Төбелеу спорты: Допты лақтыру арқылы ойналатын ойын

Кіріспе

Петанк (petɑ̃k, ; , , сондай-ақ немесе) – допты лақтыру арқылы ойналатын, домалатпайтын командалық спорт түрі.

Петанк (petɑ̃k, ; , , сондай-ақ немесе) – рафа, бочче, буль лионнез, газондық боулинг, тәжді жасыл боулинг сияқты доптар спортының бір саласы. Осы спорт түрлерінде ойыншылар немесе командалар өз доптарын нысана допқа қарай тастайды. Петанктағы мақсат – барлық доптар лақтырылғаннан кейін қарсыластың доптарынан нысанаға жақын доптарды қалдырып, ұпай жинау. Бұл нысана допқа, ресми түрде "кошонет" деп аталатын допқа допты лақтыру немесе домалату арқылы, сондай-ақ қарсыластың доптарын нысанадан алыстату арқылы, екі аяғымен жерге тіреліп, шеңбердің ішінде тұрып қол жеткізіледі. Ойын көбінесе және ең жақсысы қатты топырақ немесе құмды жерде ойналады. Оны саябақтардағы қоғамдық орындарда немесе "булодром" деп аталатын арнайы жабдықталған алаңдарда ойнауға болады. Ойынның қазіргі түрі 1907 немесе 1910 жылы Францияның Прованс аймағындағы Ла-Сиота қаласында қалыптастырылды. Француз тіліндегі "петанк" атауы (ағылшын тіліне жіті акцентпен немесе одан тыс қабылданған) окцитан тілінің прованс диалектіндегі "petanca" сөзінен алынған, ол "pè tancat" деген сөзден туындаған, яғни "аяқ бекітілген" немесе "аяқ отырғызылған" (жерге).

Ойынның ашылуы

Боул ойынының тарихы өте ұзақ, ол орта ғасырлар мен ежелгі Римге дейін, одан бұрын ежелгі Грекия мен Египетке дейін созылады. Францияда 19 ғасырдың екінші жартысында "jeu provençal" (немесе "boule lyonnaise") деп аталатын боул түрі өте танымал болды. Ойынның осы түрінде ойыншылар боулдарын домалататын немесе боулды лақтырмас бұрын үш қадам басатын. Петанк бастапқыда 1910 жылы jeu provençal-дың бір саласы немесе түрі ретінде, қазір Жюль Ленуар боулдромы деп аталатын Марсель қаласына жақын Ла-Сиотат қаласында дамыды. Жюль Леноар есімді бұрынғы jeu provençal ойыншысы ревматизмге шалдығып, қатты ауырғандықтан, енді боулды лақтырмас бұрын жүгіре алмады. Шындығында, ол тік тұруға да қиналды. Оның жақын досы Эрнест Питио жергілікті кафе иесі еді. Досы Леноардың жағдайын ескере отырып, Питио ойынның бір түрін жасады, онда алаңның ұзындығы шамамен екі есе қысқартылды, ал ойыншы боулды лақтыру үшін жүгірмей, дөңгелекте тұрып, қозғалмайтын. Олар бұл ойынды "pieds tanqués", яғни "аяқтары жерге тірелген" деп атады, бұл атау ақырында ойынның қазіргі атауы – петанкқа айналды. Бірінші петанк турнирін 1910 жылы Эрнест Питио және оның інісі Жозеф Питио Ла-Сиотатта ұйымдастырды. Ойын тез таралып, Францияда боул ойынының ең танымал түріне айналды. 1800 жылдардың ортасына дейін еуропалық боул ойындары әдетте өте қатты ағаштан, көбінесе қарағаш тамырынан жасалған қатты ағаш доптармен ойналатын. 19 ғасырдың соңында арзан, көптеп өндірілетін шегелер пайда болды, ал ағаш боулдар біртіндеп шегелермен жабыла бастады, нәтижесінде "boules cloutées" ("шегеленген боулдар") пайда болды. Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін зеңбірек доптарын жасау технологиясы қолданылып, қуыс, толығымен металл боулдар жасау мүмкін болды. Бірінші толығымен металл боул, "la Boule Intégrale", 1920 жылдардың ортасында Поль Куртье таныстырды. "Intégrale" қола-алюминий қорытпасынан бір бөлікке құйылған. Содан кейін Жан Блан екі болаттан жасалған жарты шарларды қалыптап, сосын екі жарты шарды біріктіріп боул жасау процесін ойлап тапты. Осы технологиялық жетістіктердің арқасында қуыс металл доптар тез арада стандартқа айналды.

Boules games have a very long history, dating back through the Middle Ages to ancient Rome, and before that to ancient Greece and Egypt. In France in the second half of the 19th century, a form of boules known as jeu provençal (or boule lyonnaise) was extremely popular. In this form of the game, players rolled their boules or ran three steps before throwing a boule. Pétanque originally developed as an offshoot or variant of jeu provençal in 1910, in what is now called the Jules Lenoir Boulodrome in the town of La Ciotat near Marseilles. A former jeu provençal player named Jules Lenoir was afflicted by rheumatism so severe that he could no longer run before throwing a boule. In fact, he could barely stand. A good friend named Ernest Pitiot was a local café owner. In order to accommodate his friend Lenoir, Pitiot developed a variant form of the game in which the length of the pitch or field was reduced by roughly half, and a player, instead of running to throw a boule, stood, stationary, in a circle. They called the game pieds tanqués, "feet planted" (on the ground), a name that eventually evolved into the game's current name, pétanque. The first pétanque tournament was organized by Ernest Pitiot, along with his brother Joseph Pitiot, in 1910 in La Ciotat. The game spread quickly and soon became the most popular form of boules in France. Before the mid 1800s, European boules games were played with solid wooden balls, usually made from boxwood root, a very hard wood. The late 1800s saw the introduction of cheap mass manufactured nails, and wooden boules gradually began to be covered with nails, producing boules cloutées ("nailed boules"). After World War I, cannonball manufacturing technology was adapted to allow the manufacture of hollow, all metal boules. The first all metal boule, la Boule Intégrale, was introduced in the mid 1920s by Paul Courtieu. The Intégrale was cast in a single piece from a bronze aluminum alloy. Shortly thereafter, Jean Blanc invented a process of manufacturing steel boules by stamping two steel blanks into hemispheres and then welding the two hemispheres together to create a boule. With this technological advance, hollow all metal balls rapidly became the norm.

Ойынның жаһандық таралуы

Металлдан жасалған шардың пайда болуынан кейін, петанк Прованстан Францияның қалған бөлігіне, содан кейін Еуропаның қалған бөлігіне, одан әрі франкоязықты отарлар мен әлем елдеріне жылдам тарады. Бүгінде көптеген елдерде өздерінің ұлттық басқару органдары бар. Францияда Францияның петанк және провансальдық ойындар федерациясы (FFPJP) 300 000-нан астам тіркелген мүшесіне ие. Германияда, Испанияда және Англияда мықты ұлттық федерациялар бар. Петанк француз отаршылдығының тарихы бар көптеген елдерде, әсіресе Оңтүстік-Шығыс Азияда, соның ішінде Лаоста, Таиландта, Вьетнамда, Камбоджада және Үндістандағы Пудучерриде, сондай-ақ Африканың кейбір аймақтарында белсенді түрде ойналады. Бұл спорт Мадагаскар мен Таиландта да танымал. Петанк 2015 жылы Конго Республикасында өткен Бүкіл Африка ойындарында көрсетілді. Петанк Америкада кеңінен таралмаған. Квебекте Канаданың петанк федерациясы бар. АҚШ-та АҚШ Петанк федерациясы (FPUSA) ел бойынша шамамен 30 000 адам ойнайтынын хабарлады. 2015 жылдың 1 желтоқсанына дейін FPUSA АҚШ-та 52 филиал клубта 2141 мүшесін тіркеді. Халықаралық деңгейде петанктың басқарушы органы – Халықаралық петанк және провансальдық ойындар федерациясы (FIPJP). Ол 1958 жылы Марсельде құрылған және 2022 жылға қарай 800 000-ға жуық мүшесі бар.

Танымал мәдениетте

Ойын 1966 жылы француздық қылмыс фильмі Le deuxieme souffle-де көрсетілді. Петанк 1988 жылы америкалық The Cosby Show ситкомының 4-ші маусымындағы 20-шы бөлімінде ("Петанк") де пайда болды. 1981 жылы Агата Кристидің "Күн астында зұлымдық" романының бейімделуінде Джеймс Мейсон сомдаған күдікті ойын ойнап тұрғанда оның алибиі сұраққа тартылады. The Amazing Race 30 бағдарламасының төртінші эпизодында Сент-Тропедегі Place des Lices алаңында петанк жарысы өтті. "Астерикс Цезарьге қарсы" фильмінде галлдар тастармен петанк сияқты ойын ойнайды.

Ұлттық және халықаралық байқаулар

Әлем чемпионаттарының бірнеше маңызды турнирлері бар. FIPJP әлем чемпионаты екі жылда бір рет өтеді. Ерлер чемпионаты жұп жылдары, ал әйелдер мен жастар чемпионаты тақ жылдары өткізіледі. Бәлкім, ең танымал халықаралық чемпионат – «Мондиал ла Марсельез à Петанке», ол жыл сайын Францияның Марсель қаласында өтіп, 10 000-нан астам қатысушы мен 150 000-нан астам көрерменді қамтиды. АҚШ-тағы ең ірі жылдық турнир – Флорида штатының Амелия аралында әр жылдың қараша айында өткізілетін «Амелия аралы ашық турнирі» (бұрынғы «Амелия Америка ашық турнирі»). Петанк қазіргі таңда Олимпиада спортының түрі емес, бірақ 1985 жылы бірнеше халықаралық буль ұйымдары осы мақсатта құрған «Конфедерация Мондиаль де Спорт де Буль» 1985 жылдан бері Олимпиада комитетін жазғы Олимпиада бағдарламасына қосу үшін лоббилеуде. Петанк 1985 жылдан бастап барлық Дүниежүзілік ойындарда қатысып келеді. 2022 жылы АҚШ-та өтетін Дүниежүзілік ойындарда әйелдер петанкі де ұйымдастырылады, бұл Дүниежүзілік ойындар бағдарламасында тек әйелдер арасындағы жарыс тұңғыш рет өткізіледі.

Ойын ойнау

Халықаралық петанк және провансальдық ойындар федерациясының қағидаларына сәйкес.

Жақсы .

Джек немесе нысана доп – диаметрі бойынша ағаштан, әдетте, шаған немесе бук ағашынан жасалған кішкентай доп. Бұрын оларды "табиғи" күйінде қалдыратын, яғни өңделмеген немесе мөлдір лакталған, бірақ қазіргі кезде көбінесе жарқын түстерге бояйды. Француз тілінде джекке түрлі атаулар бар, оның ішінде: бут (гол немесе нысана), кошоннет (шошқаша), бушон («кішкентай доп» прованс тілінде, француз тіліндегі «бушон» – бөтелке тығыны деген мағынадағы сөзбен байланысты емес), ле пети («кішкентай») және гари («егеуқұйрық», сонымен қатар прованс тілінде).

Ойын алаңы

Петанк кез келген ашық, тегіс жерде ойналуы мүмкін. Жердің беті бұзылуы мүмкін, ағаштармен немесе тастармен кесіліп, тегіс емес болуы мүмкін – кейбір жерлері қатты да тегіс, ал кейбір жерлері дөрекі және тасты. Петанк ойнау үшін арнайы дайындалған алаң болса, онда ойын беті әдетте ұсақ шағыл, ыдыраған гранит, кірпіш ұнтағы немесе ұнтақталған теңіз қабығынан жасалады. Құмды жағажайлар қолайлы емес, бірақ кейде жеңіл пластик доптарды пайдаланып, ойынды жағажайға бейімдеуге болады. Арқалық немесе бүйірлік тақталар қажет емес (боччадағыдай), бірақ арнайы ойын алаңдары көбінесе тақталармен немесе басқа да құрылымдық кедергілермен қоршалады. Францияда ауылдық алаңдар мен саябақ жолдары петанк ойнау үшін жиі қолданылады. Сонымен қатар, көптеген қалаларда петанк ойнауға арналған демалыс орындары (булодромалар) салынған. Петанк ойыны бір доп тастаудан басталып, екі команданың барлық доптары тасталғанға дейінгі кезеңге дейін созылатын алаң – террейн деп аталады. "Ойын алаңы" (aire de jeu) – бір немесе бірнеше террейннен тұратын аумақ. Турнирлер үшін үлкен ойын алаңы бөлініп, белгіленеді (әдетте, шегелер мен жіптерді пайдалана отырып) тікбұрышты нысандарға (сонымен қатар "жолақтар" (кадрлар) немесе "трассалар" деп аталады), осылайша бірнеше ойын бір уақытта жүргізілуі мүмкін. Турнирдегі террейн кем дегенде ені және ұзындығы болуы керек.

Pétanque can be played on almost any flat, open space. The ground may be irregular and interrupted by trees or rocks, and the surface is likely to be uneven, with some areas hard and smooth and other areas rough and stony. When an area is constructed specifically for the purposes of playing pétanque, the playing surface is typically loose gravel, decomposed granite, brick grog or crushed sea shell. Sandy beaches are not suitable, although light plastic boules are sometimes used to adapt the game for the beach. There is no requirement for backboards or sideboards (as in bocce), but dedicated playing areas are often enclosed in boards or some other structural barrier. In France, village squares and park pathways are often used as pétanque playing areas. In addition, many towns have recreational facilities (boulodromes) constructed specifically for playing pétanque. An area where a single pétanque game is played is called a terrain. A "playing area" (aire de jeu) is an area containing one or more terrains. For tournaments, a large playing area is subdivided and marked off (typically using nails and string) into rectangular marked terrains (also known as "lanes" (cadres) or "pistes") so that multiple games may be carried on simultaneously. For tournament play, a marked terrain is a rectangle at least wide and long. mene. "End" i. e. the period of play from the throw of a jack to the point when both teams have played all their boules. pousette. A shot that pushes one's team's boules nearer the jack; or to that pushes the jack. shoot To throw one's boule at an opponent's boule (or at the jack) in an attempt to knock it out of play. When the opposing team has a boule positioned very close to the jack, often the best strategy is to attempt to shoot it. A team in a desperate situation may attempt to save itself by shooting the jack out of bounds. Video: 20 best shots from the Masters de Pétanque 2017
lob (portée) A boule thrown in a high arc so that when it lands it only rolls a short distance. Video: Marco Foyot demonstrates the high lob. carreau (pronounced carrow). A shot that knocks an opposing boule away from the jack and replaces it (in very nearly the same spot) with the thrower's own boule. Basically, the perfect shot. Video: Diego Rizzi demonstrates a perfect carreau. fanny (mettre fanny). To lose a game without scoring any points; a shutout game. When a player loses 13 to 0, he is said to fanny ("il est fanny", he's fanny, or "il a fait fanny", he made fanny) and must kiss the bottom of a girl named Fanny. Virtually everywhere in Provence where pétanque is played, you will find a picture, woodcarving, or pottery figure of a bare bottomed young woman named Fanny. Often, the team that "made fanny" has to buy a round of drinks for the winning team ("Fanny paie à boire ! ", "the fanny pays for the drinks! ").

мене. "Түпкіру", яғни доп тастаудан басталып, екі команда да барлық доптарын тастағанға дейінгі ойын кезеңі.
пузетт. Өзіңіздің командаңыздың доптарын джекке жақындату немесе джекты итеру.
ату. Қарсыластың допын (немесе джекты) ойнаудан шығару үшін допты лақтыру. Егер қарсы команданың допы джекке өте жақын болса, көбінесе оны атуға тырысу – ең дұрыс стратегия. Қиын жағдайдағы команда джекты алаңнан шығару арқылы өзін құтқаруға тырысуы мүмкін.
Видео: "Мастерс де Петанк 2017" турнирінің 20 үздік соққысы.
Видео: Марко Фойот биік допты көрсетуде.
карро (carreau) (қарақұлақ деп айтылады). Қарсыластың допын джектан алыстатып, оның орнына өзінің допын қоятын соққы. Негізінен, бұл – мінсіз соққы.
Видео: Диего Рицци керемет карроны көрсетуде.
фанни (mettre fanny). Ұпайсыз жеңілу; толық жеңіліс. Егер ойыншы 13:0 есебімен жеңілсе, оған "фанни" (il est fanny, ол фанни, немесе il a fait fanny, ол фанни жасады) дейді және Фанни есімді қыздың түбіне сүйісуі керек. Прованста петанк ойналатын жерде Фанни есімді жалаңаш қыздың суретін, ағаштан ойылған мүсінін немесе қыштан жасалған мүсінін кездестіруге болады. Көбінесе "фанни" жасаған команда жеңімпаз командаға сусын төлейді ("Fanny paie à boire!", "фанни сусын төлейді!").