Кіріспе

XV ғасырдағы итальян суретшісі Пизанелло (шамамен 1380/1395 – 1450/1455), туған аты Антонио ди Пуччо Пизано немесе Антонио ди Пуччо да Серето, Джорджио Вазари оны қате түрде Витторе Пизано деп атады, ерте итальяндық Ренессанс пен Кватрочентоның ең көрнекті суретшілерінің бірі болды. Оны Гуарино да Верона сияқты ақындар мақтап, замандас гуманистері Симабуэ, Фидий және Пракситель сияқты көрнекті тұлғалармен салыстырды. Пизанелло ірі қабырғалық суреттеріндегі сәнді фрескаларымен, әсем портреттерімен, кішкентай мольберт суреттерімен және Кодекс Вальлардидегі (Лувр) көптеген керемет суреттерімен танымал. Ол XV ғасырдың бірінші жартысындағы ең маңызды естелік портрет медальдерін жасаушы болып саналады және осы маңызды жанрды қалыптастырған деп айтуға болады. Ол Венеция дожының, Ватикан Папасының, Верона, Феррара, Мантуя, Милан, Римини және Неаполь патшалық сарайларында қызмет етті. Гонзага және Эсте әулеттерінде жоғары құрметке ие болды. Пизанеллоның көптеген туындылары бұрыс түрде басқа суретшілерге, мысалы Пьеро делла Франческаға, Альбрехт Дюрерге және Леонардо да Винчиге жатқызылды. Оның көптеген картиналары жойылғанмен, көптеген суреттері мен медальдары сақталған.

Ерте өмір

Пизанеллоның өмірі бірқатар құпияларға оранып жатыр. Ол 1380 және 1395 жылдар аралығында дүниеге келді, ал 1450 және 1455 жылдар аралығында қайтыс болды (деректері бойынша, 14 шілде мен 8 қазан аралығында 1455 жылы). Ол Пиза қаласында туған, бірақ өмірінің алғашқы жылдарын Верона аймағындағы Сан-Вигилио-суль-Лагода өткізген. Оның алғашқы білімін Верона суретшісі (әлде Альтихиеро, әлде Стефано да Верона) берген болуы мүмкін, себебі оның ерте туындылары Верона сурет мектебінің дәстүрінде жасалған.

Оқыту

1415-1420 жылдары Пизанелло танымал суретші және суретші Джентиль да Фабрианоның шәкірті болды, одан ол өзінің нәзік, әсем, егжей-тегжейлі стилін алды. Сонымен қатар, Пизанелло одан кейін суреттерінде кездесетін қымбат материалдар мен әдемі маталарға деген құштарлықты үйренді. Олар бірге жұмыс істеген Венециядағы Дож сарайындағы фрескалар, сондай-ақ Сент-Джон Латеран базиликасындағы фрескалар мен Мантуя және Павия сарайлары жойылған. 1422 жылы Пизанелло Мантуяда Мантуя маркизі Джанфранческо Гонзаганың ұлы, жас Людовико Гонзаганың қызметінде болғаны хабарланды. Ол 1440 жылға дейін Гонзага отбасы үшін жұмыс істеді. Италиялық Ренессанс кезеңінің суретшісі және өмірбаяншысы Джорджио Вазари Пизанеллоның Флоренция соборындағы Николо да Толентиноның (1456) атты суретінің авторы Андреа дель Кастагноның шеберханасында жұмыс істегенін айтады. Ол, сондай-ақ, Сан-Романо шайқасын көптеген аттармен суреттеген Паоло Уччеллоны да білген болуы керек. Пизанеллоның жылқы сурет салуға деген сүйіспеншілігі осы қарым-қатынастан бастау алған болуы мүмкін; бірақ оның өмірі туралы көп нәрсе белгісіз болғандықтан, Вазаридің бұл айтуы сенімді емес және тек аңыз болуы мүмкін. Пизанеллоның «Көккіл мадоннасы» қазір Веронадағы Кастельвеккио мұражайында сақталады және «Антониус Пизанус» деген қолтаңбасы бар. Ол шамамен 1420 жылы салынған. Стилі Джентиль да Фабриано мен Стефано да Верона стильдерінің үйлесімі. Бұл Пизанеллоның Веронада соңғысының шәкірті болғанын көрсетеді. Пизанелло 1424 жылы тағы да Веронада болды. Алайда, кейбір ғалымдардың пікірінше, ол сол жылы Павияда аң ауру, балық аулау және айқас туралы фрескалар салған. Бұл суреттерді Милан герцогы Филиппо Мария Висконти тапсырған. Бұл фрескалардың іздері қалмаған. 1424 және 1426 жылдар аралығында Гонзагалармен бірге Мантуяға оралғанда Пизанелло өзінің маңызды сақталған туындыларының бірін: Сан-Фермодағы (Верона) «Жариялану» фрескасын салды. Ол флоренциялық мүсінші Нанни ди Бартоло Николо ди Брензонидің жерлеу ескерткішін безендіру үшін пайдаланылды. 1427 жылдың тамыз және қазан айлары аралығында Римде қайтыс болған Джентиль да Фабрианоның Латерандық Қасиетті Иоанн базиликасындағы жұмысы аяқталмаған еді. Пизанелло өзінің бұрынғы шеберінің фрескаларын 1431 және 1432 жылдар аралығында аяқтады. Осы фрескалардың барлығы XVII ғасырда базилика Франческо Борроминимен қайта салынған кезде жойылды. Берлиндегі Купферштихкабинетте Борромини салған бұл фресканың көмескі эскизі сақталады. Римде жүргенде ол Ренессанс өнерінің классикалық стиліне көбірек бейімделді.

Стиль

Пизанеллоның суреттері көбінесе кватрочентоның құнды қазыналары ретінде бағаланады және сол дәуірдегі талғамды киім-кешектердің, оның ішінде керемет бас киімдердің куәсі болып табылады. Замандастарынан өзгеше, оның суреттері болашақ картиналарға дайындалған эскиздер емес, дербес өнер туындылары. Ол жан-жануарлар мен флораның егжей-тегжейлі және нақты зерттеулерін, поэтикалық натурализммен бейнеленген және әсем костюмдерді қамтитын бірнеше сурет кітабын жинақтады.

Асылдар

Пизанелло бірнеше итальян қалаларына саяхат жасады және көптеген сарайлармен танысты. Ол Флоренцияда біраз уақыт қалды. Осы кезеңде ол екі маңызды портрет салды: қазір Венадағы Kunsthistorisches мұражайында сақталатын Император Сигизмундтың портреті (бірақ авторлығы әлі де даулы) және Генуядағы Россо сарайындағы Ер адамның портреті. Пизанелло 1433 және 1438 жылдар аралығында Веронаға қайтып келді. Осы кезеңдегі оның фрескалық шедеврі – Веронадағы Сант-Анастасия шіркеуіндегі Пеллегрини капелласындағы «Святой Георгий және Трапезунд ханшайымы» (шамамен 1433–1438 жылдар). 19 ғасырдың соңында судың сіңуі салдарынан фреска қирап, оны қалпына келтіру қажет болды. Ол бұл суреттің дайындығы үшін көптеген эскиздер жасады, олардың көпшілігі Париждегі Лувр мұражайында көрсетілуде.

Портреттер мен медальдар жасау

1435 жылдан бастап Пизанелло портрет салу мен медальдар жасауға көбірек қызығушылық танытты. Ол Феррара графы Леонелло д’Эстемен танысты. Оның әйгілі «Эсте әйелінің» портреті осы кезеңде жасалды. Пизанелло – барлық уақыттағы ең ұлы медаль жасаушылардың бірі, тіпті ең ұлысы, деп санайды өнер тарихшылары, мысалы, Федерико Зери. Ол осы жанрды қазіргідей түсінетіндей жаңадан ойлап тапқан алғашқы суретші болды: алдыңғы жағында портрет, артқы жағында – символдық бейне. Италиялық сарайлардың билеушілерінің (Гонзага, Эсте, Малатеста, Арагон тәжі және т.б.) медальдары идеализм мен реализмнің үйлесімділігінің арқасында үлкен сәттілікке жетті. Оның замандастары алдыңғы жағында римдік монеталардағыдай бейнеленген, ал артқы жағында аллегориялық көріністер немесе әсерлі символдық тұлғалар бейнеленген. Бұл тұтастай алғанда, мәдениетті, қысқа да риторикалық емес, салтанатты бағдарламамен байланысты, ұрандар, символдар мен түрлі атрибуттармен толықтырылған, әр медальды нағыз шедеврге айналдырған. Пизанеллоның «Аққараңайдың көрінісі» картинасы, қазір Лондондағы Ұлттық галереяда сақталуда, бұрын Альбрехт Дюрердің туындысы деп есептелген, оның мұқият жазылған әр детальдарында, жануарлардың көпшілігі профильде немесе миниатюралық нәзіктікпен бейнеленген. Бұл кішкентай картинадағы (ағашқа жұмыртқа бояуымен салынған) оқиға, «асыл» жануарларды көрсету үшін (аттар, есік иттері, бұғы, аю) және ең асыл жанды – аңшылық сарайының азаматын көрсету үшін ғана сылтау болып табылуы мүмкін. 1439 жылы Флоренция кеңесі Византия императоры VIII Иоанн Палеологпен келіссөздер жүргізді. Осы оқиғаға орай Пизанелло императордың естелік медалін жасады, бұл классикалық кезеңнен кейінгі алғашқы портреттік медаль болды. Ол сондай-ақ императордың және оның сүйіктілерінің портреттерінен жасалған бірнеше суреттер салды (Лувр және Чикаго), бұл оның Эсте резиденциясы үшін сурет немесе фреска жасауға тапсырыс алғандығын көрсетеді. Осылайша Пизанелло портреттік медальдар мен оған байланысты медальдық өнердің негізін қалады. Өмірінде Пизанелло өз медальдарымен танымал болды. Ол кейінгі ұрпақтарда көптеген рет көшірілді. Медаль жасау өнері Пизанеллоның өнерінен алшақтағанда құлдырады. Одан бұрын жасалған медальдар монета сияқты соғылған. Ал Пизанелло өз медальдарын қоладан жасалған рельефтей балқытып, суретшінің және модельдеушінің жұмысын аңғартты. Ол тіпті медальдарына «Opus Pisani pictoris» (суретші Пизано жасаған) деп қол қойды. Оның пікірінше, медальдардағы портреттер оның суреттеріндегі портреттермен тең. Ол тіпті медальдарының артқы жағына аллегориялар қосты, мысалы, Сесилия Гонзага медаліндегі бір мүйіз, бұл ханшайымның асыл мінезін көрсетеді.

Саяси тәртіпсіздіктер

1438 жылы Миланның билеушісі Филиппо Мария Висконти мен Венеция республикасы арасында соғыс басталды. Пизанелло Джанфранческо Гонзагамен бірге Мантуяда болды. Олар Веронаны басып алуға қатысуға шешім қабылдады. Осының салдарынан Венеция үкіметі оны көтерілісші деп айыптап, қатаң жазалаумен қорқытты. Оны құтқару үшін тек ықпалды досының араласуы ғана жеткілікті болды. 1440-1441 жылдары Миланда болғаннан кейін, Пизанелло 1441 жылы Феррараға қайтып келді. Ол онда Бергамодағы Аккадемия Каррарада сақталатын Лионелло д’Эсте портретін салған. Оның "Мадонна және екі қасиетті бала" (Лондонның Ұлттық галереясы) картинасы да сол шақтарда жасалған болуы мүмкін. Мантуядағы Палаццо Дукале ди Мантовадағы соғыс және рыцарлық сахналарды бейнелейтін әсерлі фрескалар циклі шамамен 1447 жылға жатады.

Кейінгі өмірі

1448 жылдың желтоқсанынан бастап өмірінің соңына дейін Неаполь қаласында тұрды, онда Арагон сарайында зор даңққа ие болды. Ақын Порчеллио тіпті оның құрметіне өлең жазған. Ол тағы бес-алты жыл өмір сүрген болуы мүмкін, бірақ одан кейін ол туралы ешқандай жазба қалмаған.

Мұра

Пизанеллоның суретші ретіндегі туындыларының үлгілері Рим, Венеция, Верона, Пистоя қалаларында және Лондондағы Ұлттық галереяда (The Vision of Saint Eustace және The Virgin and Child with Saint George and Saint Anthony Abbot) әлі де сақтаулы. Оның көптеген суреттерін қазір Италияның Милан қаласындағы Амброзиана кітапханасы мен Париждегі Луврде табуға болады. Пизанелло өзінің замандастарына зор әсер еткенімен, жеке мектебін ашқан жоқ. Оның таланты қысқа ғана уақытқа жарқырап, қайтыс болғаннан кейін Ренессанс дәуірінің гуманистік және классикалық мәдениетінің дамуымен бірге тез ұмытылып кетті. Бүгінде ол 15-шы ғасырдағы готикалық өнердің сарайлық стилінің соңғы және ең ұлы шебері деп есептеледі, бұл стиль халықаралық готика деп аталады. Бірақ, оны Ренессанс қозғалысының алғашқы жетекшілерінің бірі деп санауға да болады.