Кіріспе
Америкалық тізім
АҚШ коммерциялық рейстеріне кіруіне тыйым салынған адамдардың АҚШ федералды үкіметінің тізімі
US federal government list of individuals banned from US commercial flights
АҚШ Федералды үкіметінің Терроризмді тексеру орталығы (TSC) жүргізетін Ұшуға тыйым салынған тізім – үкіметтік агенттіктер мен әуе компаниялары әуе рейстеріне кімге рұқсат беру керектігін шешу үшін қолданылатын алгоритмдік ережелерге енгізілген бірнеше тізімнің бірі. TSC Ұшуға тыйым салынған тізімі – АҚШ-қа кіруге, АҚШ-тан шығуға немесе АҚШ ішіндегі коммерциялық ұшақтармен саяхаттауға тыйым салынған адамдардың тізімі. Бұл тізім АҚШ әуе кеңістігінен АҚШ-та басталып немесе аяқталмайтын ұшақтарды да бұрғызу үшін қолданылған. Тізімдегі адамдардың саны қауіп-қатер және барлау туралы мәліметтерге байланысты өсе де, кеме де түседі. 2011, 2012 және 2013 жылдары тізімде 16 000 адамның есімі болған. Бұл тізім, сондай-ақ қосымша тексеруге жататын жолаушыларды анықтайтын тізім – 2001 жылғы 11 қыркүйектегі шабуылдардан кейін құрылды. Ұшуға тыйым салынған тізім, Таңдалғандар тізімі және Террористерді бақылау тізімі Джордж Буш әкімшілігімен құрылып, Барак Обама, Дональд Трамп және Джо Байден әкімшіліктері кезеңінде де жалғасты. АҚШ Сенатының Құпия ақпарат комитетінің бұрынғы төрағасы Дианн Файнштейн 2010 жылдың мамыр айында: «Ұшуға тыйым салынған тізімнің өзі біздің ең жақсы қорғанысымыздың бірі» деді. Дегенмен, бұл тізім азаматтық бостандықтар мен заңды процедуралар негізінде сынға ұшырады, себебі ол этникалық, діни, экономикалық, саяси немесе нәсілдік сипаттамаларға және кемсітушілікке әкелуі мүмкін. Бұл жеке өмірдің құпиялылығы және мемлекеттік құпиялылық туралы алаңдаушылықтарды тудырды және қате оң нәтижелерге бейім деп сынға түсті. Ұшуға тыйым салынған тізім – терроризмге қатысы бар деген күдікпен қаралатын адамдардың тізімі болып табылатын Террористерді бақылау тізімінен өзгеше. 2016 жылғы маусым айындағы мәліметтерге сәйкес, Террористерді бақылау тізімінде 1,877,133 жеке тұлғаның аты-жөні бар 2,484,442 дерек тіркелген.
Тарих
2001 жылдың 11 қыркүйегіне дейін АҚШ федералды үкіметі авиацияға қауіп төндіретіні белгілі немесе күдіктелген 16 адамды "көлікпен тасымалдауға болмайтын" деп санайтын тізіміне ие болды. 11 қыркүйек шабуылдарынан кейін тізім дереу кеңейіп, 2001 жылдың қарашасына қарай 400-ден асты, содан кейін оны сақтау жауапкершілігі Федералды авиация басқармасына (FAA) берілді. Кейінірек Лора К. Донохью «Контртерроризмнің құны: билік, саясат және бостандық» еңбегінде «Жан Адамс және Ребекка Гордан сияқты соғысқа қарсы белсенділер, сондай-ақ сенатор Эдвард Кеннеди және азаматтық құқықтар жөніндегі адвокат Дэвид Коул сияқты Буш әкімшілігінің саяси қарсыластары өздерін тізімге енгізілгенін анықтады» деп жазды. 2006 жылдың қазан айында CBS News 60 Minutes бағдарламасы 2006 жылдың наурызында тізімнің көшірмесін алғаннан кейін осы бағдарлама туралы хабарлады. Көптеген адамдар тізімдегі басқа біреудің толық немесе ұқсас атын жаздыруының нәтижесінде «жүйеге түсіп қалды»; 2006 жылдың қаңтарында ФБР және ACLU Гордон мен Адамс атынан ақпарат алу үшін Ақпараттық еркіндік туралы заңға сәйкес федералдық сотқа шағымданып, тізімге қалай енгізілгені туралы ақпарат алуға тырысты. «Аттар ойынына түскен адамдар» тобы атынан тағы бір сот процесі қозғады. Онда жазбалар сақталған. Бір жылдан кейін ACLU тізімде 1000-нан астам адам бар екенін және оның үнемі кеңейіп келе жатқанын бағалады. Алайда, Ішкі қауіпсіздік министрі Майкл Чертоффтың айтуынша, 2008 жылдың қазан айында «Ұшуға тыйым салынған тізімде» тек есімдер ғана болды, сонымен қатар «қосымша іріктелгендер» болды, олар «азырақ нақты қауіпсіздік қауіптерін білдіреді және олар ұшуға рұқсат ала отырып, қосымша тексеруден өтеді». 2011 жылға қарай тізімде шамамен 10 000 адам болды. 2012 жылы тізім шамамен 21 000 адамды қамтитын екі есеге өсті. 2013 жылдың тамызында тізімде 47 000-нан астам адам бар екені белгілі болды. Канаданың ақпараттық жүйесі арқылы ашылған, АҚШ-тың терроризмге қарсы деректер қорының құпия бөлігі – «Tuscan» (Tipoff US/Canada) бар. Бұл дерекқор АҚШ және Канада тарапынан қолданылады және әуежайлар ғана емес, барлық шекараларда қолданылады. Онда терроризммен байланысы бар деп саналатын шамамен 680 000 адам туралы ақпарат бар деп есептеледі. Тізім 1997 жылы консулдық көмек ретінде құрылды. 9/11 оқиғасынан кейін және 2016 жылы ол қайтадан кеңейтілді. «Tuscan» тізіміндегі ақпарат АҚШ-тың Террористік сәйкестендірулер ақпараттық орталығынан (Tide) алынған, оны ФБР-дің Терроризмді тексеру орталығы тексеріп, АҚШ-тың саяхатшылар туралы әртүрлі дерекқорларын, Канаданың «Tuscan» және Австралияның «Tactics» дерекқорларын толтырады. GAO деректеріне сәйкес, 2004 және 2010 жылдар аралығында терроризмге қарсы бақылау тізіміндегі адамдар, соның ішінде «Ұшуға тыйым салынған тізім» және басқа да бөлек тізімдердегілер, 1400-ден астам рет қару-жарақ және жарылғыш заттарды сатып алуға тырысты және 1321 рет сәтті сатып алды (жағдайлардың 90% -дан астамы). Нью-Джерси штатының сенаторы Франк Лаутенберг терроризмге қарсы бақылау тізіміндегі адамдарға (мысалы, «Ұшуға тыйым салынған тізім») атыс қаруын немесе жарылғыш заттарды сатып алуға тыйым салу туралы заң жобасын бірнеше рет ұсынды, бірақ бұл әрекеттер сәтті болмады. Калифорнияның сенаторы Дианна Файнштейн 2015 жылдың қарашасында Париждегі шабуылдардан кейін заң жобасын қайта жаңғыртты және президент Барак Обама мұндай заңның қабылдануын талап етті. Америкалық азаматтық бостандықтар одағы қазіргі «Ұшуға тыйым салынған тізімде» тізімделген адамдарға қару сатуға тыйым салуға қарсылық білдірді, былай деді: «Қоралдарды ақылға қонымды реттеуге конституциялық кедергі жоқ, ал «Ұшуға тыйым салынған тізім» оған бір құрал ретінде қызмет ете алады, бірақ тек үлкен реформалар жасалса ғана». Атап айтқанда, ACLU-ның ұстанымы бойынша, үкіметтің қазіргі түзету процесі – тізімдегі адамдардың тізімнен шығару туралы өтініш беруі – Конституцияның Әділ сот процесі туралы ережесінің талаптарына сай келмейді, өйткені бұл процесс «клиенттеріміздің қара тізімге енгізілу себептерін, осы себептердің негізін және бейтарап шешім қабылдаушы алдында тыңдауды жеткілікті түрде қамтамасыз етпейді». Техас штатының сенаттағы көпшілікке ие болған жетекшісі Джон Корнин «террорлық бақылау тізіміне енгізілген адамдар үшін қару сатып алуды 72 сағатқа кейінге шегеру және судья осы уақыт ішінде ықтимал себептер бар деп шешсе, тұрақты тыйым салуға айналуы мүмкін» деген бәсекелестік ұсыныс жасады. Сонымен қатар, 2007 жылғы тергеуде жалған жеке куәліктерді пайдалануға болады, егер талап етілген билетті алып, шығу терминалына кірсе, сондықтан «Ұшуға тыйым салынған тізімде» тұрған адам басқа есіммен саяхаттай алады.
Жалған позитивтер
"Жалған оң нәтиже" - бұл ұшуға тыйым салынған тізімде жоқ жолаушының аты, тізімдегі бір адамның атына сәйкес келіп немесе оған ұқсас болған жағдайда туындайды. Мұндай жағдайда, жолаушыға тізімдегі нақты адамнан өзін ажыратуға мүмкіндік берілмейді, әдетте олардың орта атын немесе туған күнін көрсететін жеке куәлігін ұсынғанға дейін ұшуға рұқсат берілмейді. Кейбір жағдайларда, "жалған оң нәтиже" алған жолаушылар ұшуға жіберілмей қалған немесе ұшаққа үлкермей қалған, себебі олар ұшуға тыйым салынған тізімдегі адам емес екенін оңай дәлелдей алмады.
DHS Саяхатшыларды өтеу жөніндегі тексеру бағдарламасы
DHS Traveler Redress Inquiry Program (TRIP) – ұшаққа отыруы кешіктірілген немесе рұқсат етілмеген, қауіпсіздік бақылау пунктерінде үнемі күшті тексеруден өтетін немесе АҚШ-қа кіруіне тыйым салынған саяхатшыларға арналған рәсім. Олардың үкіметтік тізілімде бар екеніне сенгендіктен немесе оларға олай айтылғандықтан. Саяхатшы Ішкі қауіпсіздік департаментінің веб-сайтында онлайн өтінімді толтырып, оны басып шығарып, қол қойып, бірнеше жеке куәлігін растайтын құжаттардың көшірмелерімен бірге жіберуі керек. Департамент олардың мәліметтерін қарап шыққаннан кейін, олар туралы деректерді түзету қажет болса, түзетулер жасалатынын хабарлайды. TRIP арқылы өтеу іздейтін жолаушыларға «Түзетуді бақылау нөмірі» деп аталатын жазба идентификаторы тағайындалады. Әуе компанияларының брондалау жүйелері Түзетуді бақылау нөмірі бар жолаушыларға брондау жасағанда оны енгізуге мүмкіндік береді. DHS TRIP әуе компаниясына саяхатшының жеке басын растауды жеңілдетуі мүмкін. «Жалған оң» нәтиже берген саяхатшылар, яғни есімдері «Ұшуға тыйым салынған тізімдегі» адамдардың есімдерімен сәйкес немесе ұқсас саяхатшылар, DHS TRIP қолданғаннан кейін де сол есіммен сәйкес келеді, сондықтан олардың интернет немесе билет кассасында тіркелуге немесе автоматтандырылған терминалды пайдалану мүмкіндігі қалпына келтірілмейді. Бірақ, әдетте, бұл әуе компаниясына саяхатшының «Ұшуға тыйым салынған тізімдегі» нақты адам емес екенін анықтауға көмектеседі, әуе компаниясының қызметкері олардың жеке куәлігін тексергеннен кейін. Дегенмен, DHS TRIP кездейсоқ түрде «Ұшуға тыйым салынған тізімге» еніп қалған саяхатшыларға көбінесе көмектеспейді, себебі олардың атын тазалауға жасаған әрекеттері көбінесе нәтижесіз болады, оларға тізімде не үшін екені айтылмайды.
2023 жылы
2023 жылдың 19 қаңтарында швейцариялық хакер maia arson crimew CommuteAir компаниясының Amazon Web Services бұлтты серверінде қоршалмаған түрде сақталып тұрған 1,56 миллион жазбадан тұратын 2019 жылғы «Ұшуға тыйым салынғандар тізімі» мен 250 мың жазбадан тұратын «Таңдаулы тізімге» қол жеткізгенін мәлімдеді.
Пікірталас пен сын
Американдық азаматтық бостандықтар одағы (ACLU) Ұшуға тыйым салынған тізімді және оған ұқсас тізімдерді, осындай тізімдерге енгізілген адамдарға ешқандай хабарлама берілмейтіні үшін ұзақ жылдар бойы сынап келді. ACLU-ның позициясы бойынша, үкімет адамдарға тізімге енгізілуіне наразылық білдіру үшін конституциялық тұрғыдан жеткілікті құралдарды ұсынбады және "үкімет америкалықтарды күдікті террористтер деп танып, олардың халықаралық саяхаттарына тыйым салғанда конституциялық құқықтар қауіпте болады". Ұшуға тыйым салынған тізімге қатысты шағымдардың бірі – тәуекелдік деңгейін есептеуде несиелік есептерді пайдалану. 2005 жылы Транспорттық қауіпсіздік басқармасының (TSA) өкілдері дауға жауап ретінде жолаушылардың тәуекелдік деңгейін анықтау үшін несиелік рейтингтерді пайдаланбайтындарын және АҚШ Конституциясының бірінші және төртінші түзетулерінде кепілденген барлық құқықтарды сақтайтындарын мәлімдеді. Осы даудың ортасында АҚШ Конгресінің Есеп беру кеңсесі CAPPS II жүйесін сынаған есеп жариялады. Бұл ұсыныс толық емес және кешіктірілгенін, сондай-ақ TSA Конгресс анықтаған даму, операциялық және жеке өмірге қатысты мәселелерді шешпегенін атап өтті. 2004 жылдың 14 шілдесінде TSA өкілдері CAPPS II толық сынақтан өткізбей қараудан алынатынын хабарлады. Сыншылар TSA тек "Тіркелген саяхатшы" бағдарламасы деп аталатын, аз дау тудыратын бастапқы нүктені таңдады деп мәлімдеді. TSA сонымен қатар CAPPS I-нің кейбір мәселелерін шешуге және CAPPS II-нің жеке өмірге қатысты мәселелерін болдырмауға арналған "Қауіпсіз ұшу" деп аталатын тағы бір бағдарламаны сынақтан өткізе бастады. 2009 жылдың қаңтар айында Маркус Холмс 9/11 оқиғасынан бері бағдарламаның жалпы құны 536 миллион долларды құрады деп есептеді, ал ықтимал құны 1 миллиард долларға жуық, және ол тізімнің пайдасы шығындарынан асып түсетініне күмән келтірді. 2023 жылғы ақпараттық құпиялықтың жария болуы Ұшуға тыйым салынған тізімнің жеткілікті қауіпсіз еместігі туралы сынды қайта жақтандырды. Сыншылар, егер Ұшуға тыйым салынған тізімді жою мүмкін болмаса немесе тізімге енгізуге шағымдану мүмкіндігі болмаса, Конгресс кем дегенде болашақтағы ақпараттық құпиялықты қамтамасыз ету үшін федералды үкіметтің деректер қауіпсіздігін қарап, жақсартуы керек деп санайды.
Сот іс-әрекеттері
2004 жылдың 6 сәуірінде Америка азаматтық бостандықтар одағы "үкіметтің "ұшуға тыйым салынғандар тізіміне" қарсы жалпыұлттық сот процесін бастады", онда олар "қауіпсіздікке ешқандай қауіп төндірмейтін көптеген бейкүнә саяхатшылардың өз үкіметі оларды террористтер деп есептейтінін және тізімге не үшін енгізілгенін білуге, сондай-ақ ақталғандарын табуға ешқандай мүмкіндіктері жоқ екенін" айтты. 2006 жылы іс келісіммен аяқталды, онда "федералды үкімет Солтүстік Калифорниядағы ACLU-ға адвокаттық шығындарды төлеуге келісті" және "2001 жылдың 11 қыркүйегінен кейін әуежолаушыларды тексеру үшін қолданылатын үкіметтің құпия "ұшуға тыйым салынғандар" тізімі туралы жүздеген құжатты алғаш рет жариялады". 2014 жылдың 24 маусымында АҚШ округтік судьясы Анна Дж. Браун, әуе саяхаты АҚШ Конституциясымен қорғалған "қасиетті" бостандық екенін айтып, талапкерлердің пайдасына шешім шығарды және үкіметке тізімге енгізуге қарсы шағымдану жүйесін өзгертуді бұйырды. 2013 жылдың 2 желтоқсанында Сан-Францискода АҚШ округтік судьясы Уильям Алсуптың сот залында ашық сот отырысы басталды. Үкімет Ибрагимнің тізімге ФБР-дың қателігі салдарынан енгенін мәлімдегеннен кейін, Алсуп 14 қаңтарда "Ибрагимнің сотқа шағымдануға құқығы бар екенін және үкіметтің Ибрагимге оның тізімде бар-жоғын хабарлауын бұйырды" деп шешті. Ибрагимді Сан-Хоседегі McManis Faulkner заң фирмасы қорғады. Ибрагимге сот шығындары үшін 400 000 доллар төленді; 2019 жылдың қаңтарында АҚШ-тың 9-шы апелляциялық соты оның адвокаттары сұраған миллиондаған доллардың "көп бөлігіне" құқығы бар екенін шешті және Алсупқа үкіметтің жаман ниетпен әрекет еткені туралы мәселені қарауды бұйырды. Вирджиния штатының азаматы Гүлет Мохамед 2011 жылы Кувейтте туыстарына барып қайтқанда, жасөспірім кезінде "ұшуға тыйым салынғандар тізіміне" енгізілді. Ол тізімде болғандықтан, визасы біткенге дейін АҚШ-қа қайта орала алмады. Визасының мерзімі өткені үшін Кувейтте ұсталды, онда ол "тергеушілер оны бірнеше рет ұрып-соғып, азаптады" деп мәлімдеді. Кувейт билігі оны АҚШ-қа депортациялауға тырысты, бірақ әуе компаниясы оны ұшаққа отырғызудан бас тартты, себебі ол АҚШ-тың "ұшуға тыйым салынғандар тізімінде" болды және ол түрмеге қайтарылды. Кувейтте тұтқындалған кезде, оның атынан Америка-ислам қатынастары жөніндегі кеңес Вирджиния штатының шығыс округінде сотқа шағым түсірді. Сотқа шағым түсіргеннен кейін, оған АҚШ-қа оралуға рұқсат берілді; АҚШ үкіметі содан кейін істі даулы деп танып, оны тоқтатуға тырысты. 2013 жылдың 28 мамырында 4-ші апелляциялық сот Мохамедтің ісіне қатысты үкіметтің өтінішін қабылдамады. 2014 жылдың 22 қаңтарында судья Энтони Тренга үкіметтің тағы бір өтінішін қабылдамады, бұл істі сотқа жіберуге мүмкіндік берді. 2015 жылы Орегон штатынан Йонас Фикре ФБР-ге оның беделіне зиян келтіргені және "ұшуға тыйым салынғандар тізіміне" енгізілгеннен кейін, оның заңды құқықтарын бұзғаны үшін шағымданды. 2023 жылдың қыркүйегінде АҚШ Жоғарғы соты ФБР-дің сотқа қарсы апелляциясын қарауға келісті.
Басқа елдерде ұшу тізімдері жоқ
Канаданың федералды үкіметі "Жолаушыларды қорғау" бағдарламасының бір бөлігі ретінде өз ұшуға тыйым салынғандар тізімін құрды. Канада тізімі АҚШ-тың ұшуға тыйым салынғандар тізімімен қатар, ішкі және шетелдік барлау деректерін қамтиды. Онда 500-ден 2000-ға дейін адамның аты бар. Сонымен қатар, Канаданың ақпарат алу жүйесі АҚШ-тың "Tuscan" (Tipoff US/Canada) дерекқорының Канаданың барлық шекара күзетшілері мен иммиграциялық қызметкерлеріне берілетінін көрсетті; олар тізімдегі кез келген адамды ұстап алуға, сұраққа алуға, қамауға алуға және кіруге рұқсат бермеуге құқылы. Ұшуға тыйым салынғандар тізімі тек әуежайларда ғана қолданылатын болса, ал "Tuscan" Канаданың барлық құрлық және теңіз шекараларында, сондай-ақ виза және иммиграциялық өтінімдерінде қолданылады. Пәкістанда ұшуға тыйым салынғандар тізімі "Шығуды бақылау тізімі" деп аталады.