Кіріспе

Бүйрек агенезісі – бір (бір жақты) немесе екі (екі жақты) ұрықтың бүйректерінің қалыпты дамымауымен сипатталатын медициналық жағдай. Адамдарда, егеуқұйрықтарда және зебра балықтарында бүйрек агенезісінің бір жақты және екі жақты түрлері GREB1L геніндегі мутациялармен байланысты. Сонымен қатар, адамдарда RET, ал егеуқұйрықтарда UPK3A гендеріндегі мутациялар да осы жағдайға себеп болуы мүмкін.

Екі жақты

Екі жақты бүйрек агенезі (ББА) – жүктілік кезінде ұрықтың екі бүйрегінің дамуы тоқтаған жағдай. Бұл жағдай өмірмен үйлеспейді. Ол Поттер синдромының (тізбесінің) бір себебі болып табылады. Бүйректің жоқтығы жүкті әйелде амниотик сұйықтықтың жетіспеушілігіне, яғни олигогидрамниосқа алып келеді, бұл дамушы балаға қосымша қысым түсіріп, басқа да кемшіліктерге себеп болуы мүмкін. Бұл жағдай көбінесе, бірақ әрқашан емес, генетикалық бұзылудың салдары болып табылады және кем дегенде бір ата-анасының бүйрегі бұзық немесе жоқ болған балаларда жиі кездеседі.

Бір жақты

Бұл әлдеқайда жиі кездеседі, бірақ егер жалғыз бүйрек сау болса, әдетте денсаулыққа елеулі зиян келтірмейді. Дегенмен, бұл бүйрек көлемі ұлғайған, орны ауысқан және инфекция мен зақымдануға бейім болады. Урогенитальды жол аномалиясы бар әйелдердің 40%-ына дейін бүйрек жолдарында да аномалиялар болуы мүмкін. Бір жақты бүйрек агенезиясы бар ересектерде гипертония (жоғары қан қысымы) даму қаупі айтарлықтай жоғары. Осы жағдайға тап болған адамдар контактілік спорт түрлерімен абайлап қатынасуға кеңес беріледі. Бір жақты бүйрек агенезиясының кейінгі өмірдегі мүмкін асқынуы – гломерулалық жүктеме салдарынан туындауы мүмкін нефротикалық синдромға алып келетін фокалды сегменттік гломерулярлық склероз (ФСГС).

Генетика

2008 жылы зерттеушілер ПТР және тікелей реттілік талдау арқылы RET және GDNF гендеріндегі аутосомалық доминантты мутациялардың туысқандық байланысы жоқ, өлі туған ұрықтардағы бүйрек агенезімен байланысты екенін анықтады. Зерттеу барысында 33 өлі туған ұрықтың ДНК-сы RET, GDNF және GFRA1 гендеріндегі мутацияларға секвенирленді. Ұрықтардың 19-ында бүйрек агенезиясы (BRA), 10-ында зәр жолдарының агенезиясы (URA) және 4-інде туа біткен бүйрек дисплазиясы анықталды. 19 BRA ұрығының жетісінде RET генінің мутациясы (37%), ал 10 URA ұрығының екеуінде (20%) мутация табылды. URA ұрықтарының бірінде екі RET және бір GDNF мутациясы болды. GFRA1 мутациялары табылған жоқ. Алайда, Skinner және әріптестерінің зерттеу нәтижелері, көбірек жағдайларды қамтитын келесі зерттеулермен сұрақ тудырды. Бұл зерттеуде 105 ұрық талданды. 65 ұрықта BRA, ал 24 ұрықта URA және контралатеральды бүйректің аномалиясы болды. RET генінің мутациялары тек жеті ұрықта (6,6%) табылды. 2014 жылы зерттеушілер экзомалық секвенирлеуді пайдалана отырып, екі туысқандық байланысы жоқ отбасының үш мүшесінде ITGA8 генінде аутосомалық рецессивті мутацияларды анықтады. Отбасылардың бірі кандос болды. 2017 жылы зерттеушілер экзомалық секвенирлеу және тікелей секвенирлеуді пайдалана отырып, екі туысқандық байланысы жоқ отбасыда GREB1L геніндегі тұқым қуалайтын аутосомалық доминантты мутацияларды BRA және URA-ның себебі ретінде анықтады. Бұл адамдардағы бүйрек агенезімен байланысты ретино қышқылы рецепторларының (RAR) мақсаттық белсенділігіне қатысы бар алғашқы генетикалық зақымдану. Зерттеушілер GREB1L генінде екі түрлі мутацияны тапты, олардың әрқайсысы өз отбасының тегіне тән. Екі отбасы бойынша барлығы 23 адам тексерілді, олардың төртеуі BRA, ал бесеуі URA диагнозын алды. GREB1L мутациялары барлық зардап шеккен адамдарда, сондай-ақ зардап шекпеген үш отбасы мүшесінде анықталды, бұл толық емес пенетранттылық және өзгермелі экспрессивтілікті көрсетеді. Адамдарда бүйрек агенезіне әкелуі мүмкін жүздерше, тіпті мыңдаған гендер бар. Бүйрек агенезімен азаптанушы әрбір адамның немесе отбасының өзіне тән гендері немесе генетикалық мутациялары болуы мүмкін, себебі бүйректің дұрыс дамуына жауапты көптеген гендер бар. Хромосомалық аномалиялар кейбір жағдайларда BRA-мен байланысты (1, 2, 5 және 21-хромосомалар), бірақ бұл аномалиялар тұқым қуалай алмайды және кейінгі жағдайларда байқалмайды. Сонымен қатар, есірткіге құмарлық немесе қоршаған орта факторлары (жоғары кернеулі электр желілері, сынап, жер асты сулары және т.б.) BRA немесе Поттер синдромының басқа себептерінің көбеюімен байланысты екені туралы хабарламалар жоқ. Дегенмен, бүйрек агенезі және олигогидрамиоз синдромы басқа да жағдайлармен және синдромдармен байланысты, оның ішінде Даун синдромы, Каллман синдромы, бранхио-ото-бүйрек синдромы және басқалары.

Ауру таралуы

Бір жақты бүйрек агенезінің таралуы халық арасында шамамен 1000 адамның біреуінде кездеседі. Екі жақты агенез шамамен 2500 ұрықтың біреуінде болады.