Кіріспе
Британдық математик (1925–2016)
Сэр Эрик Кристофер Земан FRS (4 ақпан 1925 – 13 ақпан 2016) – британдық математик, геометриялық топология және сингулярлық теория салаларындағы еңбектерімен белгілі.
Шолу
Земанның математикаға қосқан ең маңызды үлесі топология саласында, әсіресе түйін теориясы, кесек-сызықтық категория және динамикалық жүйелерде болды. 1955 жылы Кембридж университетінде қорғаған диссертациясында "дигомология" деп аталатын жаңа теорияны сипаттады – бұл гомология мен когомологияны қамтитын, топологиялық кеңістікке байланысты алгебралық құрылым. Ол қазір Земан спектрлік тізбегі деп танылатын құрылымды енгізді. Бұл мәселені Клинт МакКорори 1972 жылғы Брандейс университетіндегі диссертациясында зерттеді, бұл зерттеуге Денис Салливанның кеңістіктегі сингулярлықтар Пуанкаре дуалдығын қалай өзгертетінін анықтау үшін "Земан спектрлік тізбегін жан-жақты зерттеуді" жүргізу туралы ұсынысы түрткі болды. Бұл өз кезегінде Роберт Макферсон мен Марк Горескидің 1974 жылы МакКорори тағайындалған Браун университетінде қиылыс гомологиясын ашуына әкелді. 1976-1977 жылдары Земан Дублин Тринити колледжінде математикадан Донегалл лекторы болып жұмыс істеді. Земан ғылыми қоғамдастықта апаттар теориясына қосқан үлесімен және оны насихаттауымен танымал, бұл теорияның бастауын басқа тополог, Рене Том берген. Сонымен қатар, 1978 жылы телеарнада математика туралы Рождество лекцияларын оқыды. Ол математиканы, әсіресе апаттар теориясын биология және мінез-құлық ғылымдарына қолдануды ынталандыруда ерекше белсенділік танытты.
Ерте өмір
Земан Жапонияда даниялық әкесі Кристиан Земан мен британдық анасының отбасында дүниеге келген. Олар оның туылғанына бір жыл өткен соң Англияға көшіп кетті. Батыс Сассекс аймағындағы Хоршам қаласындағы Христос Госпитал мектебінде білім алғаннан кейін, 1943 жылдан 1947 жылға дейін Корольдік әуе күштерінде ұшқыш офицер болып қызмет етті.
Академиялық мансап
Земан – бөлшектік сызықтық топологиядағы жұту теориясының негізін қалаушылардың бірі және жұту теоремасын (Джон Сталлингс та дербес жасаған) әзірлеуші ретінде танымал, оны төрттен жоғары өлшемдер үшін Пуанкаре болжамының бөлшектік сызықтық түрін дәлелдеуге қолдануға болады. Кембриджде жұмыс істегеннен кейін (оның ішінде Чикаго және Принстон университеттерінде бір жылдық шетелдік тәжірибесі, Harkness стипендиясы бойынша) және Institut des Hautes Études Scientifiques-те, ол 1964 жылы жаңа Уорвик университетінде Математика кафедрасын және Математика зерттеу орталығын құрды. Оның сөзімен айтқанда: «Мен 38 жаста едім және кафедраны басқару және Математика институтын құру бойынша бірқатар нақты идеялар қалыптастырғанмын: Мен Америка университеттерінде кең таралған пәндерді таңдаудың икемділігін Оксфорд пен Кембридждегі жеке кеңес берумен үйлестіргім келді». Земанның басшылық стилі бейресми, бірақ шабыттандыратын болды және ол Уорвикті математикалық зерттеулерінің сапасымен халықаралық деңгейде танымал етті. Ол жасаған алғашқы алты тағайындаманың барлығы топология саласынан болды, бұл кафедраға бірден халықаралық бәсекеге қабілетті болуға мүмкіндік берді, содан кейін алгебрадан алты, талдаудан алты және қолданбалы математикадан алты маман тағайындалды. Ол төрт академиялық қызмет орнын докторлық студенттерге алғашқы екі жылда екі топқа бөліне отырып, бакалаврларға жетекшілік етуге мүмкіндік беретін қаржыландыруға ауыстыра алды, бұл Оксфорд пен Кембридждегі жеке кеңес беру жүйесіне ұқсас болды. Земан 1988 жылға дейін Уорвикте қалды, бірақ 1966 жылдан 1967 жылға дейін Берклидегі Калифорния университетінде қонақ профессор болып жұмыс істеді, содан кейін оның зерттеулері динамикалық жүйелерге қатысты бағыт алды, бұл саладағы әлемдік көшбасшылардың, соның ішінде Стивен Смел мен Рене Томның ықпалымен болды, олар екеуі де Уорвикте уақыт өткізген. 1963 жылы Земан арнайы салыстырмалылық теориясындағы себеп-салдар қатынасы, ішінара реттілік сақталу арқылы берілетінін, дәл және тек Лоренц түрленулерімен сипатталатынын көрсетті. Кейін Земан Париждегі Institut des Hautes Études Scientifiques-те Томмен бірге демалысқа шықты, онда ол апаттар теориясына қызығушылық танытты. Уорвикке оралғаннан кейін, ол студенттер арасында үлкен танымалдылыққа ие болған апаттар теориясы бойынша бакалавриат курсын оқыды; оның лекциялары көбінесе тұрған жер таппайтын жағдайға жететін. 1973 жылы ол Уорвиктегі магистратура курсында Томның элементар апаттардың жіктелуін толыққанды және егжей-тегжейлі түрде дәлелдеді, негізінен 1969 жылы Уорвикте Джон Мэтер жазған, жарияланбаған «Дұрыс эквиваленттілік» атты қолжазбаға сүйенді. Дэвид Тротман курстың конспектісін магистратура диссертациясы ретінде жазды. Бұл диссертация мыңдаған данада бүкіл әлемге таратылды және 1975 жылы Сиэтлде өткен апаттар теориясы және оның қолданылуы жөніндегі конференцияның материалдарында, сондай-ақ 1977 жылы Земанның апаттар теориясы бойынша мақалалар жинағында жарияланды. 1974 жылы Земан Ванкуверде өткен Халықаралық математиктер конгресінде апаттар теориясының қолданылуы туралы шақырылған баяндама жасады. 1975 жылы Земан Корольдік қоғамның мүшесі болып сайланды және 1988 жылы қоғамның Фарадей медалімен марапатталды. Ол 1986–1988 жылдары Лондон математикалық қоғамының 63-ші президенті болды және 1988 жылдың 18 қарашасында «Динамикалық жүйелердің жіктелуі» тақырыбында президенттік сөз сөйледі. 1982 жылы ол қоғамның аға Уайтхед сыйлығын алды. 1987 жылы ол Жаңа Зеландияда лекциялық тур жасап, қоғамның алғашқы Фордер лекторы болды. 1988–1994 жылдары Грешем колледжінде геометрия профессоры болды. 1978 жылы Земан Роял институтында Рождестволық лекциялар сериясын өткізді. Осыдан бастауыш және орта мектеп оқушыларына арналған математика және инженерлік шеберлік сыныптары пайда болды, қазір олар Ұлыбританиядағы қырық орталықта сәтті жүзеге асырылуда. 1988 жылы Земан Оксфордтың Гертфорд колледжінің директоры болды. Келесі жылы ол Кембридждегі Крайст колледжінің құрметті мүшесі болып тағайындалды. Ол 1991 жылы туған күніне орай «математикалық жетістіктері мен британдық математика және математикалық білім беруге қосқан үлесі» үшін рыцарь атағын алды. 2003 жылы математикалық қауымдастықтың президенті болуға шақырылды және 2004 жылғы президенттік сөйлеуіне негізделген «Мектептер үшін үш өлшемді теоремалар» атты кітабын жазды. 2005 жылдың 6 мамырында Уорвик университетінің жаңа Математика және статистика ғимараты оның құрметіне Земан ғимараты деп аталды. 2006 жылы Математикалық қауымдастықтың құрметті мүшесі болды. 2006 жылдың қыркүйегінде Лондон математикалық қоғамы мен Математика және оның қолданылу институты оған математика және математикалық қауымдастыққа ұзақ және ерен еңбегі үшін Дэвид Крайтон медалін табыс етті. Бұл медаль үш жылда бір рет табыс етіледі және Земан осы марапатты алған екінші адам болды. Ол 2016 жылдың 13 ақпанында қайтыс болды.
I was 38 and had developed some fairly strong ideas on how to run a department and create a Mathematics Institute: I wanted to combine the flexibility of options that are common in most American universities, with the kind of tutorial care to be found in Oxford and Cambridge. Zeeman's style of leadership was informal, but inspirational, and he rapidly took Warwick to international recognition for the quality of its mathematical research. The first six appointments he made were all in topology, enabling the department to immediately become internationally competitive, followed by six in algebra, and finally six in analysis and six in applied mathematics. He was able to trade four academic appointments for funding that enabled PhD students to give undergraduate supervisions in groups of two for the first two years, in a manner similar to the tutorial system at Oxford and Cambridge. He remained at Warwick until 1988, but from 1966 to 1967 he was a visiting professor at the University of California at Berkeley, after which his research turned to dynamical systems, inspired by many of the world leaders in this field, including Stephen Smale and René Thom, who both spent time at Warwick. In 1963, Zeeman showed that that causality in special relativity expressed by preservation of partial ordering is given exactly and only by the Lorentz transforms. Zeeman subsequently spent a sabbatical with Thom at the Institut des Hautes Études Scientifiques in Paris, where he became interested in catastrophe theory. On his return to Warwick, he taught an undergraduate course in Catastrophe Theory that became immensely popular with students; his lectures generally were "standing room only". In 1973 he gave an MSc course at Warwick giving a complete detailed proof of Thom's classification of elementary catastrophes, mainly following an unpublished manuscript, "Right equivalence" written by John Mather at Warwick in 1969. David Trotman wrote up his notes of the course as an MSc thesis. These were then distributed in thousands of copies throughout the world and published both in the proceedings of a 1975 Seattle conference on catastrophe theory and its applications, and in a 1977 collection of papers on catastrophe theory by Zeeman. In 1974 Zeeman gave an invited address at the International Congress of Mathematicians in Vancouver, about applications of catastrophe theory. Zeeman was elected as a Fellow of the Royal Society in 1975, and was awarded the Society's Faraday Medal in 1988. He was the 63rd President of the London Mathematical Society in 1986–88 giving his Presidential Address on 18 November 1988 On the classification of dynamical systems. He was awarded the Senior Whitehead Prize of the Society in 1982. He was the Society's first Forder lecturer, involving a lecture tour in New Zealand, in 1987. Between 1988 and 1994 he was the Professor of Geometry at Gresham College. In 1978, Zeeman gave the televised series of Christmas Lectures at the Royal Institution. From these grew the Mathematics and Engineering Masterclasses for both primary and secondary school children that now flourish in forty centers in the United Kingdom. In 1988, Zeeman became Principal of Hertford College, Oxford. The following year he was appointed an honorary fellow of Christ's College, Cambridge. He received a knighthood in the 1991 Birthday Honours for "mathematical excellence and service to British mathematics and mathematics education". He was invited to become President of The Mathematical Association in 2003 and based his book Three dimensional Theorems for Schools on his 2004 Presidential Address. On Friday 6 May 2005, the University of Warwick's new Mathematics and Statistics building was named the Zeeman building in his honour. He became an Honorary Member of The Mathematical Association in 2006. In September 2006, the London Mathematical Society and the Institute of Mathematics and its Applications awarded him the David Crighton medal in recognition of his long and distinguished service to mathematics and the mathematical community. The medal is awarded triennially, and Zeeman was the second ever recipient of the award. He died on 13 February 2016.
Земан медалі
Лондон математикалық қоғамының WD=Q97515862 және Математика және оның қолданбалары институты Земанның құрметіне аталған. Бұл сыйлықтың мақсаты – математиканы насихаттауда және жалпы жұртшылықпен байланыс орнатуда ерекше көзге түскен математиктерді құрметтеу. Олар университеттердегі академиялық математиктер, математика пәнінің оқытушылары, өнеркәсіптегі математиктер, қаржы секторындағы қызметкерлер, тіпті басқа да көптеген салалардағы математиктер болуы мүмкін.