Жак Элизе Реклю: Географ, жазушы және анархист

Кіріспе

Француз географы, жазушы және анархист Жак Элизе Реклюс (ʁəkly; 15 наурыз 1830 – 4 шілде 1905) – француз географы, жазушы және анархист. Ол 20 жылға жуық уақыт бойы (1875–1894) өзінің 19 томдық шедеврын – «La Nouvelle Géographie universelle, la terre et les hommes» («Жаңа жалқы география, жер және адамдар») еңбегін жазды. Саяси қызметі үшін Франциядан қуылған болса да, 1892 жылы ол осы еңбегі үшін Париж географиялық қоғамының алтын медалімен марапатталды.

Өмірбаян

Рекл Сант-Фой-ла-Гранде (Жиронда) қаласында дүниеге келді. Ол протестант пасторы мен оның әйелінің екінші баласы еді. Он төрт балалы отбасынан бірнеше бауырлары, оның ішінде географтар Онесим мен Эли Реклус, әдебиет, саясат немесе білімді мамандықтарда танымал болды. Рекл білімін Рейн Пруссиясында бастап, Монтабан протестант колледжінде жоғары оқуын жалғастырды. Ол Берлин университетінде Карл Риттердің география курсын ұзақ оқыды. 1851 жылғы желтоқсан оқиғаларына байланысты Франциядан кетіп, жас кезінде алты жыл (1852–1857) Ұлыбритания, АҚШ, Орталық Америка және Колумбияда саяхаттап, жұмыс істеді. 1853 жылы Луизианаға келген Реклз, Септиме мен Фелисити Фортиердің балаларына олардың Жаңа Орлеаннан өзен жоғары орналасқан Фелисити плантациясында екі жарым жылдай тәрбиеші болып жұмыс істеді. Ол Миссисипи өзенінің дельтасы арқылы өтуі және соғысқа дейінгі Жаңа Орлеан мен штатқа жасаған әсерлерін 1855 жылы жарық көрген «Жаңа Орлеанға саяхат фрагменті» еңбегінде баяндады. Бұл жинақ карталар, жоспарлар мен гравюралармен толыққан. 1892 жылы Париж географиялық қоғамының алтын медалімен марапатталды. Сол кезде ағылшын тілінде де 19 томдық басылым жарық көрді, алғашқы төртеуін Е.Г. Равенштейн, қалғанын А.Х. Кин аударды. Реклдің жазбаларының ерекшелігі – жоғары дәлдік пен көркем әрі ғылыми тұрғыдан құнды баяндау болды. Киркпатрик Сауданың сөзіне сүйенсек, Рекл екі қызына азаматтық немесе діни рәсімдерсіз еркек серіктестерімен «одақ құруға» рұқсат берді, бұл оның көптеген жақындарына ұят болды. Рекл өзі 1872 жылы алғашқы әйелі қайтыс болғаннан кейін еркін одаққа түсті. 1882 жылы ол «Еркін одақтар» атты памфлет жазды, онда некеге қарсы анархистік және феминистік көзқарастарын баяндады. Француз үкіметі Лион Жоғарғы сотынан қудалауды бастап, оны және Петр Кропоткинді Халықаралық қауымдастықтың ұйымдастырушылары ретінде тұтқындады, соңғысын бес жылға бас бостандығынан айырды. Рекл Швейцарияда болғандықтан жазадан құтылды. 1913 жылы Кропоткин Реклусқа деген құрметін білдіріп, Таяу Шығыстағы қақтығыстар туралы сұрақ туғанда «Мен Элизе Реклустың «Жаратылыстану Универсалды Азия, орыс» томын ашар едім» деді. Рекл натуризм мен жалаңаштықтың пайдасы туралы пікірде болды. Ол жалаңаш өмір сүру киім кигеннен гөрі гигиеналық жағынан артықшылыққа ие деп есептеді, терінің жарық пен ауаға толыққанды әсер етуі денсаулыққа пайдалы екенін, осылай ол «табиғи өмірлік күші мен белсенділігін» қайта табуға және иілгіштік пен серіктікке ие болуға мүмкіндік береді деп сақты. Сонымен қатар, ол эстетикалық тұрғыдан жалаңаштықтың жақсырақ екенін, яғни жалаңаш адамдардың көрінісі әдемірек екенін айтты. Оның киімге деген басты қарсылығы моральдық болды, ол киімге деген құмарлықтың жасырылған нәрселерге тым көп назар аударуына әкелетінін ойлады. 1905 жылы, қайтыс болғанға дейін, Рекл «Адам және жер» еңбегін аяқтады, онда бұрынғы жұмыстарын адамзаттың географиялық ортасына байланысты дамуы тұрғысынан толықтырды.

Reclus was born at Sainte Foy la Grande (Gironde). He was the second son of a Protestant pastor and his wife. From the family of fourteen children, several brothers, including fellow geographers Onésime and Élie Reclus, went on to achieve renown either as men of letters, politicians or members of the learned professions. Reclus began his education in Rhenish Prussia, and continued higher studies at the Protestant college of Montauban. He completed his studies at the University of Berlin, where he followed a long course of geography under Carl Ritter. Withdrawing from France due to the political events of December 1851, as a young man he spent the next six years (1852–1857) traveling and working in Great Britain, the United States, Central America, and Colombia. Arriving in Louisiana in 1853, Reclus worked for about two and a half years as a tutor to the children of cousin Septime and Félicité Fortier at their plantation Félicité, located about upriver from New Orleans. He recounted his passage through the Mississippi River Delta and impressions of antebellum New Orleans and the state in Fragment d'un voyage à la Nouvelle Orléans, published in 1855. This compilation was profusely illustrated with maps, plans, and engravings. It was awarded the gold medal of the Paris Geographical Society in 1892. An English edition was published simultaneously, also in 19 volumes, the first four translated by E. G. Ravenstein, the rest by A. H. Keane. Reclus's writings were characterized by extreme accuracy and brilliant exposition, which gave them permanent literary and scientific value. According to Kirkpatrick Sale: Reclus allowed his two daughters to "marry" their male partners without any civil or religious ceremonies, an action causing embarrassment to many of his well wishers. Reclus had himself entered a free union in 1872, after the death of his first wife. In 1882 he also wrote Unions Libres, a pamphlet which detailed his anarchist and feminist objections to marriage. The French government initiated prosecution from the High Court of Lyon, arrested him and Peter Kropotkin as the International Association's organizers, and sentenced the latter to five years' imprisonment. Reclus escaped punishment as he remained in Switzerland. In a 1913 piece, Kropotkin, in admiration of Reclus, said that if anyone asked about the conflicts of the Middle East, that "I should merely open the volume of Elisée Reclus's Geographie Universelle L'Asie, Russe "

Reclus had strong views on naturism and the benefits of nudity. He argued that living naked was more hygienic than wearing clothes; he believed that it was healthier for skin to be fully exposed to light and air so that it could resume its "natural vitality and activity" and become more flexible and firm at the same time. He also argued that from an aesthetic point of view, nudity was better: naked people were more beautiful. His principal objection to clothing was, however, a moral one; he felt that a fixation with clothing caused excessive focus on what was covered. In 1905, shortly before his death, Reclus completed L'Homme et la terre, in which he rounded out his previous works by considering humanity's development relative to its geographical environment.

Жеке өмір

1858 жылдың 11 наурызында ол Францияның Ұлы Шығысына қарайтын шотландтық ритуалдық масондық ложасы «Лес Эмуль д’Хирам» қатарына қабылданды. Оның інісі де жаңа ғана масондық шомылдыру рәсімінен өтіп, осы оқиғаға қатысты. Ол масондық рухани жолдың бастапқы дәрежелерінде болды. Рекл үйленді және екі қызы болды. Ол Бельгияның Брюгге қаласына жақын Торхут қаласында қайтыс болды.