Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Бір уақытта бір кейіпкердің өз әңгімесін айту түрі, видеографияда немесе бейне ойындарда өз туралы көзқарас.
Mode where a story is narrated by one character at a time, speaking for and about themselves
perspective in videography or video games
Бірінші тұлғадан баяндау (бірінші тұлғалық көзқарас, дауыс, тұжырымдама және т.б. деп те аталады) – баяндаушының өзінің жеке тұжырымдамасынан оқиғаларды баяндайтын әңгімелеу тәсілі. Бұл баяндау "Мен", "Маған", "Менікі" және "Өзім" сияқты бірінші тұлға грамматикалық формаларын қолданады (көпше түрінде "Біз", "Бізге" және т.б.). Баяндау міндетті түрде бірінші тұлға кейіпкері арқылы жүзеге асырылуы керек, мысалы, басты кейіпкер (немесе басқа да маңызды кейіпкер), баяндаушы, куәгер. Визуалды әңгімелеу ортасында (мысалы, бейне, теледидар немесе кино) бірінші тұлғалық көзқарас – кейіпкердің көру қабілеті арқылы көрсетілетін графикалық көзқарас, яғни камера кейіпкердің көзімен көреді. Бірінші тұлғадан баяндайтын классикалық мысал – Шарлотта Бронтенің "Джейн Эйр" (1847) романы: «Мен оны енді жақсы көрмей қоймаймын, себебі ол енді маған назар аудармайды». Бұл тәсіл көрерменге ойдан шығарылған әлемді баяндаушының көзімен көруге мүмкіндік береді, бірақ ол баяндаушының тәжірибесімен және іс-әрекеттің нақты жай-күйін білуімен шектеледі. Кейбір әңгімелерде бірінші тұлғадан баяндаушылар басқа кейіпкерлермен болған әңгімені қайталайды немесе басқа кейіпкерлерден естіген ақпаратқа сілтеме жасайды, осылайша кеңірек тұжырымдаманы жеткізуге тырысады.
A first person narrative (also known as a first person perspective, voice, point of view, etc.) is a mode of storytelling in which a storyteller recounts events from that storyteller's own personal point of view, using first person grammar such as "I", "me", "my", and "myself" (also, in plural form, "we", "us", etc.). It must be narrated by a first person character, such as a protagonist (or other focal character), re teller, witness, Alternatively, in a visual storytelling medium (such as video, television, or film), the first person perspective is a graphical perspective rendered through a character's visual field, so the camera is "seeing" out of a character's eyes. A classic example of a first person protagonist narrator is Charlotte Brontë's Jane Eyre (1847), "I could not unlove him now, merely because I found that he had ceased to notice me". This device allows the audience to see the narrator's mind's eye view of the fictional universe, but it is limited to the narrator's experiences and awareness of the true state of affairs. In some stories, first person narrators may relay dialogue with other characters or refer to information they heard from the other characters, in order to try to deliver a larger point of view.
Көрініс нүктесі құрылғысы
Грамматикалық бірінші тұлғада, яғни "Мен" баяндауынан әңгіме айтудың мысалы – Герман Мелвиллдің "Моби Дик" романы, ол "Мені Ысмайыл деп атаңыз" деген сөздермен басталады. Бірінші тұлға баяндауы кейде бір немесе бірнеше тыңдаушыға арналған немесе олардың болуын білдіретін түйіндемелерді қамтуы мүмкін.
An example of the telling of a story in the grammatical first person, i. e. from the perspective of "I", is Herman Melville's Moby Dick, which begins with "Call me Ishmael." First person narration may sometimes include an embedded or implied audience of one or more people.
Жеке тұлға
Бірінші тұлғада жазылған әңгіме көбінесе басты кейіпкердің өзінен баяндалады, бірақ оқиғаны куә болған маңыздырақ емес кейіпкердің немесе басқа біреуден естігенін қайта айтатын адамның көзқарасынан да айтылуы мүмкін.
A story written in the first person is most often told by the main character, but may also be told from the perspective of a less important character as they witness events, or a person retelling a story they were told by someone else.
Сенімділік
Бірінші тұлғада баяндау белгілі бір кейіпкердің көзқарасы арқылы оқиғаны жеткізеді. Оқырман немесе көрермен оқиғаны тек баяндаушының көзқарасы мен білімі арқылы қабылдайды. Баяндаушы – оқиғалардың толық картинасын алмайтындықтан, қадір-қасиетімен кемелсіз куәгер болып табылады. Сонымен қатар, оның жасырын мақсаты болуы мүмкін ("сенімсіз баяндаушы"). Баяндаушының мінезіндегі кемшіліктер, мысалы, кешігу, қорқақтық немесе жаман әдеттер, оны кейбір маңызды оқиғаларда қасақана немесе кездейсоқ түрде қатыстырмауға немесе сенімсіз етуге әкелуі мүмкін. Оқиғалар баяндаушының өмірлік тәжірибесімен байланысты болуы мүмкін, өйткені барлық нәрсені білмейтін кейіпкерлер кейбір орталарға бейтаныс және жат болуы мүмкін, ал нашар көру және сауатсыздық сияқты шектеулер маңызды мәліметтерді жасыруы мүмкін. Тағы бір маңызды жайт – кейіпкер оқиғаны бастан кешкен кезден бастап оны баяндауға шешім қабылдағанға дейін өткен уақыт. Егер оқиға жақында болған болса, оны баяндау тәсілі алыс өткен оқиғаны еске түсіруден өзгеше болуы мүмкін. Кейіпкердің ниеті де маңызды. Ол өз санасын тазалау үшін оқиғаны түсіндіруге тырысып жатыр ма? Жасаған қателігі үшін мойындау іздейді ме? Әлде сыра ішіп отырып, достарына қызықты оқиға айтқысы келе ме? Оқиғаның айтылу себебі оның жазылу әдісіне де әсер етеді. Мысалдар: Максим Горькийдің "Елу алты ер адам және бір қыз", Джумпа Лахиридің "Биби Халдармен қарым-қатынас", Джоан Чейздің "Парсы патшайымының билігінде", Кейт Уолберттің "Біздің түріміз", Исаак Азимовтың "Мен, робот" және Стюарт Дайбектің "Біз жоқпыз". Бірінші тұлғада баяндаушылар көп болуы мүмкін, мысалы, Рюносуке Акутагаваның "Гроувта" (Рашмонон фильмінің бастауы) және Уильям Фолкнердің "Жан және ашу" романында. Бұл көздердің әрқайсысы бір оқиғаға қатысты әртүрлі бірінші тұлғалық баяндаушылардың әртүрлі есептерін ұсынады. Роберт А. Хайнлайнның "Жануардың саны" романында сияқты бірнеше басты кейіпкерлер де баяндаушы ретінде таныстырылуы мүмкін. Бірінші тарауда төрт кейіпкер таныстырылады, соның ішінде тараудың басында аталған алғашқы баяндаушы да бар. Оқиға кейінгі тарауларда сол тараудың баяндаушысы ретінде нақты айқындалған кейіпкермен жалғасады. Кітапта кейін таныстырылған басқа кейіпкерлердің де "өз" тараулары бар, онда олар сол тараудың оқиғасын баяндайды. Оқиға желілік түрде дамиды және ешқандай оқиға бір реттен артық қайталануы мүмкін емес, яғни екі баяндаушы бір оқиға туралы "тікелей" айта алмайды. Бірінші тұлғада баяндаушы негізгі кейіпкер (мысалы, "Гулливердің саяхаттарындағы" Гулливер), оның ойлары мен іс-әрекеттерін білетін оған жақын адам (Шерлок Холмстың әңгімелеріндегі доктор Уотсон) немесе басты кейіпкерді мұқият бақылайтын адам (мысалы, "Ұлы Гэтсбидегі" Ник Карравей) болуы мүмкін. Бұларды "бірінші тұлғадағы басты" немесе "бірінші тұлғадағы екінші" көзқарастар деп ажыратуға болады. Баяндаушылар басқалардың баяндауларын бір немесе бірнеше рет қайталап беруі мүмкін. Мұндай баяндаушылар "рамкалық баяндаушылар" деп аталады: мысалдар – Эмили Бронтенің "Утерлинг-Хайтс" романындағы Мистер Локвуд және Джозеф Конрадтың "Жүректің қараңғылығындағы" аты аталмаған баяндаушы. Шебер жазушылар баяндаушының мінез-құлқына сәйкес, оқиғаны кез келген деңгейде бұрмалауға бейім, аздап немесе күшті. Мысалы, жоғарыда аталған Мистер Локвуд өте наив, ол осы фактінің өзінен хабарсыз, сонымен қатар мақтанғаныш, және әңгімелердің, тәжірибелердің және қызметшілердің сыбыс-сыбысының комбинациясын айтады. Осылайша, оның кейіпкері қасақана сенімсіз баяндаушы болып табылады және "Жалпық биіктіктер" оқиғаларын құпияландыруға, шатастыруға және оқиғаны әртүрлі түсіндіруге мүмкіндік береді. Бірінші тұлғаның сирек кездесетін түрі – бірінші тұлғадағы бәрін білуші, онда баяндаушы оқиғаның кейіпкері болғанымен, басқа кейіпкерлердің барлық ойлары мен сезімдерін де біледі. Кейде ол үшінші тұлғадағы бәрін білуші сияқты көрінеді. Әдетте, оқиғаның әлеміне сәйкес келетін ақылға қонымды түсінік беріледі немесе оның айқын болмауы сюжеттің маңызды бөлігі болмаса, түсіндіріледі. Үш маңызды мысал: Маркус Зусактың "Кітап ұрысы", онда баяндаушы – Өлім, Миссис Куиннің аралас файлдарынан. Базиль Э. Франквейлер, мұнда баяндаушы титулдық кейіпкер, бірақ басты кейіпкерлердің оқиғасын сипаттайды, және Элис Себольдтың "Ғазиз сүйектері", онда өлтірілген жас қыз қайтыс болғаннан кейін, денесінен тыс көзқараспен, отбасының қайғыға ұшырауын бақылайды. Әдетте, баяндаушы баяндалған оқиғалардың оқиғаның куәсі ретінде білуі мүмкін нәрселермен шектеледі. Жаңадан бастаған жазушылар кейде бірінші тұлғадағы баяндауға қасақана кіргізіп, куәгердің немесе қатысушының адамдық шектеулерін ұмытып кетуі мүмкін. Көп жағдайда, жазушылар бірінші тұлғаны қолдану арқылы жазуларын жақсарта алады. Ол жазушыларға белсенділік, нақтылық және өз жазуларындағы позицияны анықтауға мүмкіндік береді:
First person narration presents the narrative through the perspective of a particular character. The reader or audience sees the story through the narrator's views and knowledge only. The narrator is an imperfect witness by definition, because they do not have a complete overview of events. Furthermore, they may be pursuing some hidden agenda (an "unreliable narrator"). Character weaknesses and faults, such as tardiness, cowardice, or vice, may leave the narrator unintentionally absent or unreliable for certain key events. Specific events may further be colored or obscured by a narrator's background since non omniscient characters must by definition be laypersons and foreigners to some circles, and limitations such as poor eyesight and illiteracy may also leave important blanks. Another consideration is how much time has elapsed between when the character experienced the events of the story and when they decided to tell them. If only a few days have passed, the story could be related very differently than if the character was reflecting on events of the distant past. The character's motivation is also relevant. Are they just trying to clear up events for their own peace of mind? Make a confession about a wrong they did? Or tell a good adventure tale to their beer guzzling friends? The reason why a story is told will also affect how it is written. Other examples include Twenty Six Men and a Girl by Maxim Gorky, The Treatment of Bibi Haldar by Jhumpa Lahiri, During the Reign of the Queen of Persia by Joan Chase, Our Kind by Kate Walbert, I, Robot by Isaac Asimov, and We Didn't by Stuart Dybek. First person narrators can also be multiple, as in Ryūnosuke Akutagawa's In a Grove (the source for the movie Rashomon) and Faulkner's novel The Sound and the Fury. Each of these sources provides different accounts of the same event, from the point of view of various first person narrators. There can also be multiple co principal characters as narrator, such as in Robert A. Heinlein's The Number of the Beast. The first chapter introduces four characters, including the initial narrator, who is named at the beginning of the chapter. The narrative continues in subsequent chapters with a different character explicitly identified as the narrator for that chapter. Other characters later introduced in the book also have their "own" chapters where they narrate the story for that chapter. The story proceeds in a linear fashion, and no event occurs more than once, i. e. no two narrators speak "live" about the same event. The first person narrator may be the principal character (e. g., Gulliver in Gulliver's Travels), someone very close to them who is privy to their thoughts and actions (Dr. Watson in Sherlock Holmes stories) or one who closely observes the principal character (such as Nick Carraway in The Great Gatsby). These can be distinguished as "first person major" or "first person minor" points of view. Narrators can report others' narratives at one or more removes. These are called "frame narrators": examples are Mr. Lockwood, the narrator in Wuthering Heights by Emily Brontë; and the unnamed narrator in Heart of Darkness by Joseph Conrad. Skilled writers choose to skew narratives, in keeping with the narrator's character, to an arbitrary degree, from ever so slight to extreme. For example, the aforementioned Mr. Lockwood is quite naive, of which fact he appears unaware, simultaneously rather pompous, and recounting a combination of stories, experiences, and servants' gossip. As such, his character is an unintentionally very unreliable narrator and serves mainly to mystify, confuse, and ultimately leave the events of Wuthering Heights open to a great range of interpretations. A rare form of the first person is the first person omniscient, in which the narrator is a character in the story, but also knows the thoughts and feelings of all the other characters. It can seem like third person omniscient at times. A reasonable explanation fitting the mechanics of the story's world is generally provided or inferred unless its glaring absence is a major plot point. Three notable examples are The Book Thief by Markus Zusak, where the narrator is Death, From the Mixed Up Files of Mrs. Basil E. Frankweiler, where the narrator is the titular character but is describing the story of the main characters, and The Lovely Bones by Alice Sebold, where a young girl, having been killed, observes, from some post mortem, extracorporeal viewpoint, her family's struggle to cope with her disappearance. Typically, however, the narrator restricts the events relayed in the narrative to those that could reasonably be known. Novice writers may make the mistake of allowing elements of omniscience into a first person narrative unintentionally and at random, forgetting the inherent human limitations of a witness or participant of the events. In many cases, writers can improve writing with the use of first person. It allows writers to be assertive, add clarity, and position themselves in their writing by offering the following benefits:
Белсенділік: Кейде сіз амалдың маңыздылығын көрсетуге ниеттенуіңіз мүмкін (кім не істеп жатыр), мысалы, егер сіз өзіңіздің жобаңыздың академиялық салаға қаншалықты құнды екенін көрсетуіңіз керек болса немесе өзіңіздің бірегей көзқарасыңызды немесе аргументіңізді дәлелдеуіңіз керек болса. Нақтылық: Бірінші тұлғаны қолданудан аулақ болуға тырысу ұқыпсыз құрылымдарға және беймәлімдікке әкелуі мүмкін болғандықтан, бірінші тұлғаны қолдану сіздің жазу стиліңізді жақсарта алады. Эсседе өзіңізді орналастыру: Кейбір жобаларда сіз өзіңіздің зерттеуіңіздің немесе идеяларыңыздың басқалардың жұмысынан қалай дамығанын немесе ерекшеленетінін түсіндіруіңіз керек, мұндай жағдайда сіз "Мен", "біз", "менің" немесе "біздің" сөздерін қолдануыңыз керек; егер сіз тақырып бойынша белгілі бір билікке ие болуға ниеттенсеңіз, бірінші тұлға сізге көмектеседі.
Assertiveness: In some cases you might wish to emphasize agency (who is doing what), as for instance if you need to point out how valuable your particular project is to an academic discipline or to claim your unique perspective or argument. Clarity: Because trying to avoid the first person can lead to awkward constructions and vagueness, using the first person can improve your writing style. Positioning yourself in the essay: In some projects, you need to explain how your research or ideas build on or depart from the work of others, in which case you’ll need to say “I,” “we,” “my,” or “our”; if you wish to claim some kind of authority on the topic, first person may help you do so.
Өмірбаян
Автобиографиялық көркем әдебиетте бірінші тұлғада баяндаушы – автордың кейіпкері (тарихи дәлдігінің түрлі деңгейде болуымен). Баяндаушы автордан ерекшеленеді және кез келген басқа кейіпкер сияқты, сондай-ақ бірінші тұлғада баяндайтын тұлға сияқты әрекет етуі керек. Мұндай баяндаушылардың мысалдары: "Баскетбол күнделіктеріндегі" Джим Кэрролл және Курт Воннегут кішінің "Уақыт сілкінісі" (осы жағдайда бірінші тұлғада баяндайтын тұлға автордың өзі). Кейбір жағдайларда баяндаушы кітап жазады – «қолыңыздағы кітап» – демек, ол автордың көптеген құдіреті мен біліміне ие. Мысалдар: Умберто Эконың «Розаның аты» және Марк Хэддонның «Түндегі иттің ерекше оқиғасы». Тағы бір мысал – Дэвид А. Гудман «редакциялаған» «Джеймс Т. Кёрктің өмірбаяны», ол кітаптың нақты авторы және Джеймс Кёрк рөлін сомдаған (Джин Родденберридің «Жұлдыз жолы» романын жазғанда).
In autobiographical fiction, the first person narrator is the character of the author (with varying degrees of historical accuracy). The narrator is still distinct from the author and must behave like any other character and any other first person narrator. Examples of this kind of narrator include Jim Carroll in The Basketball Diaries and Kurt Vonnegut, Jr. in Timequake (in this case, the first person narrator is also the author). In some cases, the narrator is writing a book—"the book in your hands"—and therefore he has most of the powers and knowledge of the author. Examples include The Name of the Rose by Umberto Eco, and The Curious Incident of the Dog in the Night Time by Mark Haddon. Another example is a fictional "Autobiography of James T. Kirk" which was "Edited" by David A. Goodman who was the actual writer of that book and playing the part of James Kirk (Gene Roddenberry's Star Trek) as he wrote the novel.
Детективтер шығармалары
Айтқан адам оқиғаның ішінде болғандықтан, ол барлық оқиғаны білмей қалуы мүмкін. Сондықтан, детективтік жанрда бірінші тұлғадан баяндау жиі қолданылады, осылайша оқырман мен баяндаушы бірге құпияны ашады. Бұл жанрдағы дәстүрлі тәсілдердің бірі – басты детективтің жақын көмекшісі, "Уотсон" рөліндегі кейіпкердің баяндаушы болуы. Бұл, сэр Артур Конан Дойлдың Шерлок Холмс әңгімелеріндегі доктор Уотсон кейіпкерінен бастау алады. Бірінші тұлғадан баяндалған детективтік әдебиетке мысал – "A Violent Gospel". Вестморлендтің "Southern Noir" дебюті екі тәлкек бауыр Маршалл мен Мак Дулидің шіркеудің ақша жылыстыру схемасын тонау туралы шешімімен айналысады. Оқиға Мак Дулидің көзімен баяндалады, бұл оқиғаға қызығушылықты едәуір арттырады.
Since the narrator is within the story, he or she may not have knowledge of all the events. For this reason, the first person narrative is often used for detective fiction, so that the reader and narrator uncover the case together. One traditional approach in this form of fiction is for the main detective principal assistant, the "Watson", to be the narrator: this derives from the character of Dr. Watson in Sir Arthur Conan Doyle's Sherlock Holmes stories. An example of detective fiction using first person is " A Violent Gospel ". Westmoreland’s Southern Noir debut is about two hellraising brothers, Marshall and Mack Dooley, who decide to heist a church’s money laundering operation. The story is told through Mack Dooley’s eyes, which really kicks the fun up a notch.
Нысандар
Бірінші тұлғада баяндау түрлі формаларда кездеседі; мысалы, Федор Достоевскийдің "Жер астынан жазбалар" туындысындағы ішкі монолог, Альберт Камюдың "Күдік" кітабындағы драмалық монолог, немесе Марк Твеннің "Хаклберри Финннің басынан өткендері" романындағы тікелей баяндау. Басқа формаларға, әңгіме ішіндегі әңгіме ретінде уақытша бірінші тұлғада баяндау кіреді, онда басқа біреудің әңгіме айтуын бақылайтын баяндаушы немесе кейіпкер толыққанды, уақытша және үзіліссіз түрде сөйлеушіге баяндауды береді. Бірінші тұлғада баяндаушы сонымен қатар басты кейіпкер болуы мүмкін.
First person narratives can appear in several forms; interior monologue, as in Fyodor Dostoevsky's Notes from Underground; dramatic monologue, also in Albert Camus' The Fall; or explicitly, as Mark Twain's Adventures of Huckleberry Finn. Other forms include temporary first person narration as a story within a story, wherein a narrator or character observing the telling of a story by another is reproduced in full, temporarily, and without interruption shifting narration to the speaker. The first person narrator can also be the focal character.
Стильдер
Бірінші тұлғада баяндау кезінде оқиғаның қалай айтылғанын қарастыру маңызды, яғни кейіпкер оны жазып жатыр ма, дауыстап айтып жатыр ма, әлде өзімен-өзі ойлап жатыр ма? Егер жазып отырса, онда ол көпшілікке арналған ба, жеке күнделік пе, немесе басқа бір адамға арналған әңгіме ме? Баяндаушының әңгімелеу тәсілі қолданылатын тілге, сөйлемдердің ұзындығына, дауыс ырғағына және тағы да көптеген нәрселерге әсер етеді. Құпия күнделік ретінде ұсынылған оқиға, көпшілік алдындағы мәлімдемеден мүлдем басқаша түсіндірілуі мүмкін. Көп деңгейлі баяндау құрылымының бір мысалы – Джозеф Конрадтың «Жүректегі қараңғылық» повесі, ол қос шеңберлі құрылымға ие: белгісіз «Мен» (бірінші тұлға жекеше) баяндаушы қайықпен саяхат барысында басқа кейіпкер, Марлоу, бірінші тұлғаны қолданып, повестің көп бөлігін құрайтын әңгімені айтады. Осы ішкі әңгіменің ішінде тағы бір кейіпкер, Курц, Марлоуға ұзақ әңгіме айтқандығы айтылады, бірақ оның мазмұны оқырмандарға ашылмайды. Осылайша, «Мен» баяндаушы «ол» (Марлоу) ретінде әңгімешіні таныстырады, ол өзі туралы «Мен» деп сөйлейді және тағы бір әңгімешіні «ол» (Курц) ретінде таныстырады, ол өз кезегінде әңгімесін «Мен» тұрғысынан айтқан болуы мүмкін.
With a first person narrative it is important to consider how the story is being told, i. e., is the character writing it down, telling it out loud, thinking it to themselves? And if they are writing it down, is it something meant to be read by the public, a private diary, or a story meant for one other person? The way the first person narrator is relating the story will affect the language used, the length of sentences, the tone of voice, and many other things. A story presented as a secret diary could be interpreted much differently than a public statement. One example of a multi level narrative structure is Joseph Conrad's novella Heart of Darkness, which has a double framework: an unidentified "I" (first person singular) narrator relates a boating trip during which another character, Marlow, uses the first person to tell a story that comprises the majority of the work. Within this nested story, it is mentioned that another character, Kurtz, told Marlow a lengthy story; however, its content is not revealed to readers. Thus, there is an "I" narrator introducing a storyteller as "he" (Marlow), who talks about himself as "I" and introduces another storyteller as "he" (Kurtz), who in turn presumably told his story from the perspective of "I".
Фильм
Бірінші тұлғадан баяндауды фильмде іске асыру қиын, бірақ дауыстық баяндау осы құрылымды жасауға мүмкіндік береді. Мысалы, танымал «Жылнамасы әлсіз бала» кітап сериясының фильмдегі бейімделуіндегі Грег Хеффли кейіпкерінің баяндауы – фильмдегі бірінші тұлғадан баяндаудың бір мысалы.
First person narration is more difficult to achieve in film; however, voice over narration can create the same structure. An example of first person narration in a film would be the narration given by the character Greg Heffley in the film adaptation of the popular book series Diary of a Wimpy Kid.