Кіріспе

Мұздық ерретігі – мұздықтар арқылы жылжытылған тау жынысының бөлігі, ол орналасқан аймаққа тән емес. Латын тіліндегі "errare" ("саяхаттау") сөзінен атын алған ерретіктер мұздық мұзымен көтеріледі, көбінесе жүздеген шақырымға дейін. Олардың мөлшері кесек тастардан бастап Альбертадағы Биг Рок сияқты алып тастарға дейін жетеді. Геологтар ерретіктерді оларды қоршап тұрған тау жыныстарын және ерретіктің өзінің құрамын зерттеу арқылы анықтайды. Ерретіктер маңызды, себебі: оларды мұздықтар тасымалдай алады, осылайша олар ежелгі мұздықтардың қозғалыс жолын көрсететін белгілердің бірі болып табылады. Олардың литографиялық тегі бастапқы тау жынысына дейін анықталуы мүмкін, бұл мұз ағысының бағытын растауға мүмкіндік береді. Оларды мұздық су ағысымен тасымалдауға болады, бұл Missoula көлі сияқты мұздық көлдерде сақталған судың мұздық бөгеттерінің бұзылуынан туындаған мұздық су тасқынының мөлшерін анықтауға мүмкіндік береді. Мұздықтарға жабысып, кейін еріп, жүгін түсірген мұздықтар қалдырған ерретіктер, Льюис көлі сияқты уақытша аймақтардағы су тасқынының ең жоғары деңгейін анықтауға мүмкіндік береді. Мұз тауларының мұхитта еруінен түсетін ерретіктер Антарктида және Арктика аймандарының мұздықтарының қозғалысын жазуды сақтаудан бұрынғы кезеңдерде бақылауға пайдалануға болады. "Түсірілген тастар" деп те аталатын оларды теңіз температурасы мен деңгейімен сәйкестендіру арқылы жаһандық климаттың модельдерін жақсырақ түсінуге және калибрлеуге болады.

Эратиканың қалыптасуы

"Төңкерілген тас" термині көбінесе төңкерілген тас блоктарын көрсету үшін қолданылады, геолог Арчибальд Гейки оларды былай сипаттайды: "мұздықпен тасымалданған, көбінесе үйдей үлкен тау жыныстары, мұздық аңғарларында айқын орында орналасқан немесе төбелер мен жазықтарға шашырап кеткен. Олардың минералогиялық сипаттамаларын зерттеу олардың пайда болған жерін анықтауға көмектеседі". Геологияда төңкерілген тас – геологиялық күштердің әсерімен бір жерден екінші жерге, әдетте мұздық арқылы жылжытылған материал. Төңкерілген тастар мұздың қозғалысынан туындайтын мұздық эрозиясының нәтижесінде пайдалады. Мұздықтар бірнеше процестер арқылы эрозияға ұшырайды:

Сыртқы үйкеліс / Жыртылу – базальдық мұздағы шөгінділер төсектің бойымен сырғып, астыңғы тау жыныстарын жылтыратып, ойып, ағашқа арналған қағазға ұқсас әсер етеді, нәтижесінде кішігірім мұздық тилі пайда болады. Жұлып алу – мұздықтар тау жынысының бөліктерін жарып алып, үлкен төңкерілген тастарды құрайды. Мұздың итеруі – мұздық өз төсегіне мұздап, оның түбіндегі мұздатылған шөгінділердің үлкен қабаттарын бірге жылжытады. Мұздықтан туындаған қабыршақтану – мұз линзасы пайда болған кезде мұздықтың астындағы тау жыныстарынан қабаттар бөлініп кетеді. Бұл кішірек шөгінділерді қамтамасыз етеді, олар мұздық базалық материалға ұнтақталып, тилге айналады. Төңкерілген тастардың пайда болуына қатысты тағы бір мүмкіндікке дәлелдер қолдау көрсетеді: мұздықтың жоғарғы бетіне (супраглициалдық) құлайтын тау жыныстарының көшкіні. Тау жынысы көшкіні – супраглициалдық тасымалдау мұздық тау жынысы бетін кесіп өткенде пайда болады, нәтижесінде тау жынысы лавинасы мұздықтың жоғарғы бетіне құлайды. Тау жынысы көшкіні – супраглициалдық тасымалдаудың ерекшеліктері:

Монолитологиялық құрам – ұқсас құрамға ие тас үйірмелері жиі жақын жерде табылады. Мұздық бассейнінде әдетте кездесетін әртүрлі литологиялардың араласуы болмайды.

Мұз жағасындағы ертерек

Мұздық мұз әртүрлі өлшемдегі қалдықтарды – ұсақ бөлшектерден бастап, өте ірі тау жыныстарына дейін – өз ішіне сіңіреді. Бұл қалдықтар мұздық мұз арқылы жағалауға жеткізіліп, айсбергтердің пайда болуы, қозғалысы және еруі кезінде босатылады. Мұздың қалдықтарды босату жылдамдығы, оның ішінде тасымалданатын мұз массасының мөлшеріне, сондай-ақ мұздық өтетін мұхиттың температурасына байланысты. Солтүстік Атлантиканың теңіз түбіндегі кейінгі Плейстоцен кезеңіне жататын шөгінділерде мұздықтармен әкелінген қалдықтардан тұратын қабаттар тізбегі (Генрих қабаттары деп аталады) табылды. Олар қазіргі уақыттан 14 000 – 70 000 жыл бұрын қалыптасқан. Шығарылған материалдардың сипаты және қалдықтардың үздіксіз босатылу жолы арқылы, олардың пайда болған жерін анықтауға болады. Кейбір жолдар мұздықтардың бастапқыда айырылған нүктесінен өте ұзаққа созылады.

Үлкен ауытқулар

Ірі ертеректілер, мұздық мұзбен көтеріліп, тасымалданып, кейіннен жұқа мұздық немесе флювио-мұздық шөгінділердің үстінде қалған тасты қабаттардан тұратын, мұздық жамылғылар, салдар (шхолен) немесе ертеректі мегаблоктар деп аталады. Мегаблоктардың ұзындығы мен қалыңдығының арақатынасы әдетте 100:1 шамасында болады. Бұл мегаблоктар жартылай ашық немесе толық көміліп кездесуі мүмкін және олар мұздық шөгінділердің үстінде жатқандықтан аллоктонозды екендігі анық. Мегаблоктар соншалықты үлкен болуы мүмкін, олар бұрғылау немесе қазба жұмыстары арқылы төменгі мұздық немесе өзендік шөгінділер анықталғанша тау жынысы деп қате түсіндірілуі мүмкін. Мұндай ауданы және қалыңдығы артық мегаблоктар Канада далаларында, Польшада, Англияда, Данияда және Швецияда табылған. Саскачеван провинциясында орналасқан бір мегаблоктың ауданы (және қалыңдығына дейін) жетеді. Олардың пайда болған жері, олардан бөлінген тау жынысын анықтау арқылы білуге болады; Польша мен Альбертадан табылған бірнеше салдар олардың бастапқы орнынан тасымалданғаны анықталды.

Мұздық емес ертеректілік

Геологияда ертерек – бұл жергілікті жерге тән емес, бірақ басқа жерден тасымалданып келген кез келген материал. Ератиканың ең көп кездесетін мысалдары мұздықтар арқылы тікелей тасымалданумен немесе мұздың үстінде қалың қабаттармен тасымалданумен байланысты. Дегенмен, басқа да ертеректер кептердің (ламинария) тамырлары арқасында пайда болған, олардың диаметріне дейін тастарды тасымалдауы құжатталған, сондай-ақ суда қалқып жүзетін ағаштардың тамырларына ілінген тастармен және тіпті теңіз жануарларының (пингвин, тюлень) асқазанында жиналған тастарды іздеу кезінде тасымалдауы да анықталған.

Тарих

18 ғасырда ертерек тастар маңызды геологиялық парадокс саналды. Геологтар ертерек тастарды оларды қоршап жатқан тау жыныстарын және ертерек тастың өзін зерттеу арқылы анықтайды. Бұрын ертерек тастар Киелі кітаптағы топан судың куәсі деп есептелген, бірақ 19 ғасырда ғалымдар ертерек тастар Жердің өткендегі мұз дәуірін көрсетеді деген пікірге біртіндеп келді. Швейцариялық саясаткер, заңгер және теолог де 1788 жылы мұздықтарды мүмкін шешім ретінде қарастырған. Дегенмен, мұз дәуірі және мұздықтардың геологиялық күш ретіндегі қалыптасуы туралы түсінік қабылдануына біраз уақыт кетті. Игнац Венец (1788–1859), швейцариялық инженер, табиғатты зерттеуші және мұздықтарды зерттеуші, жерді қалыптастырудағы маңызды күш ретінде мұздықтарды таныған алғашқы ғалымдардың бірі болды. 19 ғасырда көптеген ғалымдар 10 000 жыл бұрынғы Соңғы мұздық максимумның (мұз дәуірі) аяқталуының куәсі ретінде ертерек тастарды, топан су емес, деп қарастырды. Геологтардың пікірінше, жер сілкінісі немесе тас құлауы бастапқыда тастарды мұздық мұздың үстіне түсірген. Мұздықтар қозғалып, тастарды өздерімен бірге алып жүрген. Мұз еріген кезде ертерек тастар қазіргі орналасқан жерлерінде қалды. Чарльз Лайелдің "Геология принциптері" (1-том, 1830) қазіргі түсінікке сәйкес келетін ертерек тастың алғашқы сипаттамасын берді. Луи Агассиз Жердің бұрын мұздық дәуірге ұшырағанын ғылыми тұрғыдан алғаш рет дәлелдеді. Сол жылы ол Швед Корольдік Ғылым академиясының шетелдік мүшесі болып сайланды. Осы ұсыныстан бұрын Гете, де Соссюр, Венец, Жан де Шарпентьер, Карл Фридрих Шимпер және басқалар Альп мұздықтарын ерекше зерттеу нысаны еткен, ал Гете, Шарпентьер және Шимпер…

Австралия

Аделаиданың оңтүстігіндегі Халлетт Коув консервациялық паркінің жағажайында және паркінде, сондай-ақ Инман аңғары сияқты Оңтүстік Австралияның басқа да жерлерінде 270 миллион жыл бұрын қалыптасқан, бірікпеген пермдік мұздық шөгінділерінен эрозияға ұшыраған және қазылып алынған (экгумацияланған) ерратикалық тастарды кездестіруге болады.

Эстония

Эстонияның Летипея қаласына жақын орналасқан Эхалкиви (Күн бату жарқыраған тас) – Солтүстік Еуропаның мұздық аймағындағы ең ірі көшпелі тас. Биіктігі 7 метр, көлденеңі 48,2 метр, көлемі 930 м³ және салмағы шамамен 2500 тонна.

Финляндия

Куккарокиви, Турку қаласына жақын, Финляндияның оңтүстік-батысындағы Руиссало аралында орналасқан. Бұл Финляндиядағы ең ірісі; ұзындығы шамамен 40 метр, ені шамамен 30 метр, биіктігі 12 метр, салмағы шамамен 36 000 тонна.

Шотландия

Джим Кроу тасы, Хантерс-Кейдегі мұздық келесі, Клайд фиордының жағасында орналасқан. Тасқа суреттелген нәсілшілдік сипаттағы бетіне байланысты дау туып отыр.

Солтүстік Ирландия

Клаугмор, Солтүстік Ирландияның Даун округіндегі Ростревор маңында, ауылдың жоғарыдағы тау беткейінде табылған мұздық келесі. Слив Мартин тауының баурайында орналасқан бұл тас Карлингфорд шығанағы мен Кули түбегіне қарап тұрады.

Америка Құрама Штаттары

Көпіршік тас, Мэн штатының Акадия ұлттық паркіне қарасты Оңтүстік Көпіршік тауының шыңына жақын жартастың шетінде орналасқан. Доан тасы, Массачусетс штатының Кейп-Код аймасындағы ең үлкен ашық жартас. Фантастикалық ертегі, екі машиналық гараж көлеміндегі папоротник жапырақтарымен жабылған мұздық тас, Сиэтл маңындағы Кугар тауында табылады. Глен тасы, Нью-Джерси штатының Глен-Рок қаласында орналасқан тас. Бұл тас 15 000 жыл бұрын Нью-Йорк штатының Пикскилл аймалынан мұздықпен әкелінген деп есептеледі. Нью-Йорк штатының Монтебелло қаласындағы Индей тасы – 1,2 миллиардтан 800 миллион жыл бұрын Протерозой (Кембрийге дейінгі) дәуірінде пайда болған гранитті гнейстің ірі мұздық тасы. Оның салмағы шамамен 17 300 тоннаға жетеді деп бағаланады. Мэдисон тасы, Нью-Гэмпшир штатының Мэдисон қаласындағы үлкен үйдің көлеміндегі мұздық тас. Йосемити ұлттық паркіндегі Олмстед нүктесі көптеген кішкентай мұздық тастармен жабылған гранитті төбелерімен ерекшеленеді. Плимут тасы, Массачусетс штатының Плимут қаласында 1620 жылы «Мейфлауэр» кемесімен келген зыяратшылардың қонған жері. Бұл американ тарихындағы маңызды символ. Rollstone тасы, бастапқыда Массачусетс штатының Фичбург қаласындағы Rollstone төбесінде орналасқан 110 тонналық порфирит гранит тас. Ол соңғы мұз басу кезеңінде Жаңа Гэмпширдің орталық бөлігінен әкелінген. Кен орындарының қаупіне байланысты 1929-1930 жылдары Фичбург қаласының орталығындағы Личфилд паркіне көшірілді. Вашингтон штатының Уотервилл қаласының солтүстік бөлігінде, әсіресе МакНил каньонынан шығыстан батысқа қарай созылған морена бойында көптеген ірі базальт мұздық тастар бар. Трипод тасы, Нью-Джерси штатының Киннелон қаласында үш кішкентай тасқа тіреліп тұрғандығымен ерекшеленеді. Принстон қаласындағы Баланс тасы, Массачусетс штаты, Вахусет тауының солтүстік-батыс беткейінде орналасқан.

Су тасқынынан болатын ақаулар

Егер мұздық мұз Мисула су тасқыны кезінде мұз бөгетінің бұзылуынан туындаған су тасқынымен "ағызылып" кетсе, онда осы мұздың қалдықтарын түсірген жерге шашыратылған тастар орналасады. Осыған қатысты ең ерекше мысалдардың бірі оның бастапқы орнынан алыс, Айдахо штатында, Орегон штатының Макминвилл қаласының жанындағы Эратик Рок мемлекеттік табиғи паркінде кездеседі. Парк Вилламет аңғарында табылған ең үлкен шашыратылған тас үлгісін қамтиды.