Кіріспе
Гьёр – Венгрияның солтүстік-батысындағы қала, Гьёр-Мосон-Сопрон округінің және Батыс Трансдунай аймағының орталығы. Будапешт пен Венаның арасында, Орталық Еуропаның маңызды жолдарының бірінде орналасқан. Венгрияның алтыншы ірі қаласы және жеті маңызды аймақтық орталықтың бірі. Қала округ құқықтарына ие.
Győr (/US//d//j//əːr//, //dʒ//əːr/ DYUR, JUR, ; Raab; names in other languages) is the main city of northwest Hungary, the capital of Győr Moson Sopron County and Western Transdanubia region, and – halfway between Budapest and Vienna – situated on one of the important roads of Central Europe. It is the sixth largest city in Hungary, and one of its seven main regional centres. The city has county rights.
Тарих
Дунай өзенінің бойындағы аймақ ежелгі заманнан бері түрлі мәдениеттердің мекені болған. Ең алғашқы ірі елді мекен б.з.д. 5 ғасырға дейін жетеді; тұрғындары – галдар. Олар қаланы "Ара Бона" ("Жақсы құрбандық ошағы") деп атаған, кейіннен ол 8 ғасырға дейін қолданылған Arrabona атауына айналды. Оның қысқартылған түрі бүгінге дейін қаланың неміс (Рааб) және словак (Раб) атаулары ретінде сақталған. Римдік саудагерлер б.з.д. 1 ғасырында Arrabona-ға қоныстанды. Шамамен 10 жылы Рим әскері Батыс Венгрияның солтүстік бөлігін басып алып, оны Паннония деп атады. Рим империясы 4 ғасырда шығыстан келген тайпалардың үздіксіз шабуылдарына байланысты осы аймақты тастап кеткенімен, қала әлі де тұрғындарымен жайлы болды. 500 жылға таяу уақытта аймақты славяндар, 547 жылы – ломбардтар, ал 568–800 жылдар аралығында франк және славян ықпалында болған аварлар қоныстандырды. Сол кезде ол Рабба, кейін Рааб деп аталды. 880 және 894 жылдар аралығында қала Ұлы Моравияның құрамына кірді, содан кейін қысқа мерзімге Шығыс Франк билігіне бағынды. Мадьярлар 900 жыл шамасында қаланы басып алып, римдік бекіністі нығайтты. Венгрияның алғашқы королі Стефан I мұнда епископтық құрды. Қала өзінің венгрше атауын – Гьер алды, ол, мүмкін, графтың бірінші графы болған Győr есімінен шыққан ежелгі венгрше сөз. Қала Венгрия тарихының барлық сынақтары мен қиындықтарын бастан өткерді: 1241–1242 жылдардағы моңғол шапқыншылығы кезінде моңғолдар басып алды, ал 1271 жылы чех әскері қаланы қиратты. Мохач шайқасынан кейін барон Тамас Надасди мен граф Дьёрдь Чеснеки король Фердинанд I үшін қаланы басып алды, ал Иоанн Заполя да оны өзіне қосуға тырысты. Қазіргі орталық және шығыс Венгрияны Осман империясы басып алған кезде (1541 – 17 ғасырдың соңы) Гьердің қолбасшысы Кристоф Ламберг түрік әскерінен қаланы қорғауға тырысудың қажеті жоқ деп ойлады. Ол қаланы өртеп жіберді, ал түрік күштері қара күлден басқа ештеңе таппады, сондықтан Гьердің түрікше атауы – Янық кале ("күйген қамал") болды. Қайта құру кезінде қала сол дәуірдің жетекші итальяндық сәулетшілері жобалаған қамалмен және қала қабырғасымен қоршалды. Осы жылдары қаланың сипаты өзгерді, көптеген жаңа ғимараттар Ренессанс стилінде салынды, бірақ басты алаң мен көшелер желісі сақталды. 1594 жылы венгр жаяу әскерінің капитаны граф Янош Чеснеки қайтыс болғаннан кейін Осман әскері қамал мен қаланы басып алды. 1598 жылы венгр және австриялық әскерлер оны қайтадан басып алып, иеленді. Түрік шапқыншылығы кезінде қала Янық-Кала деп аталды (қоршау салдарынан болған зор зиянға сілтеме). 1683 жылы түріктер қысқа уақытқа оралды, бірақ Вена шайқасында жеңілгеннен кейін кетіп қалды. Келесі ғасырларда қала гүлденді. 1743 жылы Мария Тереза Гьерге еркін корольдік қала мәртебесін берді. Бұл жерге иезуиттер мен кармелиттердің діни ордендері қоныстанды, олар мектептер, шіркеулер, ауруханалар мен монастырлар салды. 1809 жылдың 14 маусымында Бесінші коалиция соғысы кезінде осы жерде Гьер шайқасы (Рааб шайқасы) болды, онда Евгений де Богарне әскері венгр "асыл көтерілісін" (милиция) және Жозеф және Иоганн төреліктегі австриялық корпусты жеңді. Наполеон әскерлері қаланы басып алып, оның кейбір қабырғаларын жарылқады. Қала басшылары ескі қамалдардың енді пайдасы жоқ екенін тез түсінді. Қаланың қамалдарының көпшілігі қиратылды, бұл қаланың кеңейе түсуіне мүмкіндік берді. 19 ғасырдың ортасында Гьердің саудадағы рөлі Дунай өзенінде бу кемелерінің қозғалысы басталғанда өсті. 1861 жылдан кейін Будапешт пен Каниза арасындағы темір жол желісі өзен көлігін алмастырған кезде қала саудадағы маңыздылығын жоғалтты. Қала басшылары бұл шығынды индустрияландырумен өтеді. Қала Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін гүлденді, бірақ бірнеше ғимараттар қирады. Кейбір ірі стратегиялық бомбалаулар өнеркәсіптік және тұрғын үй аудандарын, сондай-ақ әуежайды қиратты. Ол мақсат етілді, өйткені Rába зауыты басты танк (Turán) және ұшақ (Bf 109) өндірушісі болды. Осы шабуылдардың бірі босандыру ауруханасының бір бөлігін қиратты. 1950 және 1960 жылдары көптеген өзгерістер болды: тек үлкен пәтерлер салынды, ал ескі тарихи ғимараттарға көңіл бөлінбеді. 1970 жылдары қала орталығын қайта құру басталды; ескі ғимараттар қалпына келтіріліп, қайта жаңартылды. 1989 жылы Гьер ескерткіштерді қорғау бойынша Еуропалық сыйлықты жеңіп алды. 100 жыл бұрын Дунай өзенінде орналасқан Раба зауытының орнына тарихи орталыққа жақын жерде Városrét деп аталатын жаңа қауым құрылады. Аралас пайдаланылатын қоғамда тұрғын үй мен коммерциялық кеңістік, сондай-ақ мектептер, емханалар мен саябақтар болады. Қаланың басты театры – 1978 жылы аяқталған Гьердің Ұлттық театры. Онда Виктор Вазарели жасаған үлкен керамикалық әшекейлер бар. Қаланың тарихи ғимараттары көп, мысалы, қамал және лютерандық евангелиелік шіркеуі.
Климат
Гьёрдің климаты мұхиттық климат (Köppen Cfb) ретінде жіктеледі, ылғалды субтропиктік климатқа (Köppen Cfa) жақын. Оның жылдық орташа температурасы , ең ыстық шілде айы , ал ең суық қаңтар айы болып табылады. Жылдық жауын-шашын мөлшері , оның ішінде шілде айы ең жаңбырлысымен , ал ақпан айы ең құрғақ айымен сипатталады. Жыл бойындағы ең жоғары және ең төмен температуралар 1996 жылғы 28 желтоқсанда тіркелген -тан бастап, 2013 жылғы 8 тамызда тіркелген -қа дейін ауытқып отырады.
Экономика
Audi AG еншілес компаниясы Audi Hungaria Zrt. Гьор қаласында Audi TT спорттық машинасы, A3 Cabriolet, A3 Limousine және көптеген қозғалтқыштар (2007 жылы 1 913 053 қозғалтқыш) өндірілетін ірі зауытқа ие. Зауыт 1994 жылы ашылды, бастапқыда Audi маркасы үшін қатарлы төрт цилиндрлі қозғалтқыштар шығарылды. Содан кейін Audi TT Coupé және TT Roadster құрастыру жұмыстары қолға алынды. Кейін V6 және V8 қозғалтқыштары да қосылды, ал Automobili Lamborghini S.p.A. компаниясын сатып алғаннан кейін Audi V10 қозғалтқыштарын құрастыруды бастады. Audi көліктеріне арналған V10 қозғалтқыштары мұнда толықтай жиналады, бірақ Lamborghini V10 үшін тек цилиндр блоктары ғана жасалады. Қозғалтқыштар Volkswagen Group компанияларының басқа да маркаларына жеткізіледі, бірақ Audi көліктеріне орнатылатын қозғалтқыштардың 90% астамы осында өндіріледі. 2020 жылға қарай зауыттың 12 МВт қуаттылықтағы күн шатыры пайда болды, ол жылына 9,5 ГВт/сағ энергия өндіреді.
Көлік
Қала – теміржол және автомобиль көлігінің ұлттық торабы. Гьердің көліктік-географиялық орны өте қолайлы. Ең маңызды теміржол бағыттары – Вена-Будапешт теміржол желісі, сондай-ақ Győr Sopron Ebenfurt теміржол компаниясына тиесілі Győr-Sopron теміржолы, Győr-Celldömölk теміржолы және MÁV басқаратын Győr-Veszprém теміржолы. Гьерде бірнеше маңызды көлік магистральдары (M1, M19, 1, 14, 81, 82, 83, 85) қиылысады, ал тас жол қаланың көп бөлігінен қолжетімді. Гьер-Пер әуежайына қаладан 81 тас жолымен, Секешефехервар бағытында 15 шақырым жерде жетуге болады. Дунайдың 1734 шақырымдық бөлігінде Гьер-Гоню порты орналасқан, оның 25 гектарлық толық жабдықталған терминалы бар.
Спорт
Гьорьде көптеген спорт бөлімшелері бар «Гьорь ETO» спорт клубы орналасқан. Қаладағы ең танымал спорт – гандбол, ал қаланың бас командасы – «Győri ETO KC». «ETO» командасы 2013, 2014, 2017, 2018 және 2019 жылдары Чемпиондар лигасының жеңімпазы атанды, сондай-ақ 2009, 2012 және 2016 жылдары финалға шықты. Бұған қоса, «Гьорь» 2006 жылы EHF Кубок иелерінің кубогының финалына, ал 1999, 2002, 2004 және 2005 жылдары EHF Кубогының финалына жетті. «WKW ETO FC Győr» футбол командасы қазіргі уақытта (2023/2024 маусымы) Венгрияның екінші дивизионында ойнайды.