, және патшалықта менің орнымды басасың." Осы сөздерге көніп, Бела бүкіл отбасымен бірге патшаның алдына келді. Патша оны көргенде зор қуанышқа бөленді, өйткені ол ағасының күшімен нығайтылған еді. Содан кейін патша мен оның інісі Бела кеңес өткізіп, патшалықты үш бөлікке бөлді, оның екеуі патша билігінде қалды, ал үшіншісі герцогқа берілді. Патшалықтың бұл алғашқы бөлінісі герцогтар мен Венгрия патшалары арасындағы келіспеушіліктер мен соғыстардың бастауы болды. Беланың дукаты немесе "герцогтығы" шығыс және солтүстік шекаралардағы үлкен аумақтарды, соның ішінде Нитра (Нитра, Словакия) және Бихар (Бихария, Румыния) аймақтарын қамтыды. Ол көптеген патшалық құқықтарына ие болды, соның ішінде монета соғу құқығына. Оған арнап соғылған жарты динарларда "БЕЛА ДУКС" ("Бела герцогы") деген жазу болды. Штайнхюбельдің айтуынша, 11 ғасырдың ортасында Нитра бекінісінің ағаш және топырақ қабырғалары Бела тұсында салынған. Кейінгі жылдары екеуі тығыз қарым-қатынаста болды. "Ағартылған жылнамада" айтылғандай, олар 1050-ші жылдардың басында патшалыққа жиі шабуыл жасайтын немістерге қарсы әскери стратегияны бірге әзірлеген. Ференк Макк Беланың "Чемпион" немесе "Визентар" деген лақаптарының оның немістермен күресуімен байланысты екенін жазды. Жылнамашы 1053 жылы Андрейдің Сүлеймен есімді ұлының дүниеге келгеніне қарамастан, Андрей мен Беланың "үлкен тыныштықта өмір сүргенін" баяндайды. Бела ағасы 1055 жылы құрған бенедиктиндік монастырь – Тихани аббаттығының негізін қалау актісіне куә болған иелердің бірі болды. 1057 немесе 1058 жылы Андрей бала Сүлейменді патша етіп тағайындағаннан кейін екі ағайындының қарым-қатынасы нашарлады. Таққа отырғызу Киелі Рим империясымен бейбіт келіссөздердің нәтижесі болды, өйткені немістер Соломон мен жас неміс монархы Генрих IV-тің қарындасы Юдиттің арасындағы некеге келіспеді, Соломонның әкесінен кейін билікке өту құқығы жарияланып, көпшілік алдында расталғанға дейін. Содан кейін Андрей ұлының тағына отыруын қамтамасыз етуді көздеді. Ол Беланы Тисзаваркондағы сарайына шақырды, онда патша ағасына тәж мен қылыштың арасынан таңдау жасауға мүмкіндік берді (ол патшалық және герцогтік биліктің белгілері еді). Алайда, ол тәжді таңдаса, Беланы өлтіруге бұйрық берген. Патша сарайындағы өзінің бір адал серігі арқылы ағасының құпия жоспары туралы хабардар болған Бела қылышты таңдады, бірақ ол кездесуден кейін Польшаға кетті. Ол 1060 жылдың күзінде Польша герцогы Болеслав Батыл ұсынған поляк әскерлерімен Венгрияға оралды. Сол уақытта Белаға қарсы Андреске көмек көрсету үшін неміс күштері Венгрияға келді. Сонан кейін басталған азамат соғысы Беланың жеңісімен аяқталды. Патша ауыр жарақат алып, көп ұзамай қайтыс болды. Оның серіктері ұлы, бала Сүлейменді Германияға алып кетті.

Билік ету (10601063)

Бела 1060 жылғы 6 желтоқсанда Секешфехерварда патша тағына отырды. Ол өзінің немере інісі Германияға кеткендердің "әйелдері мен балалары және барлық мүліктерін қорғауға және қауіпсіз, сау-сәлемді ұстауға" бұйрық берді, бұл Соломонның көптеген жақтастарын Беланың билігімен келісуге және Венгрияға оралуға ынталандырды. Ол ақша жүйесін реформалап, "таза күмістен жасалған үлкен монеталарды" енгізді, деп көрсетеді "Нұрлы жылнама". 1061 жылы Секешфехерварда көптеген қара халық жиналды. Олар ежелгі дінді қайтаруды және дін қызметкерлерін өлтіруді талап етті, бірақ Бела әскерін жинап, үш күн ішінде олардың көтерілісін басып тастады. Кристоның сөзіне сүйенсек, бүлікшілерге Ватаның ұлы Джон жетекшілік еткен болуы мүмкін. Бела Киелі Рим империясымен бейбіт келісімге келуге тырысты. Осы мақсатта, таққа отырғаннан кейін көп ұзамай, азамат соғысы кезінде бауырына көмек көрсеткен барлық неміс қолбасшыларын босатты. Бірақ жас неміс монархының кеңесшілері Беланың ұсыныстарын қабылдамады. 1063 жылдың жазында неміс князьдерінің мәжілісі жас Соломонды таққа қайта орнату үшін Венгрияға қарсы әскери жорық ұйымдастыруға шешім қабылдады. Бела егер оның немере інісі бұрынғы герцогтығын қалпына келтірсе, оның пайдасына тақтан бас тартуды жоспарлаған, бірақ Домёстағы сарайында "оның тағы астынан сынып кеткенде" ауыр жарақат алды. "Нұрлы жылнамада" көрсетілгендей, "жартылай өлген" патша патшалығының батыс шекарасына жеткізілді, онда 1063 жылғы 11 қыркүйекте Канизва өзенінің жағасында қайтыс болды. Бела 1061 жылы өзі құрған Бенедикттік Сексзард аббаттығында жерленді. Беланың қайтысынан кейін оның үш ұлы – Геза, Ладислав және Ламперт Польшаға қашып, ал Соломон таққа отырды.

Отбасы

1033 жылы Бела Польша королі Миешко II Ламберттің қызына үйленді. Макк бойынша, оның есімі Ричеза немесе Адельхайд болған. Олардың үлкен балалары Геза мен Ладислав 1074 және 1077 жылдары Венгрия патшалары болды. Геза мен Ладислав 1040 жылдары Польшада туған. Беланың үшінші ұлы Ламперт Бела Венгрияға қайтқаннан кейін дүниеге келді. Ламперттен кейін София есімді қыз туды, ол бірінші Карниола маркграфы Ульрик I-ге, содан кейін Саксония герцогы Магнусқа тұрмысқа шықты. Оның кіші қарындасы Евфемия Оломоуц герцогы Отто I-нің әйелі болды. Беланың үшінші қызы Елена Хорватия королі Деметрий Звонимирдің әйелі болды. Беланың аты-жөні айтылмаған қызы, Hont Pázmány руынан шыққан мажар ақсүйегі Ламперттің бірінші әйелі болды. Тарихшы Мартин Димник айтуынша, Беланың бесінші қызы Ланка Тмутаракан князі Ростислав Владимировичтің әйелі болған. Төмендегі шежіре Беланың тегін, балаларын және мақалада есімдері аталған туыстарын көрсетеді. *Хазар, печенег немесе Волга болгары әйелі. **Гьёрффи оның Болгар Кометопули әулетінен болуы мүмкін деп жазады. ***Ланканы барлық мамандар Бела I-нің қызы деп санамайды.

Негізгі дереккөздер

Симон Кеза: Мажарлардың іс-әрекеттері (Ласло Веспреми және Франк Шаер редакциялаған, Женё Сюц зерттемесімен) (1999). CEU Press. Венгр жарықтандырылған жылнамасы: Chronica de Gestis Hungarorum (Дежё Дерчени редакциясымен) (1970). Corvina, Taplinger Publishing. .