Кіріспе

Қара шай

Ассам шайы – Ассам, Үндістан аймағында өндірілетін қара шай. Ол Camellia sinensis var. assamica (Мастерс) түрінен арнайы дайындалады. Ассам шайының өсімдігі Ассамға тән. Ассам топырағына қытай сорттарын отырғызуға жасалған алғашқы тырабыстар сәтсіз аяқталды. Ассам шайы көбінесе теңіз деңгейінде немесе оның жанында өсіріледі және денелі, сергінекті, бал тәрізді дәмімен, сондай-ақ күшті, жарқын түсімен ерекшеленеді. Ассам шайы немесе құрамында Ассам шайы бар қоспалар көбінесе «таңғы ас» шайы ретінде сатылады. Мысалы, ирландиялық таңғы ас шайы, бал тәрізді және күшті таңғы ас шайы, кішкентай Ассам шайы жапырақтарынан тұрады. Ассам штаты – Брахмапутра өзенінің екі жағында орналасқан, Бутан, Бангладеш, Мьянмамен шектесетін және Қытайға жақын орналасқан әлемдегі ең ірі шай өсіру аймағы. Үндістанның бұл бөлігінде мол жауын-шашын жауады; муссон маусымында күніне 250-300 мм (10-12 дюйм) дейін жаңбыр жауып, 36°C (96.8°F) дейін температура көтеріледі, нәтижесінде жоғары ылғалдылық пен ыстыққа толы жылыжай сияқты жағдайлар туындайды. Бұл тропикалық климат Ассам шайының ерекше бал тәрізді дәміне ықпал етеді, бұл шайдың айрықша ерекшелігі болып табылады. Ассам шайы әдетте Ассамның қара шайларын білдірсе де, аймақта өзіндік ерекшеліктері бар жасыл және ақ шайлар да өндіріледі. Тарихи тұрғыдан алғанда, Ассам – Қытайдың оңтүстігінен кейін екінші коммерциялық шай өндіру аймағы, және жер бетінде туа біткен шай өсімдіктеріне ие болған екі аймақтың бірі. Ассам шайы бұтасын Еуропаға таныстырған шотланд саяхатшысы Роберт Брюс 1823 жылы оған кездескен. Брюс Ассамда сауда жасағанда өсімдіктің «жабайы» өсетінін байқады. Манирам Деван оны жергілікті Сингпо басшысы Бесса Гамға бағыттады. Брюс жергілікті халықтың (Сингпо) бұта жапырақтарынан шай жасағанын көрді және жапырақтар мен тұқымдардың үлгілерін алу үшін жергілікті басшылармен келісім жасады, оларды ғылыми сараптамадан өткізуді жоспарлады. Роберт Брюс өсімдіктің дұрыс жіктелуін көре алмай, көп ұзамай қайтыс болды. 1830-жылдардың басында ғана Роберттің інісі Чарльз Ассам шайы бұтағының бірнеше жапырағын дұрыс сараптау үшін Калькуттадағы ботаникалық баққа жіберді. Содан кейін өсімдік шайдың бір түрі, яғни Camellia sinensis var. assamica екені анықталды, бірақ қытайлық түрінен (Camellia sinensis var. sinensis) ерекшеленеді. Ассам шайының туа біткен өсімдігін алғаш рет тарихшы Сэмюэл Байдон 1877 жылы «Ассамдағы шай» деген кітабында атап өтті.

Тарих

1823 жылы Сингфо тайпасымен бірге Ассам аймағынан сауда экспедициясы жасаған кезде Роберт Брюс Сингфо және Хамти халқының сусындар мен тағам дайындау үшін қолданған бір өсімдікпен танысты. Оның інісі Чарльз Александр Брюс Садияда болғандықтан, өсімдіктің үлгілері ботаник Натаниел Уоллихке жіберілді, ол оны *Camellia kissi* деп жаңылысты. Бірақ он жылдан астам уақыт өткен соң ғана Сингфо тайпасы қолданған өсімдік Қытайда өсетін *Camellia sinensis* өсімдігімен бір екені анықталды. Бұл Франсис Дженкинс пен Эндрю Чарльтонның Британдық Шығыс Үндістан компаниясының Шай комитетінен Қытайдан тыс жерде шай өндіру мүмкіндіктерін зерттеуді сұраған агенттеріне жауап бергеннен кейін болды. 1836 жылы Шай комитеті Чарльз Брюс басшылығымен, құрамында Натаниел Уоллих, Уильям Гриффит және Джон МакКлелланд болған команданы Садия маңындағы өсімдіктің табиғи өсу ортасын зерттеу үшін жіберді. Өсімдік компанияның тәжірибелік бағында өсірілді, ал алғашқы партиясы 1838 жылы Лондонға жіберілді және 1839 жылдың қаңтарында аукционға шығарылды. Сатылымы жақсы болғанымен, бұл партия Қытайдан әкелінген, жүздеген жылдар бойы таңдап өсірілген шайға қарағанда иісі нашар және өңдеу тәжірибесіздігінен туындаған болып саналды.

Өндіріс

Ассамда қазіргі уақытта жұмыс істеп тұрған шай шаруашылықтарының көп бөлігі Үндістанның шай өндірушілер қауымдастығының (ABITA) Ассам бөлімшесінің мүшелері болып табылады. Бұл Үндістандағы ең көне және ең белгілі шай өндірушілер ұйымы.

Қадамдар

Жаңа шай жапырақтарын өңдеуде екіден жетіге дейін кезеңдер болуы мүмкін, осы кезеңдердің кез келгенін қосу немесе алып тастау шайдың басқа түрін жасауға әкеледі. Бұл процедуралардың әрқайсысы ылғалдың артық болуынан және температураның өзгеруінен болатын бұзылуды болдырмау үшін климаттық бақылаудағы жағдайда жүргізіледі. Құрғату – жас жасыл шай жапырақтарының солғып қалған күйін білдіреді. Құрғатудың мақсаты – жапырақтардың ылғалдылығын азайту және дәмдік қосылыстардың дамуына жағдай жасау. Бұл процесті ашық ауада да жасауға болады, бірақ бақыланатын құрғату көбінесе үй ішінде жүзеге асырылады. Жұмыртқадан жаңа ұрықтанған жапырақтар бір-бірінен кейін тізілген науаларға салынып, науалардың астынан ыстық ауа жіберіледі. Құрғату барысында жапырақтағы ылғалдылық шамамен 30%-ға төмендейді, нәтижесінде жапырақтар иілгіш және иленуге жеткілікті жұмсақ болады. Сонымен қатар, жапырақтардағы ұшпалы қосылыстар, кофеин деңгейі және дәмдер күшейе бастайды. Қысқа мерзімді құрғату жапырақтардың жасыл түсін сақтап, шөптей дәміне мүмкіндік береді, ал ұзақ мерзімді құрғату жапырақтарды қараңғылатады және хош иісті қосылыстарды күшейтеді. Бекіту немесе «жасыл түсті жою» – ыстық әсер ету арқылы кеуекті жапырақтардың ферменттік қоңырлануын бақылау процесі. Жапырақты бекітуге кеткен уақыт қаншалықты ұзақ болса, шайдың хош иісі де соғұрлым жақсы болады деп есептеледі. Бекіту бумен, қуыру арқылы, пісіру арқылы немесе қыздырылған ыдыстарды пайдалану арқылы жүзеге асырылады. Буды қолдану қуыруға қарағанда жапырақтарды жылдам қыздырады, нәтижесінде буланған шайдың дәмі жасыл және шөптік, ал қуырылған шайдың дәмі тосты тәрізді болады. Бұл процедура жасыл, сары және шикі пуэр шайлары үшін қолданылады. Окистену жапырақтардың қоңырлануына және дәмдік қосылыстардың күшеюіне әкеледі. Шаи жапырақтарын жұтқаннан бастап, жасушалары оттегіге ұшырайды және олардың ішіндегі ұшпалы қосылыстар химиялық реакцияларға түседі. Осы кезеңде жапырақтарда полифенол оксидаза, соның ішінде теафлавин және теарубигин пайда бола бастайды. Теафлавиндер шайға серпінділік пен жарқындық сыйлайды, ал теарубигиндер дайындалған сусынға тереңдік пен толықтық береді. Дәмнің нақтылығын күшейту үшін шай жасаушылар жапырақтардың окистену деңгейін бақылайды. Бақыланатын окистену әдетте температурасы 25–30 °C және ылғалдылығы 60–70% сақталатын үлкен бөлмеде жүргізіледі. Мұнда құрғатылған және оралған жапырақтар ұзын сөрелерге жайылып, дайындалатын шай түріне байланысты белгілі бір уақытқа ферментацияға қалдырылады. Окистенуді тоқтату немесе баяулату үшін ферменттелген жапырақтарды қуыру науасына жылжытып, қыздырып, содан кейін кептіреді. Окистенудің нәтижесінде жапырақтар толыққанды өзгеріске ұшырайды және осы процеске қатыспаған жапырақтардан мүлдем өзгеше хош иіс пен дәмге ие болады. Аз окистенген шай полифенолдардың өндірісінің төмендеуіне байланысты жасыл түсі мен шөптік сипаттамаларын сақтайды. Жартылай окистенген жапырақ қоңыр түсті болып көрінеді және сары қырықбатты сусын береді. Толығымен окистенген шайда аминқышқылы мен липидтер толығымен ыдырайды, жапырақтар қара қоңыр түске айналады. Мұндай шайдың дәмдері күштірек және айқын болады. Орау – өңделген жапырақтарды тығыз пішінге келтіру процесі. Бұл процедураның бір бөлігі ретінде құрғатылған/бекітілген жапырақтар жұмсақ оралады және стильіне байланысты сымдай, ұсақталған немесе тығыз оралған түйіршіктер сияқты пішінделеді. Орау кезінде эфир майлары мен шырын жапырақтардан шығып, дәмді күшейтеді. Жапырақтарды қаншалықты тығыз ораса, олардың жаңалық сақтау мерзімі соғұрлым ұзақ болады. Кептіру – шайдың ылғалдылығын сақтау үшін оның жапырақтары өндірістің әртүрлі кезеңдерінде кептіріледі. Кептіру шайдың дәмін жақсартады және ұзақ сақталуын қамтамасыз етеді. Сонымен қатар, кептіру шайдың ылғалдылығын 1%-дан төменге дейін төмендетеді. Жапырақтарды кептіру үшін оларды әдетте өнеркәсіптік пеште төмен температурада бақыланатын уақыт бойы қуырып немесе пісіріп кептіреді. Егер жапырақтарды тым жылдам кептірсе, шай абразивті болып, дәмі қатты болуы мүмкін. Кейбір шайлар дәмді болу үшін пісіру және ферментацияға ұшыратылады. Мысалы, қытайлық пуэр шайының кейбір түрлері шарап сияқты ашытылып, жылдар бойы сақталады.

Бөлек уақыт белдеуі

Ассамдағы шай бақшалары Үндістан стандартты уақытынан (IST) ерекшеленеді, бұл уақыт Үндістан мен Шри-Ланканың барлық аймақтарында қолданылады. Ассам шай бақшаларындағы жергілікті уақыт "Шай бақшасы уақыты" немесе Сах Баган уақыты (Мьянмада ММТ ретінде де қолданылады) деп аталады және IST-ден бір сағатқа озып кетеді. Бұл жүйе британдық билік кезінде елдің бұл бөлігінде күннің ерте шығуымен байланысты енгізілген. Көп жағдайда, бұл жүйе шай бақшасы жұмыскерлерінің өнімділігін арттыруға септігін тигізді, себебі олар күннің жарығын тиімді пайдаланып, жұмысын күндіз аяқтайды, және керісінше. Шай бақшаларындағы жұмыскерлердің жұмыс уақыты көбінесе сағат 9-дан (IST бойынша сағат 8-ден) сағат 5-ке дейін (IST бойынша сағат 4-ке дейін) болады. Бұл көрсеткіш бақшадан бақшаға сәл өзгеше болуы мүмкін. Танымал режиссер Жахну Баруа солтүстік-шығыс аймағы үшін жеке уақыт белдеуін құруды қолдайды.

География

Ассам шай өсімдігі Дарджилинг пен Нилгири шайларынан айырмашылығы, Ассамның жазық жерлерінде өсіріледі – олар биік таулы аймақтарда өседі. Бұл өсімдік Брахмапутра өзенінің аңғарында, су тасқан жерлердің қоректік заттарға толы сазды топырағында өсіріледі. Климаты салқын, құрғақ қыстан ыстық, ылғалды жаңбырлы маусымға дейін ауыспалы болады – бұл шай өсіруге өте қолайлы жағдай. Ұзақ өсу маусымы мен мол жауын-шашынның арқасында Ассам әлемдегі ең көп шай өндіретін аймақтардың бірі. Жыл сайын Ассам шай алқаптары шамамен 680,5 миллион кг (1,5 миллиард фунт) шай өндіреді. Ассам шайын әдетте екі рет жинайды: "бірінші жиын" және "екінші жиын". Бірінші жиын наурыздың соңында басталады. Ал екінші жиын, кейінірек жиналатын, жапырақтарындағы алтын түсті ұштарға байланысты "типи" деп аталады. Бұл екінші жиын, типи шайы, тәттірек және толық дәмімен ерекшеленеді, сондықтан ол бірінші жиыннан сапалырақ деп есептеледі. Ассам шай бұтасының жапырақтары қытай шай өсімдігіне қарағанда қара-жасыл, жылтыр және кең болады. Бұта нәзік ақ гүлдер шығарады.