Жан-Баптист Багаза: Бурунди президенті және әскери диктаторы

Кіріспе

Жан Батист Багаза (1946 жылғы 29 тамыз – 2016 жылғы мамыр) – Бурунди армия офицері және саясаткері, 1976 жылдың қарашасынан 1987 жылдың қыркүйегіне дейін Бурундиді президент және де-факто әскери диктатор ретінде басқарды. 1946 жылы тутси этностық тобында дүниеге келген Багаза Бурунди армиясында қызмет етіп, 1966 жылы билікке келген Мишель Микомберо басшылығымен шендерге көтерілді. Багаза 1976 жылы Микомбероны қан төгілмейтін төңкеріспен құлатты және билік басындағы Ұлттық прогресс одағының (Union pour le Progrès national, UPRONA) басшысы ретінде билікті өз қолына алды. 1972 жылғы геноцидке қатысқанына қарамастан, ол мемлекетті жаңғыртуға және елдің этникалық көпшілігі хутуларға жеңілдіктер беруге бағытталған түрлі реформаларды енгізді. Оның режимі 1984 жылы нығайғаннан кейін, әсіресе ықпалды католик шіркеуін бағытқа алып, күшті репрессиялық сипатқа ие болды. Оның билігі 1987 жылға дейін жалғасты, содан кейін тағы бір төңкеріспен құлатылып, елден қуғынға ұшырады. 1994 жылы Бурундиге оралып, Ұлттық жаңару партиясының (Parti pour le Redressement National, PARENA) басшысы ретінде ұлттық саясатқа қатысты. 2016 жылы қайтыс болды.

Ерте өмір және әскери мансап

Бағаза 1946 жылғы 29 тамызда Бельгия басқарған Руанда-Урундидегі Бурури провинциясының Рутуву қаласында дүниеге келген. Оның отбасы хима тайпасынан, ал олар тұтси тайпасының бір бөлігі болған. Бужумбурадағы католик мектептерінде оқығаннан кейін, ол жаңадан тәуелсіз Бурунди Корольдігінің армиясына қабылданды. 1966 жылы ол Бельгияға жіберілді, онда 1971 жылға дейін Брюссельдегі Корольдік әскери академияда оқыды. Ол социология мамандығын бітірді. Сайлаудан кейін Бағаза Бурундидегі католик шіркеуіне қарсы әскери операция ұйымдастырды, оны өзінің билігіне қауіп деп санады. Режимнің күшейе түсуімен шіркеу де мақсатқа айналды. Шетелдік миссионерлер қуылды және оның халық пен білім беруге ықпалын жоюға тырысты. Бағаза католик ақпарат құралдары мен шіркеу қызметтерін тыйым салды, шіркеудің сауаттылық орталықтарын жапты, шіркеу мектептерін мемлекеттік меншікке алды және шіркеу басшыларын тұтқындап, азаптауға бұйрық берді. Ол 87 шіркеуді, соның ішінде Гитега соборын жабуға бұйрық берді. 1993 жылғы сайлауда хутулардың билікке келуіне қарсы болғандықтан, ол Бурундидің демократиялық жолмен сайланған тұңғыш президенті Мелхиор Ндадаеге қарсы төңкеріске қатысқан деп саналады. Төңкерілгендер Ндадаені өлтірді, бірақ жағдайды бақылауда ұстай алмады. Нәтижесінде билік азаматтық, демократиялық үкіметке қайтарылды. Бағаза кейіннен төңкеріске қатысы бар екенін жоққа шығарды. Төңкеріс сәтсіз аяқталғанына қарамастан, ол Бурундиге оралып, Ұлттық жаңару партиясын (Parti pour le Redressement National, PARENA) құрды. Сол кезде Бағаза өте радикалды көзқарастарымен белгілі болды, соның ішінде Бурундидегі демократия үшін күрес (Front pour la Démocratie au Burundi, FRODEBU) сияқты хуту фракцияларымен билікті бөлісуге қарсылығымен. Ол Бурундиді «Тутси елі» және «Хуту елі» деп бөлуді ұсынды. 1997 жылғы 18 қаңтарда Бағаза президент Буйояға қарсы қастандық жоспары үшін қару жинағаны үшін үй қамауына алынды. Екі айдан кейін үй қамауы түрме жазасына ауыстырылды, бірақ ол тез босатылды. Бағаза кейін Бурундидегі азамат соғысын аяқтауға бағытталған бейбіт келіссөздерге қатысты. Ол және PARENA бүлікшілермен билікті бөлісу келісімдерін жүзеге асыруға қарсы болғандықтан, үкімет Бағазаны үй қамауына алды және PARENA-ның қызметін 2002 жылдың қарашасынан 2003 жылдың мамырына дейін тоқтатты. 2005 жылы Бағазаның радикалды жақтастары «Әділет және бостандық біріккен фронты» деген бүлікші ұйым құрып жатыр деген қауесет тарады. PARENA жаңадан құрылған коалициялық үкіметте министрлік лауазым алғаннан кейін, жағдай басылды. Бағаза 2010 жылғы президент сайлауына PARENA партиясынан кандидат ретінде түсті, бірақ Бурунди оппозициясы сайлауды бойкоттағаннан кейін үміткерліктен бас тартты. 2014 жылдың наурыз айында ол PARENA төрағасы лауазымынан кетіп, оның орнына Зенон Нимбона келді. Ол Бурунди Сенатындағы негізгі оппозициялық көшбасшы болып қалды және 2015 жылғы сайлауды оппозиция бойкоттады. 2015 жылғы сайлау алдында елдегі жағдай шиеленіскен кезде Бағаза және тағы үш бұрынғы президенттер халықаралық араласуды сұрады. Бағаза 2016 жылғы 4 мамырда Бельгияның Брюссель қаласында 69 жасында табиғи себептерден қайтыс болды және 2016 жылғы 17 мамырда Бужумбурада жерленді. Оның артында әйелі Фауста және төрт қызы қалды.

Bagaza was born in Rutovu, Bururi Province in Belgian ruled Ruanda Urundi on 29 August 1946. His family were ethnic Hima, part of the wider Tutsi ethnic group. After studying in Catholic schools in Bujumbura, he enlisted in the army of the newly independent Kingdom of Burundi. He was sent to Belgium in 1966 where he studied at the Royal Military Academy in Brussels until 1971. He earned a sociology degree. After the election, Bagaza organized a military operation against the Catholic Church in Burundi, regarding it as a threat to his power. The Church was increasingly targeted as the regime became increasingly repressive. Foreign missionaries were expelled and attempts were made to break its influence over the public and education. Bagaza banned Catholic media and church services, closed Church run literacy centers, nationalized Church run schools, and ordered the arrest and torture of Church figures. He ordered the closure of 87 churches, including Gitega Cathedral. Opposed to the empowerment of Hutu through the 1993 elections, he reportedly played a major part in the coup d'état against Melchior Ndadaye, Burundi's first democratically elected president. The putschists killed Ndadaye, but failed to maintain control. Power was consequently returned to a civilian, democratic government. Bagaza subsequently denied any involvement in the putsch. Despite the coup's failure, he returned to Burundi where he founded the Party for National Recovery (Parti pour le Redressement National, PARENA). At the time, Bagaza was known for his extreme views, including general opposition to any power sharing agreements with Hutu factions such as the Front for Democracy in Burundi (Front pour la Démocratie au Burundi, FRODEBU). He eventually began to advocate the division of Burundi into a "Tutsiland" and a "Hutuland". On 18 January 1997, Bagaza was placed under house arrest for gathering weapons for a plot against President Buyoya. Two months later, the house arrest was changed into a prison sentence, though he was quickly released. Bagaza was subsequently involved in the peace talks which were supposed to end the Burundian Civil War. As he and PARENA as a whole tended to be opposed to the implementation of power sharing deals with the Hutu rebels, the government placed Bagaza under house arrest and banned PARENA from November 2002 to May 2003. In 2005, there were rumours that radical followers of Bagaza were organising a rebel group known as "Justice and Liberity United Front". Tensions abated when PARENA accepted ministerial position in the newly formed coalition government. Bagaza ran as PARENA's candidate for the 2010 presidential election, but withdrew when the Burundian opposition boycotted the elections. He stepped down as head of PARENA in March 2014, and was succeeded by Zénon Nimbona. He remained the main opposition leader in the Burundian Senate, and joined the opposition boycott of the 2015 elections. When major unrest erupted in the country in the period leading up to the 2015 election, Bagaza and the other three still living ex presidents called for an international intervention. Bagaza died in Brussels, Belgium on 4 May 2016 at the age of 69 of natural causes and was buried in Bujumbura on 17 May 2016. He was survived by his wife Fausta and four daughters.