Доптар мен боччеге ұқсас ойындар тарихы

Кіріспе

Боулз (/b//uː//l///, bul) немесе jeu de boules – боулз және бочче сияқты ойындардың кең спектрі, ондағы мақсат – ауыр доптарды мүмкіндігінше шағын мақсатты допқа (жак) жақын тастау немесе домалату. "Boules" сөзі француз тілінен алынған, ол көбінесе Францияда ойналатын ойынды білдіреді. Боулз түріндегі ойындар көптеген еуропалық елдерде дәстүрлі және танымал, сондай-ақ Африка мен Азиядағы бұрынғы француз колонияларында да кең таралған. Мұндай ойындар көбінесе ауылдар мен қалалардағы ашық кеңістіктерде (қала алаңдары мен саябақтарда) ойналады. Боулз сияқты ойындарға арналған арнайы алаңдар әдетте ағаш қоршаулармен немесе артқы тақталармен қоршалған, жалпақталған топырақтан, қиыршық тастан немесе ұсақталған тастан жасалған үлкен, тегіс, тікбұрышты алаңдар болып табылады. Жеңіске жету үшін команда 15 ұпайға жеткенше ойынды жалғастыру керек, кейбір ерекше жағдайларды қоспағанда.

Боул ойыны тарихы

Б.з.д. VI ғасырында ежелгі гректер монеталарды, содан кейін жалпақ тастарды, ал кейін «сферистика» деп аталатын тас доптарды лақтырып ойнағандығы туралы мәліметтер бар. Олар оларды мүмкіндігінше алысқа жіберуге тырысқан. Ежелгі римдіктер ойынды нысана қосып өзгертіп, оған мүмкіндігінше жақын тигізуге ұмтылған. Осы римдік нұсқасын римдік сарбаздар мен теңізшілер Провансқа әкелген. Римдік бейітте (қазір Луврдегі Кампана коллекциясында сақталады) осы ойынды ойнап, ұпалдарын өлшеп жатқан балалар бейнеленген. Римдіктерден кейін тас доптардың орнына ағаш доптар қолданыла бастады. Орта ғасырларда Эразм бұл ойынды латын тілінде «globurum» деп атаған, бірақ ол көбінесе «boules» (яғни «доптар») деп аталып, бүкіл Еуропаға тарады. Англия королі Генрих III садақшыларына бұл ойынды ойнауға тыйым салған – ол олардың садақ атумен айналысуын қалаған. XIV ғасырда Франция корольдері Карл IV және Карл V қарапайым халыққа бұл спортпен айналысуға тыйым салған, ал бұл тыйым тек XVII ғасырда алынған. XIX ғасырға қарай Англияда бұл ойын «боулз» немесе «боулинг» деп аталды. Францияда оны «буль» деп біліп, бүкіл елде ойнаған. Француз суретшісі Мейссонье ойын ойнаған адамдарды бейнелейтін екі картина салған, ал Оноре де Бальзак «Адамдық комедия» шығармасында бұл ойынға қатысты кездесуді сипаттаған. Францияның оңтүстігінде бұл ойын провансальдық (немесе лиондық) ойынға айналды, онда ойыншылар допты домалатып жіберген немесе допты лақтырмас бұрын үш қадам басып алған. Ойын Францияда XIX ғасырдың екінші жартысында өте танымал болды (Францияда алғашқы ресми клуб 1854 жылы құрылды). Оны Прованс ауылдарында, көбінесе жалпақ ағаштардың көлеңкесіндегі алаңдарда бейресми түрде ойнаған. XX ғасырдың басында провансальдық ойынға қатысты кездесулерді романшы Марсель Пагноль өз естеліктерінде еске алған. 1910 жылы Прованс провинциясындағы Ла-Сиотат қаласында «jeu provençal» ойынының бір саласы – «пэтанка» пайда болды. Бұл ойын Францияда басым спорт түріне айналып, басқа Еуропа елдерінде де кеңінен таралды.

As early as the 6th century BC the ancient Greeks are recorded to have played a game of tossing coins, then flat stones, and later stone balls, called spheristics, trying to have them go as far as possible. The ancient Romans modified the game by adding a target that had to be approached as closely as possible. This Roman variation was brought to Provence by Roman soldiers and sailors. A Roman sepulchre (now in the Campana Collection in the Louvre) shows children playing this game, stooping down to measure the points. After the Romans, the stone balls were replaced by wooden balls. In the Middle Ages, Erasmus referred to the game as globurum in Latin, but it became commonly known as boules (i. e. 'balls'), and it was played throughout Europe. King Henry III of England banned the playing of the game by his archers – he wanted them to be practicing archery, not playing boules. In the 14th century, Charles IV and Charles V of France forbade the sport to commoners; only in the 17th century was the ban lifted. By the 19th century, in England the game had become bowls or "lawn bowling". In France it was known as boules and was played throughout the country. The French artist Meissonnier made two paintings showing people playing the game, and Honoré de Balzac described a match in La Comédie Humaine. In the South of France, the game evolved into jeu provençal (or boule lyonnaise), in which players rolled their boules or ran three steps before throwing a boule. The game was extremely popular in France in the second half of the 19th century (the first official club was established in France in 1854). It was played informally in villages all over Provence, usually on squares of land in the shade of plane trees. Matches of jeu provençal around the start of the 20th century are memorably described in the memoirs of novelist Marcel Pagnol. In 1910, an offshoot of jeu provençal called pétanque was developed in the town of La Ciotat, in Provence. It eventually became the dominant boules sport in France, and is widely played in other European countries.

Топтар

Буль түріндегі ойындарда қолданылатын доптардың мөлшері мен материалдары әртүрлі. Бастапқыда, ежелгі Египетте, Грецияда және Римде доптар тастан жасалған болуы мүмкін. Римдіктер буль ойынын галл тайпаларына таныстырған, олар ағаш доптарды қолданған. 19 ғасырдағы Францияда бульдер әдетте өте қатты ағаштан, яғни бокс тамырынан жасалатын. 19 ғасырдың ортасында темір шегелерді жаппай өндіру технологиясы дамыды. Осы технологиялық жетістіктен кейін, доптардың беріктігін арттыру үшін, бокс ағашынан жасалған, шегелермен қапталған доптар (boules cloutées) енгізілді. Бұл ақырында толыққандай шегелермен қапталған, металлдан жасалғандай көрінетін доптарды жасауға әкелді. 1920 жылдары Францияда буль ойынының танымалдылығы артып, табиғи бокс тамырының қолда бар қоры жетіспейтін сұранысты тудырды. Пол Куртье мен Винсент Майлз металдан жасалған доп жасау идеясын ұсынды. Болат қорытпаларынан (өте қатты және тоттанатындықтан) аулақ болған олар алюминий мен қола негізіндегі қорытпаны жасады және (1923 жылы) екі жарты шарды біріктіріп дәнекерлеген металл допқа патент алды. Бір жылдан кейін, 1924 жылы, олар бір тікелей құйылған допқа патент алды – La Boule intégrale. Луи Таршье мен Жан Бланк шамамен 1925 жылы бүгінгі таңға дейін металл доптардың барлық түрлерін өндіру процесін жасаған деп есептеледі: болаттан жасалған бұйымдар қуыс жарты шарларға басылып, содан кейін біріктіріліп, қуыс болат доп жасау үшін машинамен өңделеді. Сенбесті көз: деректер=2023 жылдың тамызы.

Қазіргі кезде кейбір буль спорты (мысалы, бочче) әлі де ағаш (немесе эпоксидтік композит) доптарды қолданады, ал басқалары (мысалы, петанк) металл доптарды қолданады. Боччеде қолданылатын ағаш доптар, петанкеде қолданылатын кішкентай металл доптардан әдетте үлкен болады.