Кіріспе

Платонның «Парменид» диалогы (Παρμενίδης) – Платонның диалогтарының бірі. Бұл диалог Платонның ең қиын және түсініксіз диалогтарының бірі саналады. «Парменид» Элея мектебінің екі көрнекті философы – Парменид пен Зенон және жас Сократтың кездесуі туралы баяндайды. Кездесуге себеп – Зенонның Парменидтің біртұтастық тұжырымын көптеушілдік ұстанушыларға қарсы қорғаған еңбегін оқуы болды. Олар Парменидтің «бір» деген пікірі көтере алмайтын абсурдтықтар мен қайшылықтарға әкеледі деп мәлімдеді. Диалог Парменид пен Зенонның Сократтың туған қаласы Афинадағы кездесуі кезінде болған оқиғаны бейнелейді. Бұл диалог Сократтың жасы 19-та ғана болғандықтан, хронологиялық тұрғыдан ең ертесі болып табылады. Сондай-ақ, бұл жерде ол студент рөлінде, ал Парменид лекция оқып тұрғаны да ерекше атап өтуге лайық. Көптеген ғалымдар бұл диалог тарихи әңгімелерді жазбағандығына және Платонның туындысы екендігіне келіседі.

Сократпен пікір алысу

Диалогтың мәні Сократтың Парменид пен Зенонға, ерекше құрметке ие ескіргендерге, бағытталған шақырумен ашылады. Зенон әдеттегі шабуыл әдісін, яғни редукцио ад абсурдумды қолданып, көпшілдердің айтуынша, заттар көп болса, онда олар бір-біріне ұқсас және ұқсамайтын болады деп дәлелдейді; бірақ мұндай жағдай мүмкін емес, себебі ұқсамайтын нәрселер ұқсамайды, ал ұқсас нәрселер де ұқсамайды. Алайда, Сократ айтады, егер біз бір жағынан сезімтал нәрселер мен екінші жағынан сезімтал нәрселерге қатысатын Идеялар арасындағы айырмашылықты түсінуге дайын болсақ, бұл қиындық жоғалады. Осылайша, бір және сол нәрсе бірдей және әртүрлі болуы мүмкін, немесе біреуі мен көбі болуы мүмкін, Ұқсастық пен Ұқсамайтындық, Бірлік пен Көптік Идеяларына қатысу арқылы; Мен бір адаммын, сондықтан Бірлік Идеясына қатысамын, бірақ менде көптеген бөліктер бар, сондықтан Көптік Идеясына қатысамын. Сезімтал нәрселердің қарама-қарсы қасиеттері болуында ешқандай қиындық жоқ; егер біреу Идеялардың өзі қарама-қарсы белгілерді қабылдай алатынын көрсетсе, бұл қысымға түсіріп, Сократтың құрметіне ие болар еді. Осы сәтте Парменид Сократтың әңгімелесушісі рөлін қабылдап, диалогтың қалған бөлігінде басымдық алады. Сократтың өзі Идеялар мен сезімтал нәрселер арасындағы айырмашылықты жасайтынын анықтағаннан кейін Парменид одан қандай Идеяларды мойындауға дайын екенін сұрайды. Сократ математикалық, этикалық және эстетикалық Идеялардың (мысалы, Бірлік, Көптік, Жақсылық, Сұлулық) бар екеніне күмәнданбайтынын, бірақ Адам, От және Су Идеяларына сенімді емес екенін айтады; ол шаш, лай және кір сияқты лайықсыз нәрселердің Идеялары жоқ екеніне сенімді, бірақ кейбір ескертулерді мойындайды. Парменид оның жасы ұлғайғанда және философияға көбірек берілгенде, тіпті шаш пен лай сияқты маңызсыз нәрселерге қатысты теориясының барлық салдары туралы ойланатынын айтады. Диалогтың бірінші бөлігінің қалған бөлігінде Парменид Сократты Идеялар теориясының кейбір аспектілері туралы сөйлетіп, осы процесте теорияға қарсы бес аргумент келтіреді. Бірінші аргумент. (130e–131e) Егер нақты нәрселер Сұлулық, Ұқсастық немесе Үлкендік Идеясына ие болса, олар содан кейін сұлу, ұқсас немесе үлкен болады. Парменид Сократты қанша нақты нәрселердің бір Идеяға қатыса алатыны туралы қысымға түсіреді. Бір жағынан, егер Идея тұтастай әрқайсысының көптеген мысалында болса, онда ол сандық жағынан әртүрлі орындарда болады және осылайша өзінен бөлек болады. Сократ Идея күн сияқты болуы мүмкін екенін және бірден көптеген нәрселерде болуы мүмкін екенін ұсынады. Парменид бұл бірнеше адамды жабатын бір желкеннен көп айырмашылығы жоқ екенін айтады, онда әртүрлі бөліктер әртүрлі адамдарға тиесілі; нәтижесінде, Идея көп. Екінші аргумент. (132a–b) Сократтың әр жағдайда бір ғана Идеяның бар екеніне сенуінің себебі, ол бірнеше (мысалы) үлкен нәрселерді қарағанда, олардың барлығы ортақ бір қасиетке ие болып көрінеді, атап айтқанда, Үлкендік қасиеті. Бірақ үлкен нәрселердің тізбесін қарастыра отырып: x, y, z, Үлкендіктің өзі, соңғысы да белгілі бір мағынада үлкен болып саналады, егер осы тізбенің барлық мүшелері бір Идеяға қатысса, онда үлкен нәрселер мен Үлкендіктің бірінші Идеясы қатысатын басқа Үлкендік болуы керек. Бірақ егер бұл екінші Үлкендік Идеясы да үлкен болса, онда үлкен нәрселер мен бірінші екі Идеяға қатысатын үшінші Үлкендік Идеясы болуы керек, және т.б. Сондықтан әр жағдайда бір ғана Идеяның болуының орнына біз шексіз көп нәрсемен бетпе-бет келеміз. Бұл Үлкендік регресі Аристотельдің атақты Үшінші адам аргументі (TMA) деген атымен белгілі. Үшінші аргумент. (132b–c) Әрбір Идея – жанның ішіндегі ой, осылайша Идеяның бірлігін сақтайды деген ұсынысқа Парменид ой – Идея болып табылатын нәрсенің ойы болуы керек деп жауап береді. Сондықтан біз әлі де қатысу қатынасын түсіндіруіміз керек. Сонымен қатар, егер нәрселер тек ойдан ғана тұратын Идеяларға қатысса, онда нәрселер ойдан тұрады және ойлайды, немесе олар ойлар, бірақ ойламайды. Төртінші аргумент. (132c–133a) Сократ енді Идеялардың табиғаттағы үлгілер екенін айтады (παραδείγματα paradeigmata "парадигмалар"), олардың көптеген мысалдары көшірмелер немесе ұқсастықтар. Парменидтің пікірінше, егер көптеген мысалдар Идеяларға ұқсас болса, онда Идеялар олардың мысалдарына ұқсас болуы керек. Егер нәрселер ұқсас болса, онда олар Ұқсастыққа қатысу арқылы ұқсас болады; сондықтан Ұқсастық нақты нәрселердегі ұқсастыққа ұқсас, және тағы бір регресс пайда болады. Бесінші аргумент. (133a–134e) Парменидтің айтуынша, "үлкен қиындық" (133a), Идеялар теориясы Идеялардың жеке өмірге ие екенін білдіруден туындайды. Идеялар біздің әлемізде емес, өз әлемінде бір-біріне қатысты өмір сүреді. Сол сияқты, біздің әлеміміздің нәрселері бір-бірімен байланысты, бірақ Идеялармен емес. Мысалы, Шеберлік Құлдыққа қатысты болғандай, біздің әлеміздегі шеберлік біздің әлеміздегі құлдыққа қатысты. Ешбір жердегі шебер Құлдың өзінің шебері емес, және ешбір жердегі шебер-құл қатынасы идеалды Шебер-Құл қатынасына қатысты емес. Білім туралы да осы айтуға болады. Біздің барлық біліміміз біздің әлемімізге қатысты, Идеялар әлеміне емес, ал идеалды Білім – біздің әлемімізге емес, Идеялар әлеміне қатысты нәрселердің білімі. Сондықтан біз Идеяларды біле алмаймыз. Одан да көп, құдайлар, қасиетті әлемде тұратындар, біз туралы білімге ие бола алмайды, және олардың идеалды шеберлігі бізді басқара алмайды. Сократ Парменидтің аргументтеріне қарсы теорияны қорғай алмаса да, диалогтың келесі көпірлік бөлімінде Парменид өзі теорияны жақтағандай көрінеді. Ол Идеяларсыз диалектиканың болуы мүмкін емес екенін және Сократтың теорияны ұстай алмауына себебі оның жеткіліксіз жаттығулары себеп болғанын мәлімдейді. Парменид ұсынатын жаттығулардың сипаттамасы келеді. Диалогтың қалған бөлігінде мұндай жаттығудың нақты орындалуы көрсетіледі, онда жас Аристотель (кейіннен Оттыз Тиранның мүшесі, Платонның болашақ шәкірті Аристотель емес) Парменидтің әңгімелесушісі рөлін қабылдайды.

Мұра

Үшінші адам туралы аргументті Аристотель одан әрі дамытты (Метафизика 990b17–1079a13, 1039a2; Софистикалық қарсылықтар 178b36 ff.). Аристотель бұл теорияға қарсылықты түсіндіру үшін "үлкендік" (μέγεθος) мысалын емес, адам мысалын қолданды (содан дәлел осылай аталды), және бұл қарсылықты Платонға жатқызады. Аристотельдің пікірінше, егер адам адам болса, себебі ол адам формасына қатысады, онда адам мен адам формасы екеуінің де адам екенін түсіндіру үшін үшінші форма қажет болады, және осылай шексіздікке дейін жалғаса береді.

Ежелгі түсіндірмелері

Парменид неоплатониктердің жиі түсіндірмелерінің нысаны болды. Маңызды мысалдарға Прокл мен Дамаскидің түсіндірмелері, сондай-ақ Порфирийге жататын болжамдағы анонимді 3-ші немесе 4-ші ғасырға тән түсіндірме кіреді. 13 ғасырда доминикандық монах Вильгельм Моербеке Проклдың түсіндірмесін аударғаннан кейін ортағасырлық қызығушылық қайта жанданды (Клибанский, 1941). 15 ғасырда Проклдың түсіндірмесі Кузалық Николастың философиясына ықпал етті, ал неоплатониктер Джованни Пико делла Мирандола мен Марсилио Фичино маңызды түсіндірмелер жазды. Фичиноның сөзімен айтқанда:

Қазіргі заманғы түсіндірмелері

Кейбір ғалымдар (оның ішінде Грегори Властос) үшінші адамның аргументі – "шынайы қыңырлықтың жазбасы" деп есептейді. Басқа ғалымдар Платон бізді шексіз регрессияны тудыратын алғышарттардың бірінен бас тартуға шақырады деп ойлайды (атап айтқанда, Біреу Көптен, Өзін-өзі болжау, немесе Өзін-өзі қатыстырмау). Алайда, Біреу Көптен, Өзін-өзі болжау және Өзін-өзі қатыстырмау принциптерін қабылдап, Біреулік пен Тазалық принциптерін қабылдамау арқылы да қарама-қайшылықтардан қашуға болады.

Мәтіндер мен аудармалар

Бернет, Дж., Платон. Операның II томы (Оксфорд университетінің баспасы, 1903). (Грек тілінде, сын аппаратымен). Фаулер, Х. Н., Платон, IV том (Гарвард университетінің баспасы, 1926). Лоб классикалық кітапханасы 167. (Грек және ағылшын тілдерінде) Зекл, Х. Г., Платон. Парменид (Meiner Verlag, 1972). (Грек және неміс тілдерінде) Аллен, Р. Е., Платонның Парменидтері, қайта қаралып жаңартылған басылым (Йейл университетінің баспасы, 1997). (Ағылшын тілінде түсіндірмелермен) Корнфорд, Ф. М., Платон және Парменид (Routledge, 1939). (Ағылшын тілінде түсіндірмелермен) Гилл, М. Л. және Райан, П., Платон: Парменид (Hackett Publishing, 1996). (Ағылшын тілінде түсініктемелермен) Сколников, С., Платонның Парменидтері (Калифорния университетінің баспасы, 2003). (Ағылшын тілінде түсіндірмелермен) Тернбулл, Р., Парменидтер және Платонның соңғы философиясы (Торонто университетінің баспасы, 1998). (Ағылшын тілінде түсіндірмелермен) Германн, А., және Хризакопулу, С., 2010, Платонның Парменидтері: мәтін, аударма және кіріспе мақаласы, Лас-Вегас: Парменидтер баспасы.