Кіріспе
Заманауи өнер мұражайы (MoMA) – Нью-Йорктың Манхэттен қаласында, 53-ші көшеде, Бесінші және Алтыншы даңғылдардың арасында орналасқан өнер мұражайы. Бұл институт 1929 жылы Эбби Олдрич Рокфеллер, Лилли П. Блис және Мэри Куинн Салливан тарапынан құрылды. Алғашқыда ол Бесінші даңғылдағы Хекшер ғимаратында орналасқан, ал Уолл-стрит құлауынан кейін бірнеше күн өткен соң есігін ашты. Американың заманауи өнерге толыққанды арналған тұңғыш мұражайына А. Конгер Гудйер президент, Эбби Рокфеллер қазынашы, ал Альфред Х. Барр-младший бірінші директор болып тағайындалды. Баррдың басшылығымен мұражайдың коллекциясы тез өсіп, еуропалық модернистердің туындыларын көрсететін алғашқы көрмемен басталды. Қаржылық қиындықтарға, соның ішінде Джон Д. Рокфеллер-младшийтің қарсылығына қарамастан, мұражай алғашқы жылдары бірнеше уақытша орынға көшірілді, ал Джон Д. Рокфеллер-младший кейіннен оның тұрақты орны үшін жерді сыйға берді. 1930 және 1950 жылдары MoMA халықаралық деңгейде танымал болды, Баррдың 1936 жылғы «Кубизм және абстрактты өнер» көрмесі, 1939-40 жылдары Пабло Пикассоның туындыларының ретроспекциясы және 1941 жылғы «Америка Біріккен Штаттарының үнді өнері» көрмесі осының нәтижесі болды. Эбби Рокфеллердің ұлы Нельсон 1939 жылы мұражайдың президенті болды және оның кеңеюіне және жариялануына үлкен үлес қосты. Оның інісі Дэвид Рокфеллер 1948 жылы директорлар кеңесіне қосылды және отбасының мұражаймен байланысын нығайтты. Осы кезеңдегі маңызды оқиғалардың бірі – 1958 жылы болған өрт, оның салдарынан Клод Моне суреті жойылды және басқа да өнер туындылары эвакуацияланды. Мұражайдың сәулеттік дамуы Филип Джонсонның мүсін бағын қайта жобалауымен және Филип Л. Гудвин мен Эдвард Дюрелл Стоунның 1939 жылы ашылған қазіргі орнына көшуімен жалғасты. Кейінгі жылдары 1969 жылы соғысқа қарсы плакаттан – «And Babies» қаржысын қайтарып алу туралы даулы шешім және одан кейінгі наразылықтар мұражайдың қазіргі әлеуметтік-саяси мәселелерге қатысуын көрсетті. Бұл институттардың бірі болып, ЦРУ-ға суық соғыс кезінде мәдени пропаганданы жүргізуге көмектесті. 1980-ші жылдар мен 21-ші ғасырдың басындағы ірі кеңейтулер, соның ішінде жапондық сәулетші Йосио Танигучиді таңдау, MoMA-ның көрмелер мен бағдарламаларға арналған кеңістігін едәуір арттырды. 2000 жылдары PS 1 Қазіргі заманғы өнер орталығымен біріктірілді, ал 2019 жылы тағы бір жаңғырту галерея кеңістігін кеңейтті. 2022 жылы MoMA әлемдегі ең көп танымал өнер мұражайларының 17-ші орнында және АҚШ-тағы ең көп танымал мұражайлардың 4-ші орнында болды. MoMA коллекциясы 19-ғасырдың соңынан бастап қазіргі уақытқа дейін, 200 000-нан астам сәулет және дизайн, сурет салу, мүсін, фотосурет, графика, иллюстрацияланған және суретшінің кітаптары, фильм және электрондық медиа туындыларын қамтиды. Бұл мұражай заманауи және қазіргі заманғы өнерге арналған әлемдегі ең беделді мәдени орталықтардың бірі саналады. Сонымен қатар, MoMA модернизмнің еуроцентрикалық көзқарасын дамыту және жалғастыру, сондай-ақ әлеуметтік-экономикалық жағдайы нашар топтарға қолжетімділікті кеңейтудегі жетіспеушіліктері үшін сынға ұшырады. Мұражай еңбек құқығына қатысты дауларға тартылды, ал 1971 жылы құрылған мұражайдың кәсіби одағы АҚШ-тағы алғашқы осындай ұйым ретінде танылды. MoMA кітапханасында шамамен 300 000 кітап пен көрме каталогтары, 1000-нан астам мерзімді басылымдар және жеке суретшілер мен топтар туралы 40 000-нан астам материалдар бар. Мұрағатта заманауи және қазіргі заманғы өнер тарихына қатысты бастапқы дереккөздер сақталған.
Қатысу
Музей 2022 жылы 2,190,440 келушіні қабылдады, бұл оны АҚШ-тағы ең көп келушіні қабылдаған төртінші мұражай, ал АҚШ-тағы өнер мұражайлары арасында үшінші орынға шығарды. Бұл көрсеткіш 2021 жылғы көрсеткіштен 89 пайызға жоғары, бірақ 2019 жылғы COVID-19 пандемиясына дейінгі деңгейден әлдеқайда төмен.
Алғашқы жылдары (19291939)
Қазіргі заманғы өнер мұражайының идеясы 1929 жылы негізінен Джон Д. Рокфеллердің әйелі Эбби Олдрич Рокфеллер және оның екі досы Лили П. Блис пен Мэри Куинн Салливан әзірледі. Олар «ханымдар» немесе «талғампаз ханымдар» деп әртүрлі атаулармен танылды. Жаңа мұражай үшін Манхэттендегі Бесінші авенюдің 730 нөміріндегі Хекшер ғимаратында шағын жайлар жалдады. Эбби Рокфеллер Нью-Йорк штатының Буффало қаласындағы Олбрайт өнер галереясының бұрынғы президенті А. Конгер Гудйерді жаңа мұражайдың президенті болуға шақырды. Эбби қазынашы болды. Ол кезде бұл Америкадағы қазіргі заманғы өнерге толыққанды арналған алғашқы мұражай және Манхэттенде еуропалық модернизмді көрсеткен тұңғыш мекеме болды. Мұражай қызметкерлерінің алғашқы қатарындағылардың бірі – белгілі жапон-американ фотографы Соичи Сунами (сол кезде қазіргі бидің алғашқы өкілі Марта Грэмнің портреттерімен танымал болған) 1930 жылдан 1968 жылға дейін мұражайдың ресми деректі фотографы қызметін атқарды. Гудйер Пол Дж. Сакс пен Фрэнк Крауниншилдті құрылтайшы қорғаншылар ретінде шақырды. Гарвард университетінің Фогг мұражайында баспа және суреттер бөлімінің директоры және кураторы болған Сакс сол кезде «кураторлардың жинаушысы» деп аталды. Гудйер одан директорды ұсынуын сұрады, ал Сакс жас және перспективті Альфред Х. Баррды ұсынды. Баррдың басшылығымен мұражайдың қоры бастапқыда алты баспа және бір суреттен тез кеңейді. Оның алғашқы табысты көрмесі 1929 жылдың қараша айында өтіп, Ван Гог, Гоген, Сезанн және Сераттың картиналарын көрсетті. Алғашында Манхэттендегі Хекшер ғимаратының 12-қабатындағы Бесінші авеню мен 57-ші көшенің бұрышында орналасқан галереялар мен кеңселердің алты бөлмесінде орналасқан мұражай келесі 10 жыл ішінде тағы үш уақытша орынға көшті. Эбби Рокфеллердің күйеуі Джон Д. Рокфеллер-младший мұражайға (сондай-ақ қазіргі заманғы өнерге) қатаң қарсы болды және жобаға қаражат бөлмей, оны басқа көздерден алуға мәжбүр етті, бұл орынның жиі ауысуына себеп болды. Дегенмен, ол мұражайдың қазіргі орнына жер сыйлады, сонымен қатар уақыт өте келе басқа да сыйлықтар берді, осылайша оның ең ірі демеушісіне айналды. Сол кезде мұражай белгілі суретшілердің көптеген көрмелерін ұйымдастырды, мысалы, 1935 жылдың 4 қарашасында Винсент ван Гогтың жеке көрмесі өтті. Нидерландыдан 66 майлы картина және 50 сурет, сондай-ақ суретшінің хаттарынан алынған мағыналы үзінділерді қамтитын бұл көрме, Баррдың ұйымдастыруының арқасында үлкен жетістікке ие болды және «ван Гогтың қазіргі заманғы көзқарастағы беделінің алғабасы» болды.
Abby Rockefeller had invited A. Conger Goodyear, the former president of the board of trustees of the Albright Art Gallery in Buffalo, New York, to become president of the new museum. Abby became treasurer. At the time, it was America's premier museum devoted exclusively to modern art, and the first of its kind in Manhattan to exhibit European modernism. One of Rockefeller's early recruits for the museum staff was the noted Japanese American photographer Soichi Sunami (at that time best known for his portraits of modern dance pioneer Martha Graham), who served the museum as its official documentary photographer from 1930 until 1968. Goodyear enlisted Paul J. Sachs and Frank Crowninshield to join him as founding trustees. Sachs, the associate director and curator of prints and drawings at the Fogg Museum at Harvard University, was referred to in those days as a "collector of curators". Goodyear asked him to recommend a director, and Sachs suggested Alfred H. Barr Jr., a promising young protégé. Under Barr's guidance, the museum's holdings quickly expanded from an initial gift of eight prints and one drawing. Its first successful loan exhibition was in November 1929, displaying paintings by Van Gogh, Gauguin, Cézanne, and Seurat. First housed in six rooms of galleries and offices on the 12th floor of Manhattan's Heckscher Building, on the corner of Fifth Avenue and 57th Street, the museum moved into three more temporary locations within the next 10 years. Abby Rockefeller's husband, John D. Rockefeller Jr., was adamantly opposed to the museum (as well as to modern art itself) and refused to release funds for the venture, which had to be obtained from other sources and resulted in the frequent shifts of location. Nevertheless, he eventually donated the land for the current site of the museum, plus other gifts over time, and thus became in effect one of its greatest benefactors. During that time, the museum initiated many more exhibitions of noted artists, such as the lone Vincent van Gogh exhibition on November 4, 1935. Containing an unprecedented 66 oils and 50 drawings from the Netherlands, as well as poignant excerpts from the artist's letters, it was a major public success due to Barr's arrangement of the exhibit, and became "a precursor to the hold van Gogh has to this day on the contemporary imagination".
1930-1950 жылдар
Мұражай Чикаго өнер институтымен бірлесіп ұйымдастырылған, өте сәтті және қазір танымал 1939–40 жылдардағы Пикассоның ретроспективасы арқылы халықаралық деңгейде танымал болды. Көрмеде ұсынылған туындылар болашақ өнер зерттеушілері мен тарихшылары үшін Пикассоны жаңаша түсіндіруге мүмкіндік берді. Бұл жобаның барлық сатысын Пикассоның жанкүйері Барр жүзеге асырды. Көрме Пикассоны сол заманғы ең ұлы суретші ретінде көрсетіп, мұражайдың болашақтағы ретроспективалары үшін үлгі орнатты. «Атты жетектеп бара жатқан жігіт» туындысының меншігіне қатысты Соломон Р. Гуггенхайм мұражайымен қысқаша дау болды. 1941 жылы MoMA Фредерик Хантингтон Дуглас және Рене д'Харнонкорттың кураторлығымен «Америка Біріккен Штаттарының үнді өнері» атты жаңашыл көрмені өткізді. Бұл көрме американдық үнді өнеріне қатысты халықтың көзқарасын және оны өнер музейлерінде көрсету әдісін өзгертті. 1939 жылы Эбби Рокфеллердің ұлы Нельсон 30 жасында сенімгерлер кеңесі тарапынан мұражай президенті болып тағайындалды; ол өте белсенді басшы болды және MoMA-ның жарнамалау, туындылар сатып алу және 53-ші көшедегі жаңа ғимаратқа кеңеюіне басты күш болды. Оның інісі Дэвид Рокфеллер 1948 жылы мұражайдың сенімгерлер кеңесіне қосылды және 1958 жылы Нельсон Нью-Йорк штатының губернаторы болып сайланғанда президенттік лауазымға келді. Кейін Дэвид Рокфеллер белгілі сәулетші Филип Джонсонды мұражай саябағын қайта жобалауға шақырды және оны анасының құрметіне Эбби Олдрич Рокфеллер мүсіндер саябағы деп атады. Рокфеллер отбасы және ол мұражай тарихы бойында тығыз байланыста болды, ал Рокфеллер бауырлары қоры 1947 жылдан бері мекемені қаржыландырып келеді. Дэвид Рокфеллер және Шарон Перси Рокфеллер (бұрынғы сенатор Джей Рокфеллердің әйелі) де сенімгерлер кеңесінің құрамында отырады. 1950 жылы 242 East 52nd Street мекенжайындағы Рокфеллер қонақ үйі салынысымен, 1964 жылға дейін MoMA-ның кейбір іс-шаралары осы жерде өтті. 1937 жылы MoMA Рокфеллер орталығындағы Time Life ғимаратындағы кеңселер мен жертөле галереяларына көшті. Оның тұрақты және қазіргі орны, қазір қайта жаңартылған, модернист сәулетшілер Филипп Л. Гудвин мен Эдвард Дюрелл Стоун жобалаған, 1939 жылдың 10 мамырында 6000 адамның қатысуымен ашылды, ал ашылу сөзін Ақ үйден радио арқылы президент Франклин Д. Рузвельт сөйледі. 1958 жылы жұмысшылар MoMA ғимаратының екінші қабатын мүсіндер саябағына қарап тұрған шыны фасадпен жаңартты.
1958 жылғы өрт
1958 жылғы 15 сәуірде екінші қабаттағы өрт 5 метрлік Моне су лилиялары картинасын қиратты (қазіргі Моне су лилиялары өрттен кейін көп ұзамай орын алмастыру үшін сатып алынды). Өртті ауа кондиционерін орнатып жатқан жұмысшылардың салдарынан болды, олар бояу шелектерінің, арақ шаңының және кенеп матасының жанында темекі шегіп жатқан. Өрт кезінде бір жұмысшы қаза тапты, ал бірнеше өрт сөндіруші түтіннен уланғандықтан емделді. Қабаттағы көптеген картиналар жұмыс аймағынан бұрын шығарылған, бірақ Моне сияқты ірі картиналар өз орнында қалды. Үшінші және төртінші қабаттардағы өнер туындылары 54-ші көше жағында орналасқан Уитни американдық өнер мұражайына эвакуацияланды. Құтқарылған картиналардың арасында Чикаго өнер институтынан уақытша алынған «Ла Гранде-Жатте аралындағы демалыс күні» суреті де болды. Өрттен қашқан келушілер мен қызметкерлер шатырға шығарылып, содан кейін көршілес үйдің шатырына секірді.
1960-1980 жылдар
1969 жылы MoMA өзінің «And Babies» атты антисоғыс плакатына қаржыландыруды тоқтату шешімімен дау тудырды. 1969 жылы Вьетнам соғысына қарсы болған Нью-Йорк қаласының суретшілер тобы – Art Workers Coalition, Музей Modern Art мүшелері Артур Дрекслер мен Элизабет Шоумен бірлесіп, «And Babies» деп аталатын әйгілі наразылық плакатын жасады. Плакатта фотожурналист Рональд Л. Хейберленің суреті пайдаланылып, Май Лай трагедиясына сілтеме жасалған. MoMA плакатты қаржыландыруға және таратуға уәде берген, бірақ плакатты көргеннен кейін соңғы сәтте жобаны қаржыландырудан бас тартты. MoMA-ның қамқоршылар кеңесіне Нельсон Рокфеллер мен Уильям С. Пейли (CBS басшысы) кірді, олар плакаттың үлгілерін көргенде қатты ашуланған. 1971 жылы мұражай алдындағы наразылықтардан кейін, афроамерикандық суретшілерді қосуға ынталандыру мақсатымен Ричард Хант мұражайда жеке ретроспективасын өткізген алғашқы афроамерикандық мүсінші болды. 1983 жылы музей галереясының көлемі екі еседен астамға ұлғайтылды, кураторлық бөлім 30%-ға артты, сондай-ақ мұражайға іргелес 56 қабатты Музей мұнарасының құрылысымен бірге аудитория, екі мейрамхана және кітап дүкені қосылды. Бұл кеңейту жобаларына қарамастан, MoMA-ның физикалық кеңістігі өсіп келе жатқан коллекциясын толығымен қабылдай алмады. 1984 жылдың 14 маусымында Жаңа заман өнер мұражайының алдында 400 әйел суретшінің қатысуымен «Әйел суретшілердің көрініс беру шарасы» (W. A. V. E.) өтті. Шара мұражайдың ашылу көрмесіндегі әйелдердің өкілдігінің жеткіліксіздігіне наразылық ретінде ұйымдастырылды, «Қазіргі заманғы кескіндеме және мүсікшілік туралы халықаралық шолу» көрмесінде 165 суретшінің ішінде бар болғаны 14-і ғана әйелдер болды.
1990 және 2000 жылдардағы қайта жаңарту
ХХ ғасырдың соңында MoMA коллекциясында 100 000 нысан болды, бұл 1970 жылы болған 40 000-нан астам заттан едәуір артық. 1996 жылы мұражайдың жанындағы «Дорсет» қонақ үйі сатылымға шығарылғаннан кейін MoMA оны дереу сатып алды. Келесі жылы мұражай ауқымды жөндеу және кеңейту жоспарлай бастады. Жоба MoMA көрмелері мен бағдарламаларына арналған кеңістікті шамамен екі есеге ұлғайтты, сондай-ақ жаңа кеңістік мүмкіндіктерін қамтады. MoMA 2001 жылдың мамыр айында 53-ші көшедегі жобаның құрылысын бастады. Келесі жыл ішінде мұражай галереяларының үштен екісі біртіндеп жабылды. 2002 жылдың мамырында Мидтаун ғимараты толығымен жабылды; келесі айда MoMA өзінің ішкі жұмыстарын Лонг-Айленд қаласындағы Куинс аймағындағы MoMA QNS деп аталатын уақытша ғимаратқа көшірді. Жобаның жалпы құны, MoMA-ның жұмыс шығындарын жабу үшін қаражатты арттыруды қоса алғанда, 858 миллион долларды құрады; Мидтаун Манхэттен ғимаратын жөндеуге жұмсалған қаражат 425 миллион долларды құрады. Жоба аясында көрші Музей мұнарасының бірінші қабатына жаңа галереялық кеңістік қосылды, ал мұнара ішіндегі механикалық кеңістіктер мен жабдықтар жаңадан орнатылды немесе қайта орналастырылды. MoMA 2004 жылдың 20 қарашасында қайта ашылды. Жөндеу жұмысы әртүрлі бағаланды. Джон Апдайк The New Yorker журналында жаңа құрылымның «сағаттан кейін банк сияқты, балдан босатылған және жұмсақ жарықпен толған бал ұясының сиқыры бар» деп жазды, ал The New York Times газетінің Роберта Смит MoMA-ның «тынышталған ғимаратқа ие екенін, оның дұрыс емес жоспарлауы әлемдегі ең ұлы қазіргі заманғы өнер коллекциясын кемсітеді» деді. Slate журналынан Витольд Рыбчински былай деп жазды: «Жаңа MoMA туралы жазылған көптеген материалдар оның минималистік интерьерін мақтап, олар толығымен жоғалып кетпесе де, зәулім және тұманды сипатқа ие екенін айтады. [ ] Дегенмен, бұл қалалық ғимаратты тек іштен ғана сезінуге болмайды, ал тротуардан қарағанда Танигучидің сәулеті көзге түспейді». MoMA 53 West 53rd Street мекенжайындағы, қазіргі ғимараттың батысында орналасқан жерді 2007 жылдың қаңтарында Gerald D. Hines компаниясына 125 миллион долларға сатты. Хайнс бұл жерде Tower Verre деп аталатын көкжай салуды жоспарлаған. 2007–2008 жылдардағы қаржы дағдарысынан кейін қаржыландырудың жетіспеуіне байланысты мұнараның құрылысы кейінге шегерілді.
2010 жылдардан бүгінгі күнге дейін
2010 жылы MoMA Нью-Йорк штатының Лонг-Айленд қаласындағы P. S. 1 Қазіргі заманғы өнер орталығымен бірігуді аяқтады, оны ресми түрде MoMA PS1 деп атады. 2011 жылы MoMA батыс 53-ші көшедегі Америка халықтық өнер мұражайы орналасқан көрші ғимаратты сатып алды. Ғимарат 2001 жылы Тод Уильямс Билли Цзиен архитекторларының жобалары бойынша аяқталды және Халықтық өнер мұражайының қаржылық қайта құрылымдалуына байланысты сатылды. 2014 жылдың қаңтар айында MoMA американдық халық өнерінің мұражайын қиратуға шешім қабылдады, ол MoMA-ның қолданыстағы құрылымы мен 53-ші батыс 53-ші көшедегі жоспарланған мұнараның арасында орналасқан еді. Архитектура қауымдастығы жоспарланған бұзуға наразылық білдірді, себебі бұл ғимарат салыстырмалы түрде жаңа, 2001 жылы аяқталған еді. MoMA бұзғышты жалғастыруға шешім қабылдады, өйткені Америка халықтық өнер мұражайы MoMA-ның жоспарланған кеңейтуіне кедергі келтірді, оған 53-ші батыс 53-ші көшедегі көрме алаңдары кіретін еді. Жан Нувель жобалаған және 53W53 деп аталатын мұнара 2014 жылы құрылыс рұқсатын алды. 53W53 мақұлдаған уақытта MoMA кеңейту жоспарларын жариялады, олар 53W53 алаңын, сондай-ақ Америка халықтық өнер мұражайының бұрынғы орнындағы қосымша ғимаратты қамтиды. 2017 жылдың маусым айында 450 миллион долларлық кеңейтудің бірінші кезеңі аяқталды. Бесінші авенюдегі өнер орталығының үш қабатында 15 000 шаршы фут (шамамен 1400 м²) қайта жабдықталған галереялар, жаңа, екінші сыйлық дүкені, қайта жобаланған кафе және эспрессо бар, сондай-ақ мүсіндер бағына қараған Франциядан алынған қара мәрмәрмен әсемделген екі зал орналасқан. Бұл кеңейту музейдің шамамен 200 000 туындыдан тұратын коллекциясының көбірек бөлігін көрсетуге мүмкіндік берді. Бұл жөндеудің мақсаты әйелдер, латиноамерикандықтар, афроамерикандықтар, азиялықтар және басқа да маргиналданған топтардың туындыларын жинау мен көрсетуді кеңейтуге көмектесу болып табылады. 2019 жылдың 21 қазанында қайта ашылғанда, MoMA галерея алаңын кеңейтіп, жалпы ауданын арттырды.