Кіріспе

Саликорния – амаррант тұқымдасына жататын, тұзды саздықтарда, жағажайларда және мангр тоғайларында өсетін шырынды, тұзға төзімді гүлді өсімдіктер туысы. Саликорния түрлері Солтүстік Америка, Еуропа, Орталық Азия және Оңтүстік Африкада таралған. Бұл туысқа қатысты қолданылатын жалпы атаулар: шыны шөп, тұздық, батпақ самфиры; бұл атаулар кейде Саликорния туысына жатпайтын түрлерге де қолданылады. Атлантикалық Канададағы француз тілінде сөйлейтіндер оларды «titines de souris» («тышқан емшектері») деп лақаптайды. Еуропадағы негізгі түрі көбінесе желінеді және Ұлыбританияда батпақ самфиры деп аталады, ал Солтүстік Америкадағы негізгі түрі кейде азық-түлік дүкендерінде сатылады немесе мейрамханалар менюлерінде «теңіз бұршағы», «самфир жасылшасы» немесе «теңіз аспаржасы» деп көрсетіледі.

Сипаттама

Саликорния түрлері – шағын бір жылдық шөптесін өсімдіктер. Олар жатқан немесе тік өседі, қарапайым немесе тармақты сабақтары шырынды, түксіз және бунақтанғандай көрінеді. Қарсы жапырақтары қатты түрленген, тар құрғақ шеттері бар, түксіз, сабақсыз және негізінде біріккен кішкентай ет тәрізді қабыршақтардан тұрады, осылайша сабақты айналдыра шырынды қабықша құрайды, бұл оған бунақталған сегменттерден тұратын сияқты көрініс береді. Көптеген түрлері жасыл, бірақ күзде олардың жапырақтары қызыл түске айналады. Ескі сабақтарының негізіндегі бөлігі аздап ағаш тәрізді болуы мүмкін. Барлық сабақтары тік, масақ тәрізді гүлшоғырлармен аяқталады. Әр буын екі қарама-қарсы кішкентай гүл жапырақшасынан тұрады, олардың арасында (1–3) 3 гүлді шашақ негізгі сабақтың ойықтарына тығыз орналасқан және жартылай жапырақшалармен жасырылған. Гүлдері үшбұрыш тәрізді орналасқан, екі бүйірлік гүл орталық гүлдің астында орналасқан. Екі жынысты гүлдер көбінесе радиалды симметриялы, үш ет тәрізді тостаған жапырақшасынан тұратын гүл қабығы, олардың жоғарғы бөлігі дерлік біріккен. 1–2 аталық тозаңдық және екі мойыншасы бар жұмыртқалық бар.

Таксономия

Саликорния тұқымдасын алғаш рет 1753 жылы Карл Линней сипаттаған. Үлгі түрі ретінде Salicornia europaea таңдалды. Бұл тұқым Миоцен кезеңінде Жерорта теңізі бассейні мен Орталық Азия аралығында пайда болған болуы мүмкін. Көпжылдық және аязға сезімтал бұрынғы Саркокорния тұқымдасының ішінде дамыған (қазір парафилетикалық екені анықталды), бұл тұқымдастың таксономиялық жіктелуі өте қиын (бір мақалада оны "таксономиялық дағдарыс" деп атаған). 2017 жылғы зерттеу нәтижесінде Саркокорния Саликорнияға қосылды, бұл тұқымдастың өлшемін едәуір арттырып, оны төрт субгенераға бөлді.

Таралуы және мекендейтін ортасы

Саликорния түрлері Солтүстік жарты шарда және Оңтүстік Африкада, субтропиктік аймақтардан субарктикалық аймақтарға дейін кеңінен таралған. Жаңа Зеландияда бір түрі кездеседі. Олар жағалаудағы тұзды батпақтарда және тұзды көлдердің жағалаулары сияқты ішкі тұзды орталарда өседі, мысалы, S. rubra және S. depressa. Англияда S. europaea – самфир (соның ішінде тау самфирі) деп аталатын бірнеше өсімдіктердің бірі; «самфир» термині француз тіліндегі [herbe de] Saint Pierre атауының бұрмалануы деп саналады, яғни «Әулие Петірдің шөбі». Гавайиде оны «теңіз спаржасы» деп атайды, көбінесе оны бланширлеп, салатқа қосады немесе балыққа гарнир ретінде пайдаланады. S. europaea-дан басқа, S. bigelovii тұқымдарынан да тағамдық май алынады. S. bigelovii-нің тағамдық қасиеттері сапониндердің болуына байланысты біршама төмендеуі мүмкін, себебі олар белгілі бір жағдайларда улы болады. Шри-Ланканың Калпития қаласында оны есектерді азықтандыру үшін қолданады. Канаданың Шығыс жағалауында бұл өсімдік «самфир жасылы» деп белгілі және жергілікті деликатес болып саналады. Алясканың оңтүстік-шығысында оны «жағажай спаржасы» деп атайды. Новая Шотландияда (Канада) оны «қара алақан жасылы» деп біледі. Британ Колумбиясында оны «теңіз спаржасы» деп атайды. АҚШ-та тағамдық мақсаттар үшін қолданғанда оны «теңіз бұршағы» деп атайды. Басқа да атаулары бар: теңіз жасыл бұршағы, теңіз қияршасы және батпақтық самфир. Үндістандағы Орталық тұз және теңіз химиясы зерттеу институтының ғалымдары S. brachiata тұзынан тағамдық тұз алу әдісін әзірледі. Нәтижесінде алынған өнім «өсімдік тұзы» деп аталады және Saloni тауарлық белгісімен сатылады. Көгалдандырылған және ұнтақталған саликорния «Жасыл тұз» тауарлық белгісімен тұздың орнына сатылады, оның дәмі ас тұзына ұқсас тұзды, бірақ натрий құрамы төмен.

Фармакологиялық зерттеулер

Оңтүстік Кореяда Phyto корпорациясы тұз жинақтайтын өсімдік S. europaea-дан төмен натрийлі тұзды алу технологиясын жасап шығарды. Компания бұл табиғи өсімдік тұзының натрий тұтынуды азайту арқылы жоғары қан қысымын және майлы бауыр ауруын емдеуде тиімді екенін мәлімдейді. Сонымен қатар, компания антиоксиданттық және антитромбоздық полифенолдарға толы, тұзы алынған саликорния ұнтағын да жасады, ол семіздік пен артериосклерозды емдеуге, әрі әлемдік азық-түлік тапшылығын шешуге көмектеседі деп хабарланады.

Қоршаған ортаға пайдалану

Аскөк фитоэкстракцияда қолданылады. Ол топырақтағы селенді өте тиімді түрде кетіреді, ол өсімдікке сіңіріліп, содан кейін атмосфераға шығарылып, бағытталған жел арқылы таратылады. Аскөк (S. bigelovii) басқа түрлерге қарағанда 10-100 есе жоғары орташа ұшқыштық деңгейіне ие екені анықталды.

Тарихи

Шыны мен тұздық өсімдіктерінің және теңіз шөптерінің күлін шыны және сабын жасау үшін сода күлінің (негізінен натрий карбонаты) көзі ретінде ұзақ уақыт бойы қолданды. Соданың өнеркәсіптік өндірісі үшін LeBlanc процесінің енгізілуі 19-ғасырдың бірінші жартысында өсімдік көздерін пайдалануды тоқтатты. Умари керайы қағаз және картон фабрикаларында шикізат ретінде қолданылады. Оны жануарлар азығын өндіруге және дәстүрлі дақылдар өсірілмейтін жағалаудағы жерлерде биоотын өндіруге пайдалануға болады. Теңіз суына азотты тыңайтқыш қосу өсімдіктің өсу қарқынын және оның жоғарылауын арттырады, ал теңіз аквакультурасынан (мысалы, креветка шаруашылығы) алынған ағынды су осы мақсатта қолдануға ұсынылады, биодизель өндіруге бағытталған. Сонора сынақтарына жауапты компания (Global Seawater) саликорнияның әр гектарынан 225-250 галлон BQ 9000 биодизелін өндіруге болады деп мәлімдейді және Баия-де-Кинода саликорния фермасын құру үшін 35 миллион долларлық жобаны іске қосуда. S. brachiata өсімдіктерінің сабақтары мен тамырларында целлюлозаның мөлшері жоғары (шамамен 30 салмақтық %), ал нәзік сабақ ұштарында целлюлозаның мөлшері аз (9,2 салмақтық %). S. brachiata құрамында рамноза, арабиноза, манноза, галактоза және глюкоза басым, ал олардың құрылымдық полисахаридтерінде рибоза мен ксилозаның мөлшері аз.