Кіріспе

Ресей тарихы (1721–96) – Ресей сарай төңкерістері дәуірі мен Ұлы Екатерина заманындағы Ресей тарихы. Ол 1721 жылы Ресей империясының құрылуымен, 1725 жылы Екатерина I билікке келуімен басталып, Ресейдің Петр III тұсындағы қысқа мерзімді билігімен аяқталды.

Ресей сарайлары төңкерістерінің дәуірі (тематикалық)

Петр ұлы Алексейдің өлімінен кейін, оның әкесінің реформаларына қарсы болған және реформаға қарсы топтардың бірігуші тұлғасы болған ұлы Алексей қайтыс болғаннан кейін, таққа мұрагерлік ережелерін өзгертті. Жаңа заң бойынша, патша өзінің ізбасарын өзі таңдауы керек еді, бірақ Петр 1725 жылы қайтыс болғанға дейін оны істемеді. Одан кейінгі онжылдықтарда мұрагерлік туралы нақты ережелердің болмауы монархияны интригаларға, жоспарларға, төңкерістерге және қарсы төңкерістерге ашық қалдырды. Сол кезден бастап таққа ие болу үшін Санкт-Петербургтегі сарай күзетінің қолдауы шешуші фактор болды. Петр қайтыс болғаннан кейін оның әйелі Екатерина I таққа отырды. Бірақ 1727 жылы ол қайтыс болғаннан кейін Петрдің немересі Петр II патша тағына отырды. 1730 жылы Анна Ивановна, оның әкесі Иван V Петрмен бірге билік құрған, таққа отырды. Екатерина I құрған және Аннаны таққа отырғызған Жоғарғы құпия кеңес оған түрлі талаптар қоюға тырысты. Осы шектеулерге қарсы күресте Аннаға олигархиялық биліктен гөрі автократиядан қорқыған басқа ақсүйектер қолдау көрсетті. Осылайша, тақ үшін шайқастар болғанымен, автократия принципіне күшті қолдау көрсетілді. 1740 жылы Анна қайтыс болды, ал оның шөбересі Иван VI патша болып жарияланды. Бірақ бірнеше төңкерістен кейін оны Петр Ұлының қызы Елизавета алмастырды (1741-1762 жылдар). Елизаветаның билігі, оның тікелей алдыңғыларына қарағанда тиімді болды, жаңғыртылған орыс мәдениеті пайда бола бастады. Мәдениеттегі маңызды оқиғалардың бірі - Мәскеу университетінің (1755) және Көркемсурет академиясының (1757) құрылуы, сондай-ақ Ресейдің алғашқы көрнекті ғалымы және зерттеушісі Михаил Ломоносовтың пайда болуы. Петрдің ізбасарларының тұсында Ресей еуропалық оқиғаларға белсенді қатысты. 1726 жылдан 1761 жылға дейін Ресей Австриямен одақтасып, Осман империясы мен Қырым хандығына қарсы соғысты, оны Франция қолдады. Польша мұрагерлік соғысында (1733-1735) Ресей мен Австрия Польша тағына француз үміткерінің жолын кесті. 1735-1739 жылдардағы орыс-түрік соғысында Ресей Азов портын қайта иеленді, бірақ Ресейдің Еуропаға ең үлкен ықпалы үш құрлықта болған Жеңіс соғысы (1756-1763) кезінде болды, онда Ұлыбритания мен Франция көптеген одақтастарымен соғысты. Бұл соғыста Ресей Австриямен одақтастығын сақтады, бірақ Австрия Пруссияға қарсы Франциямен одақ құрды. 1760 жылы орыс әскерлері Берлин қақпаларына жетті. Пруссия патшалығы үшін бақытты жағдай, 1762 жылы Елизавета қайтыс болды, ал оның орнын басушысы Петр III Пруссия патшасы Ұлы Фридрихке деген адалдығы үшін Ресейді Пруссиямен одақтастырды. Петр III қысқа және танымал емес билік жүргізді. Оның әкесі Карл Фредерик, Гольштейн-Готторп герцогы. Петр III өзінің "Азаматтардың бостандығы туралы манифестінде" ақсүйектерге азаматтық бостандықтар берді және ақсүйектер үшін міндетті мемлекеттік қызметті тоқтатты. Оның манифесті танымал болғанымен, ол шіркеу жерлерін мемлекетке беру туралы шешім қабылдап, дін қызметкерлерін наразылыққа түсірді, орыс әскеріне пруссиялық әскери жаттығуларды мәжбүрлеп жүргізу арқылы наразылық тудырды және Пруссиямен кенеттен одақ құрып, Ресейді әскери жеңістен айырды. Наразылықты пайдаланып, өзінің билігінен қорқып, Петр III-нің әйелі Екатерина күйеуін төңкеріс жасап, оның орнын басып алды, ал оның сүйіктісінің ағасы Алексей Орлов оны өлтірді, сондықтан 1762 жылдың маусымында Екатерина Ресейдің Екатерина II императоры атанды.

Екатерина I, билік құрған 17251727

Ұлы Петрдің екі әйелі болды: Евдокия Лопухина (кіші дворян қызы) және Марфа Скавронская (литвалық шаруа, православиеге өткен соң Екатерина деп аталды). Екатерина I Петр I-нің Әскери шендемелер тізімі арқылы қарапайым шаруадан императрицаға дейін көтеріліп, Петр дәуірінің рухын бейнеледі, тіпті Петр I оны "жаратқан" сияқты көрінеді. Александр Меншиковтың (оның кеңесшісі, бұрынғы жақыны және сарай күзетшілерінің жетекшісі) көмегімен, ол Петр I-ге және аналық сезіміне байланысын көрсету арқылы таққа отырды. Денсаулығының нашарлығына байланысты, Меншиков көптеген мәселелерді шешті. Екатерина I-нің құлық-құдайымен, ол алты мүшеден тұратын Жоғарғы құпия кеңес құрды. Бұл кеңес ақырында Басқарушы Сенаттың (Петр I-нің сот, қаржы және әкімшілік істерді бақылау үшін құрған кеңесші органы) көптеген функцияларын өз мойнына алды. Екатерина I дереу-ақ Ұлы Петрдің немересі Петр II-ні мұрагер етіп тағайындады және билік құрғаннан кейін екі жыл өткен соң қайтыс болды.

Петр II, билік құрған 17271730

Петр II император болған кезде он бір жасқа толыпты. Петрдің өте жас болғандықтан, оның кеңесшілері билік еткен жылдары оны өздеріне бағындырып, манипуляция жасады. Өз билігін сақтап қалуға тырысқан Меншиков жас ұлды қанатына алды, оның бәсекелестерін, соның ішінде Петр I-ге туысқан Петр Зайцев пен Эмиль Васильцинді Сибірге жер аударды және ақырында Петр II-ді қызы Мария Меншиковаға үйлендірді. Бірақ Меншиков ауырғанда сарайды тастап кетуге мәжбүр болды, сол кезде Андрей Остерман мен Алексис Долгорукий жас императордың құрметіне қол жеткізіп, Меншиковты Петр II-нің басты кеңесшілері ретінде ығыстырды. Екеуі де ақсүйектер және Жоғарғы құпия кеңестің мүшелері болды, соңында Меншиковты "қатыгездік" айыбымен соттап, Сібірге айдады. Петр тағы да Жоғарғы құпия кеңестің мүшесінің қызымен (бұл жолы Долгорукийдің қызы Екатеринамен) кездесуге келісті. Алайда, тойға дейін Петр мұрагерін тағайындамай, шешек ауруынан қайтыс болды, бұл империяны тағы бір мұрагерлік күреске ұшыратты.

Ресей Аннасы, билік еткен 1730-1740

Петр II қайтыс болған кезде, таққа бірнеше үміткер болды, олардың ішінде Петр I-нің бірінші әйелі Евдокия және оның қызы Елизавета да бар еді. Бірақ, Алексей Долгорукий мен оның жақтастары Петр I-нің жартылай інісі Иванның қызы Анна Ивановнаны таңдады, себебі Жоғарғы Ұялы Кеңес Кеңестің билігіне араласпайтын билеушіні қалаған, осылайша империяны іс жүзінде басқаруға мүмкіндік алатын еді. Жоғарғы Ұялы Кеңес оған тақты «Кондициялар» немесе Шарттармен ұсынды. Оларға императрицаның үйленуге, мұрагер тағайындауға, соғыс немесе бейбітшілік жариялауға, салық көтеруге, немесе Кеңестің келісімінсіз мемлекеттік қаражатты жұмсауға құқығы болмады. Көптеген ақсүйектер мұны билікті басып алудың аристократиялық әрекеті деп қарастырып, оған Мәскеуге келген бойда айтты. Соңында Анна шарттарды жойды, Кеңесті таратып, шарттарды жақтаған көптеген мүшелерін жер аударып жіберді. Өкіметтік кезеңінде Анна Эрнст Иоганн фон Биронға (оның ұзақ жылдар бойы кеңесшісі және жақыны) көп сүйенді, сондықтан оның билігін көптеген адамдар «Биронщина» (Биронның зұлматты режимі) деп атады. Олар бірігіп, Петр I-нің дворяндарға өздерінің жерлерін ұлдарына бөлуге тыйым салған заңдарын жойды, сондай-ақ дворяндардың мемлекеттік қызмет талаптарын да төмендетті. Көптеген адамдар оның билігін шетелдік, әсіресе неміс үстемдігінің кезеңі деп санайды. Бірақ, бұл негізінен бірнеше немістің жоғары лауазымдарға тағайындалуынан туындады. Анна билік құрған жылдары сыртқы қақтығыстарға да қатысты. 1732 жылы оның үкіметі жалпы жау – Осман империясына қарсы орыс-парсы одағын құру үшін, бірнеше жыл бұрын Петр I-нің Солтүстік және Оңтүстік Кавказдағы барлық аумақтарын Персияға, қазір Надер шах басқаратын мемлекетке қайтаруға мәжбүр болды. 1733–1736 жылдары Ресей Польша мұрагерлік соғысында Франция мен Испанияға қарсы Австриямен одақтасты. Ресей мен Австрия Польша тағына француз үміткерінің сайлануын тоқтату үшін бірігіп, Австрияның қолдаған үміткерінің жеңіске жетуіне жағдай жасады. Кейін Австриямен одақтасып, Ресей Осман империясымен жаңа территориялар алу ниетімен соғысқа шықты. 1735–1739 жылдар аралығында жалғасқан бұл соғыс «Азовты және Днестр мен Азов арасындағы жерлерді Ресейге қайтаруды қамтамасыз етті», бірақ жоғары өлім-жітімге әкелді, көбінесе аурулардың салдарынан. Анна Ивановна Анна Леопольдовна мен Брауншвейг герцогының жас ұлы Иван VI-ді мұрагері етіп тағайындады, ал Биронды оның регенті етіп бекітті.

Иван VI, билік құрған 17401741

Анна Леопольдовна Биронмен дауласып, оның орнына сәбиге регент болды. Анна Леопольдовнаға кеңес беру үшін орыстар мен немістерден құралған кеңес құрылды. Бірақ, тиімсіз басшылықтың салдарынан бұл режим бір жыл ғана сақталды. Петр I-нің соңғы тірі қалған қызы Елизавета билікке ие болу мүмкіндігі келді деп сезініп, Анна Леопольдовна мен Иван VI-ге қарсы төңкеріс жасады және өзіне кедергі келтіргендердің барлығын түрмеге қамады немесе елден қуды.

Ресей патшасы Елизавета, билік құрған 17411762

Петр I-нің соңғы тірі қалған баласы болғандықтан, Елизаветаның билігіне белгілі бір заңдылық тән еді және империя халқы оның таққа отыруын неміс үстемдігінің аяқталуы деп қарсы алды. Ол өзінің ілгерідегілеріне қарағанда саясатқа көбірек қызығушылық танытты, бірақ саяси аренада әкесінің күші мен жігерінен мүлдем кем болды. Ол ашушар, болжамсыз, бір ғана кеңесшіге сенуге құштар емес еді. Оның басқаруы Петр I-нің мұрасын көп жағынан жалғастырды. Ол Сенаттың өкілеттіктерін қайта жаңғыртты, ішкі кедендік кедергілердің көп бөлігін жойды және 1755 жылы Мәскеу университетін құрды. Оның билігі тұсында Қысқы сарай сияқты ең танымал құрылыстардың салынуына бұйрық берді, бірақ олар Ұлы Екатеринаның тұсында ғана аяқталды. Дегенмен, Елизавета ақсүйектердің ризашылығын қамтамасыз етуге ұдайы тырысты. Елизаветаның тұсында дворяндардың крепостнойлардың күнделікті өміріне қатысты бақылауы күшейді: жер иелері крепостнойлардың кімге үйленуіне шешім қабылдады. Шын мәнінде, Сенат ақсүйектерге өздерінің крепостнойларын Сібірге жер аударуға рұқсат беретін заң қабылдады. Крепостнойлардың жағдайы нашарлағанына қарамастан, халықтың көп бөлігі Елизаветаны Анна Ивановна мен Иван VI билік еткен кездегі неміс басқыншыларымен салыстырғанда мейірімді билеуші деп есептеді. Елизавета дипломатия мен Ресейдің сыртқы саясатына үлкен қызығушылық танытты. Оның басқаруы кезінде Ресей 1755 жылдан 1762 жылға дейін Жеті жылдық соғысқа қатысты. Ресей Австрия мен Францияның Пруссияға қарсы одақтасы ретінде соғысқа кірді. Әскери науқан сәтті дамыды, бірақ қаржылық қиындықтардың күшеюі және 1762 жылы Елизаветаның қайтыс болуымен аяқталды. Оның жүрегінен туған немересі және мұрагері Петр III (Петр I-нің немересі) Ресейді соғыстан шығарды.

1762 жылы алты ай билік еткен Петр III

Петр III әйелі Екатерина II-ге қарсы төңкеріс жасамас бұрын, бар болғаны алты ай патшалық құрды. Ол Германияда туып өскен, әкесі Гольштейн-Готторп герцогінің сарайында тәрбиеленген және он төрт жасқа толғанға дейін Ресейге келген жоқ. Оның мінезін анықтау қиын, себебі көптеген қайшылы мәліметтер бар. Екатеринаның күнделіктерінде ол ақыл-есі кем, тіпті зияны жетпейтіндей сипатталған, бірақ император ретіндегі әрекеттері белгілі бір шапшаңдық пен ептілікті көрсетеді. Петр Ресейді Жеті жылдық соғыстан шығарып, империяның қаржысын сақтау және сүйікті Пруссияны толық жеңілістен құтқару үшін, Ресейдің аумақтық игіліктерінен бас тартты. Оның орнына, ол Шлезвигтегі ата-бабалық талаптары үшін Данияға соғыс ашумен қорқытты, бірақ соғыс басталмас бұрын тақтан түсірілді. Оның "Ақсүйектердің бостандығы туралы манифесті" ақсүйектердің міндетті мемлекеттік қызметін тоқтатты. Дегенмен, өзінің қысқа билігінің кезінде Петр Сенаттың билігін күрт қысқартқандықтан ақсүйектердің наразылығын тудырды. Ол шіркеу жеріндегі шаруаларды босатып, орыс православиесіне деген жек көруімен шіркеуді де ашуландырды. Петрдің прус стиліндегі әскерилікке құштарлығы оның патшалығына нүкте қойды. Оның қатаң тәртіпке деген әуесі сарай күзетшілерін көңілсіздікке ұшыратты, нәтижесінде Екатерина II, өзінің жақыны Григорий Орловтың көмегімен, сарай күзетшілерінің полкіне басшылық етіп, 1762 жылдың 9 шілдесінде Петр III-ті құлатты. Петрдің қазасы сарай төңкерістері дәуірінің аяқталғанын символдық түрде көрсетті.

Екатерина I дәуірі

Екатерина Ұлының билігі империяның кеңеюіне, оңтүстік және батыстағы жаңа аумақтарды қоса аннексиялауға және ішкі тұрақтандыруға әкелді. Ол күйеуінің Даниямен туған дауды Шлезвиг-Гольштейндегі талаптарын Ольденбург герцогтігіне және Данияның сыртқы саясатын Ресейге бағындыратын Царское Село шарты арқылы алмастыру арқылы шешті. 1768 жылғы жаңа орыс-түрік соғысы 1774 жылғы Кучук-Кайнарджи шартымен аяқталды, осы арқылы Ресей Керчь, Йинсдейл аймақтарын және Едисан аймағының бір бөлігін алды, Осман империясындағы православие христиандарының ресми қорғаушысы болды және Осман империясынан номиналды түрде тәуелсіз болған Қырым хандығының әскери қорғаушылығын қабылдады. 1783 жылы Екатерина Қырымды аннексиялады, бұл Осман империясымен келесі соғыстың басталуына себеп болды, ол 1787 жылы басталды. 1792 жылғы Яссы шарты бойынша Ресей оңтүстікке қарай Днестр өзеніне дейін кеңейіп, Едисанның көп бөлігін аннексиялады. Шартының шарттары Екатеринаның «грек жобасы» – Осман империясын Оңтүстік-Шығыс Еуропадан қуып шығару және Ресей бақылауындағы Византия империясын жаңарту мақсаттарына жетпеді. Алайда Осман империясы енді Ресейге қауіп төндірмеді және Балқандағы Ресейдің артуына төзуге мәжбүр болды. Екатеринаның тұсында Ресейдің батысқа қарай кеңеюі Польшаның бөлінуінен туындады. Польша XVIII ғасырда әлсірегендіктен, оның көршілері (Ресей, Пруссия және Австрия) Польша тағына өз кандидаттарын отырғызуға тырысты. 1772 жылы үш мемлекет поляк аумағын алғашқы бөлу туралы келісімге келді, осы арқылы Ресей Беларусь пен Ливонияның бөліктерін алды. Бөлінуден кейін Польша кең ауқымды реформалар бағдарламасын бастады, оның ішінде Польша мен Ресейдегі реакциялық топтарды алаңдатқан демократиялық конституция болды. Радикализм қаупін сылтау ретінде пайдаланып, сол үш держава конституцияны жойып, 1793 жылы Польшадан аумақтарды қайта тартып алды. Бұл жолы Ресей Днепр өзенінің батысындағы Беларусь пен Украинаның көп бөлігін алды. 1793 жылғы бөліну Польшада Костюшко көтерілісіне әкелді, ол 1795 жылы үшінші бөлінумен аяқталды. Нәтижесінде Польша халықаралық саяси картадан жоғалып кетті. Ресей үшінші бөлісте Литва мен Курляндиядағы аумақтарды иеленді. Польшаның бөлінуі Ресейдің аумағын және беделін арттырғанмен, жаңа қиындықтар тудырды. Польшаны буферлік аймақ ретінде жоғалтқаннан кейін Ресейге Пруссиямен де, Австриямен де шекаралас болуға тура келді. Сонымен қатар, империя этникалық жағынан әртараптанды, поляктардың, украиндердің, белорустардың, литвалықтардың және еврейлердің көптеген өкілдерін қабылдады. Алғашында орыс үкімшілігі кезінде негізінен крепостной ретінде жұмыс істеген украиндер мен белорустардың тағдыры көп өзгерген жоқ. Алайда поляк католиктері тәуелсіздіктерін жоғалтуға наразылық білдіріп, бақылауға алу қиын болды және оккупацияға қарсы бірнеше көтеріліс ұйымдастырды. Ресей 1742 жылы еврейлердің империяға кіруіне тыйым салып, оларды жат халық ретінде қарастырды. 1792 жылғы 3 қаңтардағы жарлықпен еврейлерге империяның батыс бөлігінде ғана тұруға рұқсат берілген Елді мекендер аймағы ресми түрде құрылды, бұл кейінгі кезеңдерде еврейлерге қарсы дискриминацияның негізін қалады. Сонымен қатар Ресей Днепрдің шығысындағы Украинаның, Балтық провинцияларының және түрлі казак аумақтарының автономиясын жойды. Екатерина империяның біркелкі басқарылуына баса назар аударғандықтан, кейінірек патшалар мен олардың мұрагерлері қолданатын орысшаландыру саясатының алғы күші болды. Тарихшылар Екатеринаның ағартушы монарх ретінде адал екендігіне күмән келтіреді, бірақ оның империяның ресурстарын дамытуға, білімді элита құруға және әкімшілік реформаларға бағытталған үкіметтік белсенділікке сенгеніне күмән келтіргендер аз. Алғашында Екатерина заң арқылы мемлекеттік рәсімдерді рационализациялауға тырысты. 1767 жылы ол Ресей заңдарын бекіту үшін ақсүйектерден, қала тұрғындарынан және басқалардан құралған Заң шығару комиссиясын құрды. Комиссия жаңа заң кодексін жасамаса да, Екатеринаның Комиссияға берген нұсқаулығында заманауи құқықтық қағидалар енгізілді. Ол сондай-ақ Екатеринаның кейінгі заң кодекстерінің негізін құрайды, оның ішінде провинцияларды басқару туралы жарлық (1775), тұз саудасы туралы кодекс және коммерциялық навигация туралы кодекс (1781), полиция ережесі (1782) және білім беру туралы жарлық (1786). 1768-1774 жылдары Осман империясымен болған соғыс кезінде Ресей үлкен әлеуметтік толқуларға ұшырады, ол Пугачев көтерілісі болды. 1773 жылы Дон казагы Емельян Пугачев өзін қайта келген патша Петр III деп жариялады. Басқа казактар, орыс мемлекетінің орталықтандыру саясатына наразылық білдірген түрлі түркі тайпалары және Орал тауларындағы жұмысшылар, сондай-ақ крепостнойлықтан құтылуды үміттене білген шаруалар да көтеріліске қосылды. Ресейдің соғысқа қатысуы Пугачевқа Волга аймағының бір бөлігін бақылауға алуға мүмкіндік берді, бірақ 1774 жылы тұрақты армия көтерілісті басып тастады. Пугачев көтерілісі Екатеринаның Ресейдің провинциялық әкімшілігін қайта ұйымдастыруға деген ниетін күшейтті. 1775 жылы ол Ресейді халық санына сәйкес провинциялар мен аудандарға бөлді. Содан кейін ол әр провинцияға кеңейтілген әкімшілік, полиция және сот аппаратын берді. Ақсүйектер енді Петр Ұлының кезінен бері талап етілгендей, орталық үкіметке қызмет етуге міндетті болмады және олардың көптегені провинциялық үкіметтерді басқаруда маңызды рөлдер алды. Екатерина сонымен қатар қоғамды жақсы анықталған әлеуметтік топтарға немесе қастастарға ұйымдастыруға тырысты. 1785 жылы ол ақсүйектерге және қала тұрғындарына жарлықтар шығарды. Ақсүйектерге арналған жарлық ақсүйектердің міндетті қызметтен босатылуын растады және оларға тіпті автократияның бұзуға болмайтын жеке құқықтарын берді. Қалаларға арналған жарлық қалалардың өзін-өзі басқаруын құрды, бірақ ол ақсүйектерге берілген жарлықтан гөрі күрделі және нәтижесіз болды. Ресейдің жаңғыруы Екатеринаның билігі кезінде де жалғасты. Кітаптар мен мерзімдік басылымдардың санының артуы орыс ағартушылығының зияткерлік пікірталастары мен әлеуметтік сын-қатерін тудырды. 1790 жылы Александр Николаевич Радищев Санкт-Петербургтен Мәскеуге саяхат атты аталатын крепостнойлыққа және автократияға қатысты қызу шабуыл жариялады. Екатерина, француз революциясынан қорқып, Радищевті тұтқынға алып, Сібірге жер аударды. Кейіннен Радищев орыс радикализмінің әкесі ретінде танылды. Ресей грузин халқына олардың парсы билеушілерінен және одан әрі саяси ұмтылыстарынан қорғау үшін қол қойған шартқа сәйкес, Екатерина 1796 жылы парсылар Грузияға қайтадан шапқаннан кейін және олардың билігін орнатып, Кавказдағы жаңадан құрылған орыс гарнизондарын қуғаннан кейін парсыларға қарсы жаңа соғыс бастады. Екатерина Петр Ұлының көптеген саясатын жемісті нәтижеге жеткізіп, 19 ғасыр империясының негізін қалады. Ресей әскери, саяси және дипломатиялық салаларда еуропалық көршілерімен бәсекелесе алатын күшке айналды. Ресей элитасы Орталық және Батыс Еуропа елдерінің элиталарына мәдени жақын болды. Петр Ұлының орталық институттарынан бастап Екатеринаның провинциялық әкімшілігіне дейін қоғам мен үкімет жүйесі 1861 жылы крепостнойлықтан азат етілгенге дейін және кейбір жағдайларда 1917 жылы монархия құлағанға дейін негізінен өзгермеді. Екатеринаның Оңтүстікке жасаған тырысы, Оңтүстік теңіздегі Одессаның Ресей портының құрылуын қоса алғанда, Ресейдің 19 ғасырдағы астық саудасының негізін қалады. 19 ғасырдың басында Ресейдің халқы, ресурстары, халықаралық дипломатиясы және әскери күштері оны әлемдегі ең қуатты мемлекеттердің біріне айналдырды. Оның күші Еуропа істеріне қатысуға мүмкіндік берді. Бұл рөл империяны Наполеонға қарсы соғыстарға тартты, ол Ресей және қалған Еуропа үшін алысқа барушы салдарға әкелді.

Екатерина I билік құрған күндізгі өмір

Екатерина Ұлының Ресейіндегі күнделікті өмір күшті қабатталған еді, ақсүйектер мен шаруалар арасында зор айырмашылықтар болды. Климаттан басқа, таптарды байланыстыратын сипаттар азаз болды, және әртүрлі әлеуметтік топтар ресейлік өмір салтын түбегейлі түрлендіріп қабылдады.

Асылдар

Көпшілік пікірдің қарамастан, шағын мүліке иесі көбінесе жалықтыратын, қарапайым өмір сүрген. Оның көршілермен қарым-қатынас, діни және отбасылық міндеттерді орындау, аң аулаудан басқа көңіл көтеруге мүмкіндігі шамалы болды, бұл уақытша тірлікке толы жағдайды жасады. Екатеринаның тұсында сарайларда дәретхана болмаған, бұл осындағы тұрғындарға үлкен қолайсыздық тудырған. Дегенмен, ең бақытты ақсүйектер зәулім және мәдениетті өмір салтымен өмір сүрді. Олардың әсем сарайларында көптеген қызметшілер жұмыс істеген, және осы сәнді үйлердің көптегені бүгінде Санкт-Петербургте сақталған. Үкімет ақсүйектердің өмірінің ұсақ-түйектеріне жиі араласты; Петр I дәуірінде құрылған шендемелер тізімі, адамның қанша жылқыға және қандай атқа отыруға құқығы бар екенін анықтады – бірінші шенді адам алты жылқы мен атқа отыра берсе, саудагерде бір жылқы мен көлік болды. Екатерина да киім үлгілерін, мысалы, белгілі бір әлеуметтік топқа ғана арналған жіптер мен маталардың түстерін міндеттеді – мысалы, тек ақсүйектер ғана алтын және күміс жіп кие алатын. Байлар мен білімді адамдар үлкен кітапханалар жинап, өздерінің зор байлықтарын және әлемдік көрегендіктерін көрсетті. Ақсүйектер көбінесе заң жүйесін өздеріне қалай ыңғайлы болса солай басқарып, оған ықпал ететін. Ақсүйектердің әскери қызметтен босатылуының үлкен артықшылығы болды, және егер олар қызмет етуді шешсе, жоғары лауазымдарға тағайындалғанда ерекше қарауға ие болды. Үкімет армия полковниктеріне әскерді жоғары шендерге көтергенде, жас ақсүйектерге қарапайым халықтан қарағанда артықшылық беруді бұйырды, адамның сапасына қарамастан, бірақ жоғары топтың бірнеше өкілдері одан да әрі барып, қарапайым халықтың тіпті офицер болуға да құқығы болмауы керек деп мәлімдеді. Жоғары топ сондай-ақ – және көбінесе ұсынды – олардың дене және өлім жазасынан босатылуы керек екенін және қылмыс жасағанда айыппұл төлеуі керек екенін сендірді. Ақсүйектер тіпті өлімнен кейін мүлікті мұраға алу туралы заңдарды өзгертуді талап етті, осылайша олардың барлық балалары арасында жерді бөлісуге міндетті болмайды. Бұл жағдайлардың барлығы Екатеринаның билігі кезінде ақсүйектердің үкіметте қандай билікке ие болғанын көрсетеді.

Шаруалар мен крепостнойлар

Төменгі топтардың өмірі қызықты да ләззатты болмады. Шаруалар мен дербес емес шаруалардың күнделікті тіршілігі ауыр болды, олар әрқашан өз қожайындарының ықтиярына берілді. Олар кедейліктен және қиын еңбек жағдайларынан құтыла алмады, әсіресе Ресейдің көп бөлігіндегі егістік жерлердің сапасы нашар болғандықтан. Суық климат салдарынан мал шаруашылығында жиі тапшылықтар туындады, себебі малды сыртқа шығару мүмкін болмады. Ұзақ қыстар нәтижесінде өсу маусымы қысқа болды. Елдің нашар дамыған ауыл шаруашылық жүйесінің салдарынан шаруалардың диетасында ет, балық, сүт және май өнімдері басым болды, нан мен астық тек ең кедей аймақтарда ғана маңыздырақ болды. Православ шіркеуінің үстемдігі де тамақ тұтынуға әсер етті, өйткені шіркеу жиі жылына 200 күнге дейін ораза ұстауды міндеттеді. Зерттеушілердің пікірінше, шаруашылық құрылымы мен жерді бөлу жүйесі Ресейдегі ауыл шаруашылығының дамуын тежеді. Топырақ көбінесе суық және өңдеуге қиын болды, әсіресе Ресейдің орталық және солтүстік-шығыс бөліктерінде, сондықтан көптеген шаруалар өздерін асырау үшін басқа кәсіптерге көшті. Көптегендері өндірістік кәсіпорындарға, мысалы, зауыттарға, немесе жүргізуші, жүкті тасушы, тасымалдаушы немесе қызметкер болып жұмыс істеу үшін қалаларын тастап кетті. Бұл кезеңде қолөнер де гүлденді, көптеген шаруалар тіршілік табу үшін егіншіліктен басқа жолдарға жүгінді. Азық-түлікпен күресіп, тірі қалудан басқа, дербес емес шаруалар тағы да бірнеше қиындықтарға тап болды. Көп жағынан, дербес емес шаруалық Солтүстік Америкадағы құлдыққа ұқсады, бірақ дербес емес шаруалар оларды билейтін адамдармен бірдей нәсіл мен дінге жатты және дербес емес шаруалардың қоғамдық мобильділігінің жоқтығымен, құлдардағыдай, кемсінушілікпен емес, дербес емес шаруалыққа байланысты болды. Дербес емес шаруалар Оңтүстік Американың кейбір елдеріндегі құлдар сияқты белгілі бір сомаға өз бостандықтарын сатып ала алмады, бұл олардың жағдайын шешілмейтін етті, тек сирек жағдайларда ғана иесі дербес емес шаруаларды міндеттерінен босатуға келіссе, бұл көбінесе үй иесі қайтыс болғанда орын алатын. Дербес емес шаруалар қарулы күштерде жиырма бес жыл қызмет етсе, олар да өз жағдайларын жақсарта алатын. Бірақ, әдетте, заңдар дербес емес шаруаларды өмір бойы қожайындарына байлап, олардың қожайындарының билігі астында азаптауларына себепші болды. Бұл жағдайдың ең ауыр тұсы - дербес емес шаруаға, ол шаруа, кәсіпкер немесе дербес емес шаруа интеллигенциясының мүшесі болсын, берілген құқықтың жоқтығы еді. Оның жағдайы үнемі осалдыққа толы болды; оның жерін өңдеудің нашар маусымы оның отбасына ашаршылық пен онымен байланысты қиындықтар әкелуі мүмкін еді, және ол әрқашан кез-келген уақытта қайырымдылықтан қатыгездікке ауыса алатын қожайынның ықтиярына берілді. Адамның тұрақтылығына үнемі қауіп төндірілді: дербес емес шаруаның отбасын оның жерінен шығарып тастауы, сатуы немесе иесімен зорлауы мүмкін еді. Ол әскерге шақырылуы, Сібірге айдалуы, ешбір дәлелсіз қатал жазалануы, ұрып-соғулары, тіпті өлтірілуі мүмкін еді.