Кіріспе
Ауғанстанның солтүстік-шығысындағы таулы аймақ – Вахан, немесе "Вахан" (сондай-ақ Вахан деп те жазылады; парсы тілінде Vâxân және Wāxān, түркі тілінде Vaxon), Ауғанстанның Памир, Хиндукуш және Қарақорым аймақтарының қиын өңірі, таулы бөлігі. Вахан ауданы – Бадахшан провинциясының құрамындағы аудан.
Wakhan, or "the Wakhan" (also spelt Vakhan; Persian and , Vâxân and Wāxān respectively; , Vaxon), is a rugged, mountainous part of the Pamir, Hindu Kush and Karakoram regions of Afghanistan. Wakhan District is a district in Badakshan Province.
География
Вахан Ауғанстанның солтүстік-шығысында орналасқан. Онда Аму-Дарья (Оксус) өзенінің бастауы жатыр. Бұл өзен Тарим алқабынан Бадахшанға дейінгі саяхатшылардың ежелгі дәлізі болған. Ваханның Қытай, Үндістан және Бактрия арасындағы географиялық орны оған көне әлемдегі саудада маңызды рөл атқаруға мүмкіндік берді. 1883 жылға дейін Ваханға Панж және Памир өзендерінің толық аңғарлары, сондай-ақ Панж өзенінің жоғары ағысы, Вахан өзені деп аталған. 1873 жылғы Ұлыбритания мен Ресей арасындағы келісімшарт Панж және Памир өзендерінде екі елдің ықпал аймақтарын белгілеп, Ваханды бөліп тастады. Осыдан кейін, Вахан атауы көбінесе екі өзеннің оңтүстігіндегі Ауғанстан аумағын көрсету үшін қолданылатын болды. Тарихи Ваханның солтүстік бөлігі қазір Тәжікстанның Горно-Бадахшан автономиялық облысының құрамына кіреді. Ваханға баратын жалғыз жол – Ишкашимнен Қила-э-Панжа арқылы Сархад-э-Брогилге дейінгі қиын жол. Жолдың соңынан Вахжир асуына дейін жолдар салады, бұл Қытайға апаратын, саяхатшылар үшін жабық тау асуы. Ваханның батыс бөлігі, Ишкашим мен Кила-э-Панжа аралығында, Панж өзенінің аңғарына кіретін Төменгі Вахан деп аталады. Вахан өзенінің, Памир өзенінің аңғарлары мен салалары, және арадағы жерлер Жоғарғы Вахан деп аталады. Жоғарғы Ваханның шығыс шеті Памир түйіні деп белгіленеді, онда Гималай, Тянь-Шань, Қарақорым, Құнлун және Хиндукуш таулары қосылады. Памир түйінінің батысында Кіші Памир орналасқан, ол 100 км ұзындығында және 10 км еніндегі U пішіндес жасыл алап, онда Ақсу немесе Мурғаб өзенінің бастауы – Чақмақтин көлі бар. Кіші Памирдің шығыс шетінде Тегермансу аңғары жатыр, одан Қытайға апаратын жабық Тегермансу асуы (4 827 м) басталады. Ұлы Памир немесе Үлкен Памир, Зоркол көлінің оңтүстігінде 60 км-ге созылған, Памир өзенімен суға толы аңғар, Кіші Памирдің солтүстік-батысында орналасқан. Екі Памирді бөліп тұрған тау тізбегі Николай таулары деп аталады. Николай тауларының батысында, Ұлы Памир мен Вахан өзенінің төменгі аңғары арасында Вахан таулары жатыр, олардың ең биік нүктесі Коэ Памир (6 320 м). Аймақтағы жолдардың бойында исмаили мұсылмандарының пирлеріне арналған шағын қасиетті орындар бар, және олар "ерекше тастармен және иілген теке мен қой мүйіздерімен" әсемделген, бұл зороастризм діндеріндегі тазалықтың белгісі, ол ислам келгенге дейін бұл аймақта болған.
Вахан дәлізін
Вахан Қытайдың Ташқұрған Тажик ауданымен ұзын, тар жолақ – Вахан дәлізі арқылы байланысты. Бұл дәліз Тажикстанның Горно Бадахшан аймағын Пәкістанның Хайбер-Пахтунхва және Гилгит-Балтистан аймақтарынан бөліп тұрады. Вахан өзені шығыстан Қыла-э-Панжаға дейін ағып, онда Памир өзенімен қосылып Панж өзенін құрайды, ол шекараны анықтайды. Оңтүстік жағынан дәлізді биік Хиндукуш таулары қоршап тұр, олар арқылы Брогхол, Иршад және пайдаланылмаған Дилисанг асулары Пәкістанға өтеді.
Тарих
Вахан мыңдаған жылдар бойы маңызды аймақ болып келген, себебі ол Орталық Азияның батыс және шығыс бөліктерінің қиылысқан жері.
Ежелгі тарих
Батыс Вахан (休密 Xiumi) біздің заманымыздың 1-ші ғасырының басында Кужула Кадфисе, бірінші "Ұлы Кушан" жаулап алды және алғашқы Кушан мемлекетінің ядросын құраған бес шихоу немесе биліктерінің бірі болды. Ваханды Кушандар тікелей басқармаған, оның орнына жартылай тәуелсіз билеушілер арқылы басқарды, олар Жібек Жолының буддалық жолындағы сауданы қадағалады. Вахан Бадахшанға қарасты болды, ал Бадахшан өзі Цинь Қытайының қарасты мемлекеті еді. Алайда, 1750 жылдары Цинь әулеті Дзюңгар хандығын жаулап алғанда, Вахан мен Шигнан Цинь әулетінің құрамына енді. Бірақ, Ұлыбританияның қысымымен Ауғанстан әмірі Абдурахман хан Ваханға Ауғанстан билігін орнатты. Ваханның соңғы мырзасы Әли Мардан хан Читралға қашып кетіп, онда Ишкоман аңғарында жер алды.
Қазіргі тарих
1949 жылы Мао Цзедун Қытайда коммунистік төңкеріс аяқтағаннан кейін шекаралар тұрақты түрде жабылды, 2000 жылдық керуен жолын тоқтатып, осы дәлізді соқыр көшеге айналдырды. 1979 жылғы желтоқсанда Кеңес әскерлері Ауғанстанға басып кірген кезде Ваханды басып алып, Сархад-е-Брогиль және басқа да жерлерде күшті әскери бекеттер құрды. Олар Газ ханға жақын жердегі Припте Памир өзенінен өту үшін көпір салды. Бірақ бұл аймақта ешқандай шайқас болған жоқ.
Демография
Ваханда халық сиреп орналасқан. Жалпы халық саны шамамен 10 600-ге жуық деп есептеледі. Вахи және қырғыздар Ваханның басты этникалық топтары болып табылады. Көптеген тұрғындары вахи тілінде (x̌ik zik) сөйлейді және вахи деп аталатын этникалық топқа жатады. Биік таулы аймақтарда көшпелі қырғыз малшылары тұрады. 2003 жылғы Біріккен Ұлттар Ұйымының Қоршаған орта бағдарламасы мен Тамақ және ауыл шаруашылығы ұйымының баяндамасына сәйкес, Вахан халқы білім жетіспеушілігі, кедейлік, денсаулықтың нашарлауы, азық-түлік қауіпсіздігінің болмауы және опиумға тәуелділік мәселелерімен күресуде. Ол сондай-ақ аймақтағы Памир фестивалін де жариялаған.
Қырғыз
2003 жылы Ваханның қырғыз халқының саны 1130 адамды құрады, барлығы Ваханның шығыс бөлігінде тұрды. 1978 жылы Саур революциясынан кейін қырғыз тұрғындарының көп бөлігі Пәкістанға қашып кетті. Олар Аляскаға (Вахан дәлізімен салыстырылатын климатты және температураны бөлісетін аймақ) қоныс аудару үшін Пешавардағы АҚШ консулдығынан 5000 виза сұрады. Бірақ олардың өтініші қабылданбады. Соның салдарынан, босқындар лагеріндегі ыстық пен нашар санитарлық жағдайлар қырғыз босқындарының өліміне алып келді. 1982 жылы Түркия, сол кезде Әскери төңкеріс билігінде болған генерал Кенан Эврен басшылығымен, осы топтың барлығын Түркияның Ван көлі аймағына көшірді. Оларға Ван көліндегі Ершіс қаласындағы Улупамир (қырғыз тілінде "Ұлы Памир") ауылы берілді, және олардың 5000-нан астамы бүгінге дейін сол жерде тұрып келеді. "Өлі қойдың 37 қолданысы – Памир қырғыздарының тарихы" деген деректі фильмі осы қырғыздардың жаңа мекеніндегі өміріне негізделген. Ауғанстанның Вахан аймағынан шыққан қырғыздар 1970-ші жылдары Пәкістанға көшіп келді. Олардың шамамен 1100-і Түркияда Ван провинциясындағы Улупамир (немесе қырғыз тілінде "Ұлы Памир") ауылына қоныстандырылды. 1979 жылдың қазанында Ауғанстанды Кеңес әскерлері басып алғаннан кейін, кейбір қырғыздар Ваханға қайта оралды. BBC тілшісі Джон Симпсон осы аймақты керемет әрі салыстырмалы түрде қауіпсіз демалыс орны деп ұсынды. BBC телеарнасының жүргізушісі Кейт Хамбл бұл аймақтың әдемі екенін және адамдарының мейірімді екенін хабарлады. 2014 жылы Ваханның барлық аумағы қорғалатын Вахан ұлттық паркі деп жарияланды.
Танымал мәдениет
Вахан Грег Мортенсонның "Тастарды мектептерге" кітабында маңызды рөл атқарады. Бұл кітапта қырғыз Бозай Гумбаз ауылында мектеп салынған оқиға баяндалады. Алайда, бұл оқиғаның шындығы Джон Кракауэрдің "Алдамшының үш тостағаны" электрондық кітабында күдік тудырады.