Кіріспе

Экономикалық құлдырау

1990 жылдардың басындағы рецессия – 1990 жылдардың басында Батыс әлемінің көп бөлігін қамтыған экономикалық құлдырау кезеңін көрсетеді. Рецессияның салдары 1992 жылғы АҚШ президенттік сайлауында Билл Клинтонның қолданыстағы президент Джордж Бушқа қарсы жеңіске жеткеніне әсер етті. Рецессияға байланысты Канада премьер-министрі Брайан Малронидің отставкаға кетуі, активті компаниялардың 15%-ға азаюы, Финляндияда жұмыссыздықтың шамамен 20%-ға дейін өсуі, Ұлыбританиядағы әлеуметтік толқулар, сондай-ақ АҚШ және басқа елдерде дискаунт-дүкендердің кеңеюі де кірді. Рецессияға себеп болған негізгі факторлар: орталық банктердің, әсіресе инфляция алаңдауларына жауап ретінде қабылдаған қатаң монетарлық саясаты, 1990 жылғы мұнай бағасының күрт өзгеруінен кейін тұтынушылар мен бизнес сенімінің төмендеуі, Суық соғыстың аяқталуы және одан кейін қорғанысқа жұмсалатын қаражаттың азаюы, үнемдеу-несие дағдарысы және 1980-жылдарығы тым көп құрылыс салдарынан кеңселер құрылысының төмендеуі. АҚШ экономикасы 1993 жылы 1980-жылдардағы өсім деңгейіне, ал 1994 жылы әлемдік ЖІӨ өсіміне қайта оралды.

Канада

Канада экономикасы 1990-шы жылдардың басында екі толық жыл бойы рецессияда болды деп есептеледі, атап айтқанда 1990 жылдың сәуірінен 1992 жылдың сәуіріне дейін. Канаданың рецессиясы АҚШ-тағыдан шамамен төрт ай бұрын басталды және жоғары инфляциялық қысымға байланысты тереңдеді, бұл Канада Банкін 1990 жылдың басына қарай АҚШ-тағы ұқсас көрсеткіштерден 5-6 пайыздық тармаққа жоғары пайыздық ставканы көтеруге мәжбүр етті. Канада экономикасы 1989 жылдың екінші тоқсанында әлсіреуді бастады, өйткені өңдеу өнеркәсібіндегі өндірістің күрт азаюы жылдың соңғы үш тоқсанында нақты ЖІӨ өсімін шамамен 0,3%-ға дейін төмендетті. Ал 1990 жылдың бірінші тоқсанында өсімнің айқын қарқыны (0,8%) байқалды. Жұмыссыздық деңгейі 1989 жылы 7,5%-дан 1990 жылы 10,3%-ға, 1991 жылы 10,3%-ға, 1992 жылы 11,2%-ға, 1993 жылы 11,4%-ға дейін өсті, содан кейін 1994 жылы 10,3%-ға төмендеді.

Инфляция және ақша-несие саясаты

Канададағы рецессияның басты себебі инфляция және Канада банкінің салдарынан атқарған ақша-кредит саясаты болды. Канададағы инфляция деңгейі 1984-1988 жылдар аралығында 4% шамасында сақталды, бірақ 1989 жылы қайтадан өсуге бағытталды, сол жылы орташасы 5,0% құрады. Инфляцияны төмендету мақсатында Канада банкі 1986 және 1987 жылдары 10% болған негізгі мөлшерлемесін 1989 жылдың басында 12,25%-ға дейін көтерді, ал 1990 жылдың маусым айында 14,75%-ға жеткізді, бұл канадалықтарды шығындарды азайтуға, қарыз алуды шектеуге және америкалықтарға қарағанда ертерек және көптеп үнемдеуге итермеледі. Бұл Канада банкінің шектеуші ақша-кредит саясаты жоспарланған шектен асып, 1992 және 1993 жылдары ЖІӨ және жұмыспен қамтудың өсуін тежеді, бұл экономикалық жаңару кезеңі болуға тиіс еді. 1990 жылдардың басындағы рецессия Онтариодағы жұмыспен қамту көрсеткіштері үшін 1980 жылдардың басындағы рецессиядан гөрі әлдеқайда теріс әсер етті; Онтарионың 15-тен 64 жасқа дейінгі жұмыспен қамтылған халқының үлесі 1989 жылдың басында төмендеп, 1994 жылдың басында ғана қайта өсуге бағытталды, бұл бес жылдық төмендеу кезеңі болды және 8,2 пайыздық тармаққа құлдырады. Екі рецессия да рецессиялық кезең ресми түрде аяқталғаннан кейін жоғары жұмыссыздық деңгейін көрсетті, 1983 жылы 12%, ал 1993 жылы 11,4% құрады.

Финляндия

Финляндия 1990–93 жылдары ауыр экономикалық депрессияны бастан өткерді. 1980-ші жылдардағы дұрыс басқарылмаған қаржылық либерализация, әсіресе банк қарыздарына бақылаудың алынуы және шетелдік қарыз алудың босатылуы, мықты валютамен және бекітілген валюта бағамы саясатымен бірігіп, шетелдік қарызға негізделген өркендеуге алып келді. Банк қарыздарының өсуі ең жоғары шағында жылына 100% асып, активтердің бағасы күрт өсті. 1991 жылы Кеңес Одағының құлауы Ресеймен сауданың 70% төмендеуіне әкелді, нәтижесінде Финляндия валютасын девальвациялауға мәжбүр болды, бұл жеке сектордың шетел валютасындағы қарыз жүктемесін арттырды. Сонымен қатар, билік банктерді қадағалауды және сақтық реттеуді күшейтті, несие беру 25% төмендеді және активтердің бағасы жартысына дейін төмендеді. Үнемдеу деңгейінің артуымен және әлемдік экономикалық қиындықтармен бірігіп, бұл жалпы сұраныстың күрт төмендеуіне және жаппай банкроттықтарға әкелді. Кредиттік шығындар өсіп, банк дағдарысы сөзсіз болды. Компаниялардың саны 15% азайды, нақты ЖІӨ шамамен 14% қысқарды және жұмыссыздық төрт жыл ішінде 3% -дан 20% -ға дейін өсті. Қалпына келтіру 40% девальвациядан кейін экспортқа және жандана бастаған әлемдік экономикаға негізделді, экспорттың ЖІӨ-ге қатынасы 20% -дан 45% -ға дейін өсті, ал Финляндия тұрақты төлем балансы профицитін көрсетіп келеді. Осы үлкен жетістіктерге және қарқынды өсуге қарамастан, жаппай жұмыссыздық мәселесі шешілмей қалды.

Жапония

Жапонияның ақша-несие саясаты алдыңғы онжылдықтарда бос болды, бұл жапон активтері бағасының көпіршігіне әкелді. Жапония Банкі пайыздық ставкаларды көтеріп, кіріс қисығын инверсияға (кері өзгертуге) түсірді және жылжымайтын мүлік активтерінің көпіршігін басу үшін M2 ақша ұсынымының өсуін төмендетті. Одан кейінгі он жылдық "Жоғалған он жылдық" деп белгілі.

Канада мен АҚШ

Канададағы Браян Малрунидің прогрессивті консервативті үкіметі мен АҚШ-тағы Джордж Буштың сәтті президенттік сайлау науқаны 1988 жылы экономиканың өсуіне байланысты болуы мүмкін. Дегенмен, екі лидер де рецессияның соңғы кезеңінде билікті сақтап қала алмады, оларға экономиканы жақсарту туралы уәделер берген саяси қарсыластары күшті сын бағыттады. Буш бастапқыда Персия шығанағы соғысының сәтті аяқталуынан кейін үлкен халыққа танымал болды, бірақ рецессия нашарлаған сайын бұл танымалдылығы тез жоғалды; 1992 жылғы қайта сайлануға тырысуына, әсіресе 1990 жылы 1988 жылғы алғашқы сайлау науқанындағы «Менің ернімнен оқы: жаңа салықтар болмайды» деген уәдесінен бас тартуы кедергі келтірді. Ал Малруни Канадада екі сәтсіз конституциялық реформадан (Мич-Лейк келісімі және Шарлоттаун келісімі) кейін, сондай-ақ 1991 жылы тауарлар мен қызметтер салығын (GST) енгізгеннен кейін халық арасында беделін жоғалтты. Ол 1993 жылы премьер-министр және партия төрағасы лауазымынан кетіп, сол жылы өткен сайлауда прогрессивті консерваторлар тек екі орынға ие болып құлдырады.

Австралия

Австралияда Пол Китинг (сол кездегі Австралияның қазынашысы және болашақ премьер-министр) оны "Австралияның басуға тиіс дағдарысы" деп атады. Бұл цитата 1993 жылғы сайлау кезінде оппозициялық Либералдық партияның науқанының тірегіне айналды, бұл қазіргі биліктегі Еңбек партиясының ұлттық экономиканы тиімсіз басқарғанын көрсетуге бағытталған. Солтүстік Америкадағы оппозициялық партиялардың айырмашылығы, Либералдық партия үкіметке кіре алмады (кем дегенде 1996 жылғы сайлауға дейін).

Жаңа Зеландия

Көршілес Жаңа Зеландияда рецессия реформашыл Ланге лейбористік үкіметі қайта сайланғаннан кейін басталды. Рецессия кезінде экономикалық реформалардың (рогерномика деп белгілі) салдары премьер-министр Дэвид Лэнг пен қаржы министрі Роджер Дуглас арасындағы терең саяси дауға әкелді. Рецессияға жауап ретінде Дуглас реформаларды жеделдетуді қаласа, Лэнг одан әрі реформалардың жүзеге асуын тоқтатуға тырысты. Дуглас 1988 жылы үкіметтен кетіп, 1989 жылы қайта тағайындалды, бұл Лэнгтің отставкаға кетуіне себеп болды. 1990 жылғы жалпы сайлауда лейбористер Дугластың реформаларын жалғастырған Ұлттық партияға үлкен айырмамен жеңіліске ұшырады.

Франция

Франсуа Миттеран 1988 жылғы 8 мамырда екінші мерзімге сайланды, ал оның саяси партиясы – Социалистік партия және оның одақтастары келесі айда Ұлттық Ассамблеяда шамалы ғана көпшілік орынды жеңіп алды. Экономикалық дағдарыс пен жемқорлыққа байланысты мәселелерден әлсіреген Социалистік партия 1992 жылғы жергілікті сайлауларда (аймақтық және кантондық) және 1993 жылғы парламенттік сайлауларда ауыр жеңіліске ұшырады (577 орынның бар болғаны 53-ін жеңіп, 2017 жылға дейінгі ең төмен көрсеткішті тіркеді), ал РПР-УДФ оңшыл коалициясы 577 орынның 449-ын жеңіп, үлкен көпшілікпен билікке оралды.

Мәдениетке әсер ету

АҚШ-та экономикалық дағдарыс кезінде көбірек адамдар жеңілдетілген бағадағы дүкендерге баруды жөн көрді. Осының салдарынан Kmart және Walmart (1989 жылы елдегі ең ірі сауда желісіне айналған) дәстүрлі Sears дүкендерінен көп сатты.

Азаматтық тәртіпсіздіктер

Ұлыбританияда 1991 жылы дағдарыстың қызығында ірі көтерілістер болды, жұмыссыздық пен әлеуметтік наразылықтың күшті факторлар екені анықталды. Зардап шеккен аймақтарға Бирмингемдегі Хандсворт, Оксфордтағы Блэкбэрд Лейс, Дадлидегі Кейтс Хилл, Тайнсайдтағы Медоу Велл, Кардиффтегі Элли және Бристольдегі Хартклиф кірді. Бұл қала орталықтарынан оқшауланған, кедейлік пен жұмыссыздықтан қиын жағдайға түскен қауымдастықтар еді.