Кіріспе

Ресей тарихындағы 1796 жылдан 1855 жылға дейінгі кезең (Павл I, Александр I және Николай I патшалық құрған жылдарды қамтиды) Наполеон соғыстарымен, үкіметтік реформалармен, саяси қайта құрумен және экономикалық өсіммен сипатталды.

Соғыс және бейбітшілік, 17961825

Екатерина II 1796 жылы қайтыс болды, ал оның ұлы император Павел I (1796–1801 жылдары биледі) одан кейін таққа отырды. Екатеринаның өз ұлын, Александрды патша етіп тағайындау үшін оны күтіп отыруы мүмкін екенін жақсы білген Павел, мұрагерлік үшін еркек желіндегі тұңғыш туғандық құқығын орнатты. Бұл Павелдің қысқа билігіндегі маңызды реформалардың бірі болды. Ол сондай-ақ Ресейдің Алясканы сатып алуына әкелген Ресей-Америка компаниясын құрды. Павел жер иелерінің шұғыл еңбекке деген құқығын аптасына үш күнмен шектеді, бұл шұғыл еңбекпен байланысты жағдайды жеңілдетті. Еуропаның маңызды державасы ретінде Ресей революциялық және Наполеон Франциясының соғыстарынан қалыс қалмады. Павел Францияның бейтарап қарсыласына айналды және Ресей Ұлыбритания мен Австрияға қосылып Францияға қарсы соғысқа қатысты. 1798–1799 жылдары елдің ең танымал генералдарының бірі Александр Суворов басқарған Ресей әскерлері Италиядан француздарды ығыстырып, керемет жетістіктерге жетті. 1800 жылдың 18 желтоқсанында Павел көршілес Картли-Кахетия патшалығын Ресей империясына қосылғанын жариялады. Павелдің Госпитальдік орденнің идеалдарын қолдауы (және оның Ұлы магистр лауазымын қабылдауы) оның сарайының көптеген мүшелерін наразылыққа түсірді. Ол 1800 жылы Франциямен бейбіт келісімге келді және Қарулы бейтараптық екінші лигасының құрылысын ұйымдастырды. Психикалық тұрақсыздығы байқалған Павел французға қарсы күшті топтан шеттетілді және 1801 жылдың наурыз айында тақтан түсіріліп, өлтірілді. Ресейдің жаңа императоры Александр I (1801–1825 жылдары биледі) әкесінің өлтірілуі салдарынан таққа отырды, оған оның қатысы болуы мүмкін. Екатерина II-нің таққа дайындап, ағартушылық рухта тәрбиелеген Александр, сонымен қатар романтизм мен діни мистицизмға бейімділігімен ерекшеленді, әсіресе оның билігінің соңғы кезеңінде. Александр орталық үкіметті қайта ұйымдастырды, Петр I құрған коллегияларды министрліктермен алмастырды, бірақ оларды үйлестіретін премьер-министр болған жоқ. Александр, мүмкін, замандастарының арасында ең шебер дипломат болды, оның басты назары ішкі саясатқа емес, сыртқы істерге, әсіресе Наполеонға аударды. Наполеонның экспансиялық амбициялары мен француз билігінің күшеюінен қорқып, Александр Наполеонға қарсы Ұлыбритания мен Австрияға қосылды. Наполеон 1805 жылы Аустерлицте ресейліктер мен австриялықтарды жеңді, ал 1807 жылы Фридландта ресейліктерді жеңді. Ресей әскерлері 1801 жылы Парсы оккупациясынан Грузияны азат еткеннен кейін, Парсы Грузияны ғасырлар бойы бақылап келгенін ресми түрде жоғалтты, Александр 1804 жылы көршілес Парсыға қарсы Ресей-Парсы соғысын (1804–1813) бастады, ол 1804 жылы басталды. Бұл соғыс Грузияны бақылау және консолидациялау үшін, сондай-ақ Әзірбайжан, Дагестан және жалпы Кавказды, оның үлкен бөлігі Парсының ажырамас бөлігі болды. Франциямен келісімге келуге мәжбүр болған Александр 1807 жылы Тильзит шартына қол қойды, осы арқылы Наполеонның одақтасы болды. Ресей шарт бойынша көп аумақты жоғалтпады, ал Александр Наполеонмен одақтастығын одан әрі кеңейту үшін пайдаланды. Фин соғысы кезінде ол Швецияның шығыс бөлігін басып алып, 1809 жылы Финляндияның Ұлы Герцогтігін құрды және Ресей-Түрік соғысының (1806–1812) нәтижесінде Бессарабияны Түркиядан сатып алды. Александр Кавказ және одан әрі маңызды даулы аумақтарды иеленуге ниеттенді. Оның ізашарлары Парсыға қарсы соғыстар жүргізген, бірақ олар аймақтардағы Ресей билігін консолидациялай алмады, нәтижесінде аймақтар қайтарылды немесе қайта басып алынды. Тоғыз жылдық шайқастан кейін Ресей соғысты өте қолайлы шарттармен аяқтауға қол жеткізді, Кавказдың көп бөлігіне Ресейдің консолидациясы мен билігін толықтырды, соның ішінде Дагестан, Грузия, Әзірбайжанның көп бөлігі және Кавказдағы басқа да аймақтар мен аумақтар Парсыдан. Осы уақытқа қарай Ресейдің Қара теңізге де, Каспий теңізіне де толық қолжетімділігі болды және ол жаңадан қол жеткізген осы жерлерді Парсы мен Түркияға қарсы соғыстар үшін пайдаланатын болды. Орыс-француз одақтастығы біртіндеп шиеленісе бастады. Наполеон Ресейдің Босфор мен Дарданелл боғаздарындағы стратегиялық маңызды ниеттері туралы алаңдаушылық білдірді. Сонымен қатар, Александр француздықтар басқаратын Польша мемлекетінің қайта құрылуына күдікпен қарады. Францияның Ұлыбританияға қарсы континенттік блокадасына қосылу талабы Ресейдің саудасына үлкен кедергі келтірді, ал 1810 жылы Александр бұл міндеттемені жоққа шығарды. 1812 жылдың маусым айында Наполеон Ресейге 600 000 сарбазымен шабуыл жасады - бұл Ресейдің тұрақты әскерінен екі есе көп күш. Наполеон ресейліктерге ауыр жеңіліс сыйғызуды және Александрды бейбіт келісімге мәжбүрлеуді жоспарлады. Алайда, Наполеон ресейлік күштерді кері шегіндіргенде, ол тым әлсіреп қалды. Ресейдің табанды қарсылығы, оның мүшелері Отан соғысын жариялаған, Наполеонға апатты жеңіліс әкелді: оның әскерлерінің 30 000-нан азы ғана өз Отанына оралды. Жеңіс жоғары құнмен келді, өйткені француз әскері өткен елдің аймақтары қирап жатты.

Вена конгрессі 18141815

Француздар кері шегініп кеткенде, ресейліктер оларды Орталық және Батыс Еуропаға, тіпті Париж қақпаларына дейін қуды. Одақтас мемлекеттер Наполеонды жеңгеннен кейін Александр Еуропаның құтқарушысы ретінде танылды және 1815 жылғы Вена конгресінде Еуропа картасын қайта құруда маңызды рөл атқарды. Сол жылы Александр Киелі одақты құруды бастады – бұл келісімге қатысушы елдердің басшылары, оның ішінде Еуропаның көп бөлігі, христиандық қағидаларға сәйкес әрекет етуге міндеттелді. Практикалық тұрғыдан алғанда, 1814 жылы Ресей, Ұлыбритания, Австрия және Пруссия төрттік одақты құрды. Наполеон күртен қайта пайда болғанда, Ресей оны қууға шыққан одақтың бір бөлігі болды. Парижге консервативті Бурбондар қайта билікке келді және Ресеймен жақсы қарым-қатынаста болды. Одақтастар аумақтық статус-квоны сақтау және экспансиялық Францияның қайта өркендеуіне жол бермеу үшін халықаралық жүйені құрды. Көптеген халықаралық конференцияларда бекітілген төрттік одақ Ресейдің Еуропадағы ықпалын қамтамасыз етті. Сонымен қатар Ресей өзінің кеңеюін жалғастырды. Вена конгресі Польша конгресін құрды, және Александр оған конституция берді. Осылайша Александр I Польшаның конституциялық монархі болды, бірақ Ресейдің автократиялық императоры болып қалды. Ол сондай-ақ 1809 жылы қосылып алынған және автономия мәртебесі берілген Финляндияның монархі болды. Жастық шағындағы либералдық және романтикалық бейімділіктеріне қарамастан, Александр I 1815 жылдан кейін прогрессивті түрде консервативті болып, мемлекеттік істерден алшақтап, діни мистицизмге бейімделді. Императордың еліне арнаған үлкен үміттері елдің тым үлкендігі мен артта қалуынан көңілсіздікке ұшырады. 1825 жылы Қара теңізде демалып жүргенде Александр тифке шалдығып, 47 жасында қайтыс болды, бірақ оның өлімін сахналап, монах болып, көп жылдар бойы Сібір даласында саяхаттады деген негізсіз әңгімелер тарады.

Декабристердің көтерілісі, 1825

Александр I билік құрған кезде революциялық қозғалыс туды. Декабристер көтерілісі – аристократиялық қозғалыс, оның негізгі қатысушылары – әскери офицерлер мен дворяндар еді. Декабристер көтерілісінің себептері көп қырлы болды: дворяндардың бір бөлігі шаруалар саясаты арқылы олардың жеңілдіктерін шектеген билікке қарсылық танытты, жас офицерлердің арасында либералдық және тіпті радикалдық идеялар кеңінен тарады, қоғамның ұлтшыл тобында Александрдың Польшаға жасаған ықпалды саясатынан қауіп сезілді (офицерлер әсіресе Александр Польшаға конституция беріп, Ресейді конституциясыз қалдырғанына наразы болды). Александр қайтыс болғаннан кейін бірнеше құпия ұйымдар көтеріліске дайындалып жатты. Оның орнын кім басатыны туралы әрекетсіздік болды, себебі таққа мұрагер ағасы Константин Павлович тақтан бас тарған еді. 3000-ға жуық сарбазды басқарған офицерлер тобы жаңа патша Николайға адалдық серт беруден бас тарды, оның орнына Ресей конституциясына адалдықтарын жариялады. Бұл оқиғалар 1825 жылдың желтоқсан айында болғандықтан, көтерілісшілер декабристер деп аталды. Николай көтерілісті оңай басып, аман қалған көтерілісшілер Сібірге жер аударылды.

Николай I, 18251855 жыл

Николай I (1796–1855) 1825 жылы ағасынан тақ мұрагерлік етті. Ол Александрдың мистикалық, романтикалық емеулігінен мүлдем айырылып, керісінше, әскерлерді тексеру кезінде ең жайлы сезінетін әскер адамдары еді. Суық, тікелей автократ Николай либерализм немесе саяси реформалар туралы ойланбады, билік жүргізуді бюрократия арқылы жөн көрді. Александр Ресей мемлекетінің құрылымын жақсарту және жаңарту үшін қадамдар жасады, ауыл шаруашылығын, ішкі қауіпсіздікті, өнеркәсіптік және инфрақұрылымдық дамуды, сондай-ақ халық денсаулығын қадағалау үшін түрлі жаңа мемлекеттік ведомстволарды құрды. Ол сонымен қатар уақыт-уақытымен өкілді парламент құру туралы ойлады, бірақ ол бір ғасыр бойы іске аспады. Алайда, жоғарыда айтылғандай, Ресей тым үлкен, кедей және артта қалған ел болды, сондықтан бұл ведомстволардың нақты билігі өте шектеулі болды, ішінара қаржының жетіспеуіне және жер иелерінің кедергісіне байланысты. Николай осы әкімшілік жаңалықтарды жалғастырды, бірақ министрлерді тек өзіне ғана жауапты етті. Нәтижесінде, билік патшаның қолына бірте-бірте шоғырланды. Әсіресе, мемлекеттік қауіпсіздік департаменті (Үшінші бөлім) басқыншылықтың айқын символына айналды, өйткені оның басты мақсаты бүлікшіл саяси қызметтерді қудалау болды. Николай Үшінші бөлімді кедейлердің қорғаушысы ретінде қарастырды және байлардың және жеңілтектердің зәбірлерін сотты, бірақ бөлімдегі кейбір адамдар адал болғанмен және бұл міндетті қастерлегенмен, көпшілігі оны саяси және діни диссиденттерді ұрып-соғу мен мазалауға рұқсат ретінде пайдаланды. Үшінші бөлім басқа мемлекеттік ведомстволармен жаман қарым-қатынас жасағанымен де танымал болды. Жалпы алғанда, Петр I кезінде басталған еуропалық бюрократияны құруға жасалған тыраш ішінара сәттілікке жетті. Бюрократтар мемлекетке және патшаға қызмет етуді ең жоғары шақыру деп санайтын, нәтижесінде бюрократия қатары үнемі өсіп келеді. Бюрократияда жұмыс істеудің басты тартымдылығы бедел болды, себебі жалақы аз болды және төмен туғандардың тым тез көтерілуін болдырмау үшін шендер арқылы жоғарылау әдейі шектелді. Тек ең білімді, мәдениетті және хабардар адамдар ғана патшаның кеңесшілерінің шеңберіне кіре алды. XIX ғасырдың бірінші жартысында бюрократия саны үш есеге өсті. Ресей мемлекетінің жалпы кедейлігіне байланысты жалақы төмен болып қала берді. Бұл елдің артта қалған экономикасына ғана емес, сонымен қатар ақсүйектердің салықтан босатылуына және соғыстарды жүргізу шығындарынан азат болуына байланысты болды, үлкен соғыстар ғана емес, Кавказдағы кішігірім науқандар да. Бюрократтар көбінесе білімсіз, өздерінің ведомстволарының міндеттерін білмейтін және өте сыбайлас жемқор болды. Көпшілігі шешім қабылдауға тартынды және өздерін жоғарылатуды жөн көрді, нәтижесінде патшаның өзі мыңдаған ұсақ мәселелерді микробасқаруға мәжбүр болды. Ресей сонымен қатар яһудилерге және христиан секталарының азшылықтарына қарсы ескірген, қайшы және дискриминациялық заңдардың көптігінен зардап шекті. Барлық азшылықтар төменгі тапқа жататын болмағандықтан және көптеген лауазымды адамдар отбасыларын асырай алмағандықтан, пара алу өте кең тараған еді, бірақ бұл ресейлік мемлекетті бұрынғыдан да баяу, жемқор және қанаушы болудан сақтаған жалғыз нәрсе болған шығар. Декабристердің көтерілісі Николайдың дворяндарға деген сенімсіздігін арттырды және тіпті жоғарғы таптар арасында да саяси реформаға ұқсайтын нәрсені ұнатпай қалды. 1804 жылы Александр жалпы білім беру жүйесін құрғаннан кейін білім беру біртіндеп жақсара берді, бірақ қаржы жетіспеушілігіне байланысты негізгі және орта мектептерге емес, университеттерге басымдық берілді. Билік етуінің соңғы кезеңінде Білім министрі А.Н. Голистин Батыс Еуропадан келетін қауіпті революциялық және дінге қарсы идеяларын цензураға түсіріп, оларды алып тастауға кірісті. Ол студенттерді егер олар өздерінің ұстаздары бүлікшіл көзқарастар білдірсе, оларға хабарлауға шақырды. Осылай ашылған профессорлар жұмыстан шығарылды немесе қылмыстық қудалаумен қорқытты. 1833 жылы граф Сергей Угаров білім министрі болып тағайындалды және төменгі таптардың балаларын университеттерден шығару есебінен толерантты саясат жүргізді. Осыған қарамастан, Ресейде оқушылар саны мен сауаттылығы өсті және еуропалық мәдениет пен идеялармен байланысты космополиттік көзқарасқа ие болған жаңа орта тап қалыптаса бастады. Мемлекеттік цензура тікелей саяси наразылықты тыйым салса, полиция саясатпен айналыспаған жазушыларды да мазалауға бейім болды. Ұлы ақын Александр Пушкин 1824 жылы декабристердің кейбіреулерімен достық байланысы болғандықтан билік өкілдерімен сұраққа алынды. Ақырында, полицияның күдігіне қарамастан, Пушкин өзінің шығармаларын жариялауға рұқсат алды, бірақ 1837 жылы дуэльде қаза тапқаннан кейін өмірі уақытынан бұрын аяқталды. Жазушылар Михаил Лермонтов пен Николай Гоголь де күдікпен қарады. Цензура толығымен тиімді болған жоқ, әсіресе оның әр цензордың жеке көзқарастарына байланысты өзгеретіндігіне байланысты, олардың кейбіреулері либералдық идеяларға төзе алатын. Философиялық пікірталас пен әдеби сын саяси пікірлерді айтудың құпия жолдары болды, және осы кезеңде "батысшылдар" мен "славянофилдер" арасындағы ұлы пікірталас пайда болды. Бұл пікірталас 1836 жылы Петр Чаадаев "Телескоп" журналында философиялық хат жазғанда басталды, онда ол былай деді:

"Әлемде жалғыз тұрып, біз әлемге ештеңе бермедік, біз әлемнен ештеңе үйренбедік, біз адамдық идеялар массасына бірде-бір идея қоспадық, біз адам рухының прогресіне ешқандай үлес қоспадық, ал сол рухтан келгеннің бәрін де бұрмаладық. Бүгін біз адамдық тәртіптегі үзіліс құраймыз." Николай Чаадаевтың мұндай мәлімдемелер жасауына ақылсыздық деп мәлімдеді және оны үнемі дәрігердің бақылауымен үй қамауына жіберді. Бұл ұятты, бірақ жеңіл жаза оны үнсіз қылды. Николай заңдық реформалар жөніндегі комиссияға басшылық ету үшін тәжірибелі мемлекеттік қайраткер граф Сперанскийді тағайындады. Бұл топ 1832 жылы Ресей заң кодексін жариялады. Тағы бір шара Мемлекеттік банкты қайта ұйымдастыру және қаржы мәселелерін жалпы реформалау болды. Бұл шараны қаржы министрі Егор Канкрин жүзеге асырды. Жасырын полиция, атап айтқанда Үшінші бөлім, тыңшылар мен ақпарат берушілер желісін жүргізді. Үкімет цензураны және білім беруге, басылымдарға және қоғамдық өмірдің барлық көріністеріне басқа да бақылаулар жүзеге асырды. 1833 жылы Білім министрі Сергей Уваров ұлттық білім берудің басшылық қағидасы ретінде "Православие, Автократия және Ұлттық ерекшелік" бағдарламасын жасады. Ресейлік национализмге жасалған ресми басымдық Ресейдің әлемдегі орны, ресейлік тарихтың мәні және Ресейдің болашағы туралы пікірталасқа үлес қосты. Бір топ, Модернистер, Ресейдің артта қалған және жабайы ел болып қала бергенін және тек еуропалану арқылы ғана прогреске жете алатынына сенді. Екінші топ, Славянофилдер, славяндарды және олардың мәдениеті мен әдет-ғұрыптарын ынтамен жақтады және Модернистерді және олардың мәдениеті мен әдет-ғұрыптарын жек көріп қарады. Славянофилдер славян философиясын Ресейдегі толықтықтың көзі ретінде қарастырды және Еуропаның батыс бөлігіндегі рационализм мен материализмге күдікпен қарады. Олардың кейбіреулері ресейлік шаруалар қауымдастығы, немесе мир, қазіргі капитализмге тартымды балама ұсынады және Ресейді әлеуметтік және моральдық құтқарушы етуге мүмкіндік береді деп сенді. Сондықтан славянофилдерді ресейлік мессианизмнің бір түрі деп санауға болады. Ресей әдебиет пен өнердің гүлденуін бастан өткерді. Александр Пушкин, Николай Гоголь, Иван Тургенев және басқалардың шығармалары арқылы ресейлік әдебиет халықаралық...