Кіріспе

Науатль тілінің латын қарпімен жазылуы

16 ғасырдың басынан бері науатль тілі испан тілінің орфографиялық конвенцияларына негіделген латын қарпімен жазылып келеді, мұнда екі жазу жүйесіндегі әріптердің мәні шамамен бірдей. Ғасырлар бойы латын қарпі науатль тіліндегі маңызды проза мен поэзияны жазу үшін пайдаланылды, бұл испан миссионерлері өртеген мыңдаған ацтек қолжазбаларының жоғалуын аздап жеңілдетті. Науатль тіліндегі басылған және қолжазба мәтіндерде орфографиялық әртүрліліктер көп, себебі стандартты әзірлеп, таратуға арналған ресми институт болған жоқ. 18 ғасырға дейін испан тілінің орфографиясы да толыққанды стандартталмаған. 1570 мен 1650 жылдар аралығында шіркеу орталарында қолданылған орфография ең жоғары тұрақтылық деңгейін көрсетті, және осы орфография мен оның негізінде жазылған тілдің нұсқасы "классикалық" деп есептеледі. 1950 жылы "Mexicatl Itonalama" апталық журналында жаңа орфография енгізілді. Қазіргі кезде осы орфография науатль тілінің кейбір қазіргі диалекттерін жазу үшін қолданылады.

Кезеңдеу

Науатль тілінің орфографиялық дамуын американдық тарихшы және тіл білімі маманы Джеймс Локхарт талдап, сипаттаған. Ол науатль орфографиясының дамуын үш кезеңге бөледі: 1-кезең – тәжірибелердің бастапқы кезеңі, кейбір дыбыстардың жазылуында көптеген нұсқалар кездеседі; мысалы, "және, сондай-ақ" сөзі ihuan, yhuan, iuan, juan, yuan, ivan, jvan, yvan, ihoan, jhuan, yhoan, ioan, joan немесе yoan деп жазылуы мүмкін. 2-кезең шамамен 1570 жылдардан басталып, көбінесе стандартталған орфография пайда болды, ол "діни орталарда қолданылудағы жоғары тұрақтылықты" көрсетті; бұл кезең науатль тілінің классикалық кезеңі деп есептеледі. 3-кезең, 1650 жылдан бастап, жергілікті жазушылардың діни емес немесе шіркеулік емес "күнделікті" мәтіндерін көптеп жазуымен сипатталады.

Классикалық науатль орфографиясы

Стандартты немесе "классикалық" орфография 16 ғасырдың екінші жартысында қалыптасты. Ол науатль тілінің дыбыстарын былай көрсетеді.

Әуелі дауыстылар

Төрт дауысты әріп – , , , деп жазылады. Қысқа және ұзын дауыстылардың фонемалық айырмашылығы белгіленбейді.

Өлеңнің ұзындығы мен тұйықтауы

Көптеген классикалық науатль мәтіндерінде, басылғандарда да, қолжазбаларда да, қысқа және ұзын дауыстылар ерекшеленбеген, ал "сальтильо" деп аталатын көмекейлік тоқтату белгісі де көрсетілмеген. Бұл жеткіліксіз көрсету оқуға айтарлықтай кедеріс келтірмеген көрінеді. 1645 жылы жарық көрген "Lang es" еңбегінде дін қызметкері және грамматик Хорасио Карочи науатль тілінің барлық фонемалық ерекшеліктерін толыққанды көрсетуді мақсат етті. Сондықтан ол макронды ұзын дауыстыларды (, , ,) белгілеу үшін пайдаланды, мысалы "кішкентай құс". Ол сондай-ақ сөз ішіндегі көмекейлік тоқтатуды алдыңғы дауысты әріпіне (, , ,) еңкейтілген акцентпен, ал сөз соңын-дағы көмекейлік тоқтатуды алдыңғы дауысты әріпіне (, , ,) шеңбермен белгіледі, мысалы "жазушы, суретші". Ұзын дауыстылар көмекейлік тоқтатудан бұрын келмейтіндіктен, дауысты әріпіне екі диакритикалық белгіні "қою" қажет болмады. Карочидің бұл жаңалықтары кейіннен кейбір иезуит авторлары тарапынан қолданылды, бірақ олар кеңінен таралған жоқ. Француз тіл білімі маманы Мишель Лауни Карочидің көмекейлік тоқтату белгісін өзінің грамматикаларында (1994, 2011) және басқа да жарияланымдарында пайдаланды. Сөз ішіндегі көмекейлік тоқтату әрпін кейде , әсіресе 16 ғасырдың сөздік жазушысы Альсо де Молина, мысалы "күнде" деп жазды. Бұл тұрақты түрде жасалмаса да, Локхарт мұны "тұрақты" және "оның дәстүрі толығымен жойылмағанын" атап өтті.