Кіріспе
Орта ғасырдағы еуропалық коммуналар орта ғасырдағы Еуропада қала немесе қаланың азаматтары арасында өзара қорғанысқа (физикалық қорғаныс және дәстүрлі бостандықтарды қорғауға) ант беру түрінде болды. Олардың ұйымдасу формалары мен құрамы әртүрлі болды. Коммуналар алғаш рет 11 ғасырдың соңы мен 12 ғасырдың басында жазылған, кейіннен кең таралған құбылысқа айналды. Олардың дамуы Солтүстік Италияның орталық бөлігінде одан да жоғары болды, онда олар жартылай демократияға негізделген қала-мемлекеттерге айналды. Сол уақытта Германияда олар жергілікті ақсүйектерден тәуелсіз еркін қалаларға айналды.
Medieval communes in the European Middle Ages had sworn allegiances of mutual defense (both physical defense and of traditional freedoms) among the citizens of a town or city. These took many forms and varied widely in organization and makeup. Communes are first recorded in the late 11th and early 12th centuries, thereafter becoming a widespread phenomenon. They had greater development in central northern Italy, where they became city states based on partial democracy. At the same time in Germany they became free cities, independent from local nobility.
Этимология
"Коммуна" деген ағылшын және француз сөздері латын жазбаларында әртүрлі формаларда кездеседі. Олар ортағасырлық латын тілінен шыққан communia сөзінен, "коммуна" сөзінің көпше түрінен (ортақ нәрсе, қауым, мемлекет) пайда болған, ал ол communis (ортақ) сөзінен туындаған есімдік. Алғашқы түбірі – протоиндоевропалық *mey (өзгерту, алмасу). Егер автономия зорлық көтерілісі мен биліктен құлату арқылы жеңілсе, коммунаны конспирация (құпия қастандық) деп атаған.
Шығу тегі
10 ғасырда Батыс Еуропаның бірнеше аймағында шаруалар қабырғамен қоршалған елді мекендерге қарай ұмтыла бастады, себебі ауыл шаруашылығындағы жетістіктер (үш егістік жүйесі) өнімділікті арттырып, күшті бәсекелестікке әкелді. Орталық және Солтүстік Италияда, Прованс және Септиманияда көптеген ежелгі рим қалалары сақталған – көшелерінде шөп өскенмен, олар негізінен діни округтің немесе алыс патшалықтың немесе империялық биліктің жергілікті өкілі ретінде әкімшілік орталықтар болып табылды. Төменгі елдердегі кейбір жаңа қалалар алыс саудаға негізделді, олардың негізгі өнімі – жүн мата жасау өнеркәсібі. Осындай қалалардың орналасқан жері көбінесе графтардың, епископтардың немесе аумақтық аббаттардың бекінілген қалалары болды. Мұндай қалалар Рейн аймағында да құрылды. Басқа қалалар қарапайым сауда орталықтары болды. Мұндай қала тұрғындары заңсыз ақсүйектер мен қарақшылардан қорғануға мұқтаж болды, бұл ортақ қабырғалардың артында жиналуының бір себебі болды, сонымен қатар өз бостандықтарын, өз істерін жүргізу және реттеу еркіндігін, сондай-ақ епископтың, аббаттың немесе графтың еріксіз салық салуынан және мазақтауынан қорғануға ұмтылды. Бұл – базарымызды өткізу құқығы сияқты негізгі құқықтарды қамтамасыз ететін жарлықтар алу үшін күрестің ұзақ процесі еді. Мұндай жарлықтар көбінесе жергілікті билік емес, қалаларды одақтас ретінде пайдалануды үміттене білген патша немесе императордан сатып алынды немесе берілді. Қабырғалы қала ең кішкентай деңгейдегі корпоративтік араласудың құнымен тікелей шабуылдан қорғаныс берді, бірақ қала тұрғыны қала қабырғасынан шыққаннан кейін (әйелдер көбінесе саяхаттамағандықтан) ауылдағы көбінесе қатыгез және заңсыз ақсүйектердің ықпалына ілесе алмайтын еді. Ортағасырлық Еуропаның көп бөлігінде қорғаныспен қамтамасыз ететін орталық билік болмағандықтан, әрбір қала қала қабырғаларының ішінде де, сыртында да азаматтарын қорғауға міндетті болды. Осылайша қалалар өздерін басқарушы корпорацияларға айналдырудың құқықтық негізі болған коммуналарды құрды. Көп жағдайда коммуналардың дамуы қалалардың дамуымен байланысты. Алайда, Франция мен Англияда ауыл тұрғындарының ортақ мүдделерін қорғау үшін құрылған ауылдық коммуналар да болды. Коммуналардың мәні – өзара қорғанысқа берілген ант. Коммуна құрылған кезде, барлық қатысушы мүшелер жиналып, қоғамдық рәсімде ант берді, қиындық кезінде бір-бірін қорғауға және қала ішіндегі тыныштықты сақтауға уәде берді. Коммуна қозғалысы 10 ғасырда басталды, Форли сияқты бірнеше ертеректегі мысалдар (889 жыл болуы мүмкін) болды және сол кезде Еуропаның ең урбанизацияланған халқына ие болған Солтүстік Италияда 11 ғасырда күшейді. Содан кейін 12 ғасырдың басында Францияға, Германияға, Испанияға және басқа елдерге тарады. Англия мемлекеті өте орталықтандырылған болғандықтан, қауымдық қозғалыс негізінен еншілес қауымдарда, қолөнершілер мен саудагерлердің гильдияларында және монастырларда көрініс тапты. 12 ғасырдан бастап Англия мен Францияда мемлекеттік шенеуніктер кеңінен тарады, ал Киелі Рим империясы қалалардың, рыцарлардың, фермерлік республикалардың, билеуші епископтардың және император иелерінің үлкен иеліктерінің коммуналдық коалицияларымен басқарылды. Шығыс Еуропада Киев Русінің бөлінуі Новгород (1136-1478) және Псков (1348-1510) сияқты вече коммуналарының пайда болуына мүмкіндік берді. 1300 жылға қарай Франциядағы әр төрт қалалық қауымдастықтың бірі қала әкімдері мен эшевиндердің (Солтүстік Франция) немесе консулдар мен жураттардың (Оңтүстік Франция) басқаруында болды және бұл көрсеткіш қала қабырғаларын салудың қаржылық талаптарының нәтижесінде келесі 2 ғасырда тез өсті. Көптегендерге жиналыс өткізу құқығы берілді, ал атқарушы билік көбінесе сайланған бір лауазымды тұлғада, әкім немесе бірінші консулда шоғырландырылды, оған кеңесші орган – кеңес көмектесетін. Сайлау көбінесе жергілікті бай саудагерлердің элитасына ғана шектелді. Ортағасырлық Испанияда қалалық қауымдастықтар өздерінің concejo abierto немесе меншік иелерінің ашық кеңесі арқылы өзін-өзі басқаратын. Үлкен қалалар билікті регидорларға (қала кеңесшілері) және алкальделерге (заң қызметкерлері) тапсырды, олар қала мен оны қоршаған жерлерді бір қауымдастық ретінде басқарады. Орта ғасырдан кейін фракциялық қақтығыстарды шешу үшін лауазымды адамдарды таңдау сайлаудан кездейсоқ таңдауға (sortition) ауыстырылды. Кантабрияда Бургос бастаған теңізшілердің қауымдастығы Марш қауымдастығын (Hermandad de las Marismas) құрды, ол Ганза одағына ұқсас ұйым болды. 1470 жылдары Санта Германдад немесе Ысқырық Ағайындығы құрылды, онда барлық муниципалитеттер сауданы қорғау үшін құқық тәртібін үйлестіретін бас жиналысқа өкілдер жіберді.
(1348 1510). One in four urban communities in France were under the administration of mayors and échevins (Northern France) or consuls and jurats (Southern France) by 1300, and this number increased rapidly in the next 2 centuries due to the financial demands of city wall building. Many were granted the rights to assembly, and executive power was often concentrated in one elected official, the mayor or first consul, with an advisory body of conseils. Election was often restricted to the wealthy local merchant elite. In medieval Spain, urban communities were self governing through their concejo abierto or open council of property owners. The larger towns delegated authority to regidores (town councillors) and alcaldes (law officers), who managed the town and the surrounding lands as one communidad. After the Middle Ages, selection of officials was changed from election to sortition, in order to resolve factional conflict. In Cantabria, seafaring towns led by Burgos formed the Hermandad de las Marismas (Marsh brotherhood), an organisation similar to the Hanseatic league. In the 1470s the Santa Hermandad or Holy Brotherhood was formed, in which all municipalities sent representatives to a junta general which would coordinate law enforcement to protect trade.
Ауылдық коммуналар
Ортағасырлық ауылдық коммуналардың дамуы қорғаныс қажеттіліктерінен гөрі, ортақ пайдаланымдағы жерді басқару үшін бірлесіп жұмыс істеу қажеттілігінен туындады. Орталық үкімет әлсіз болған кезде коммуналар, әдетте, өз аумақтары арқылы өтетін жолдардың қауіпсіздігін қамтамасыз ету үшін құрылды, бұл сауда-саттыққа мүмкіндік берді (Landfrieden). Орта ғасырдағы ең сәтті қауымдардың бірі Готтард асуының солтүстігіндегі альпілік аңғарлардағы қауым болды. Бұл кейіннен Ескі Швейцария Конфедерациясының құрылуына әкелді. Швейцарияда көптеген келісімшарттар болды: конфедерацияға қосылған әрбір жаңа кантон үшін жаңа келісім жасалды. Швейцарияның Эйдгеноссафентінен басқа, Тироль графтығында ұқсас ауылдық альпілік коммуналар болды, бірақ оларды Габсбургтер үйі жойды. Басқа да осындай ауылдық коммуналар Граубюнденде, француз Альпі тауларында (Эскартон республикасы немесе Бриасонна), Пиренейде, Солтүстік Францияда (Румаре), Солтүстік Германияда (Фризия және Дитмаршен), сондай-ақ Швеция мен Норвегияда пайда болды. Бұл Уолсердің отарлануымен де байланысты. Пиреней ауылдары, мысалы Висдесос, көптеген таулы қауымдар сияқты, Францияның солтүстігіндегілерге қарағанда әлдеқайда көп бостандықтарға ие болды. Фуа графтары осы ауылдарға өз консулдары арқылы басқару құқығын, азаматтық және қылмыстық сот төрелігін мойындайтын жарғылар берді, сондай-ақ ормандарды, суларды, кендерді, жайылымдарды, тауларды, шалғынды жерлерді пайдалану үшін алымдардан босатылды. Олар тіпті Франция патшасы Филипп IV-ге салық төлеуге қарсы сот ісін жеңіп алды. Валле-д'Аспе – бұл Пиренейдегі тағы бір ортағасырлық республика, Акуста орналасқан және Беарн виконттарының билігінде болған. Республиканың құқықтары король Людовик XIII Беарнды Францияға біріктірген кезде расталды. Бұл қауымдастықтар табиғи оқшаулауда және феодалдық тәртіптің араласуға қызығушылық танытпауының нәтижесінде гүлденді, әсіресе Батыс Пиренейде, мысалы Валле-д'Аспе (өз заңгерлері басқарған), Валле-д'Оссау, сондай-ақ Каутеретс аңғарындағы тәуелсіз заң шығару жиналыстары немесе Валле-д'Азун. Безиу деп аталатын бұл қауымдар басқа ауылдармен келісімдерге қол қойып, жайылымдарға қол жеткізуді реттеді. Кейбір Оңтүстік Еуропаның ортағасырлық коммуналары итальяндық үлгіге ұшырады, бірақ көптеген солтүстік коммуналар (соның ішінде Готтард асуының солтүстігіндегі швейцариялық коммуналар) итальяндықтардан бірдей уақытта және тәуелсіз дамыған болуы мүмкін. Ортағасырлық ауылдық коммуналардың тек азы ғана императорлық тікелейлікке ие болды, онда олар тек патшаға немесе императорға бағынған болар еді; көпшілігі әлі де белгілі бір дәрежеде алыс немесе жақын феодалдардың бағынышында болды.
Италиядағы даму және Еуропадағы құлдырау
XI ғасырда Солтүстік Италияда жаңа саяси және әлеуметтік құрылым пайда болды. Коммуналар пайда болған көптеген жерлерде (мысалы, Франция, Ұлыбритания және Фландрия) олар монархиялық мемлекеттерге сіңіп кетті. Бірақ Солтүстік және Орталық Италияда ортағасырлық коммуналар тәуелсіз және күшті қала-мемлекеттерге айналды. Бұл коммуналардың феодалдық билеушілерінен бөлініп кетуі 12-шы және 13-шы ғасырларда Рим папасы мен Киелі Рим императоры арасындағы Инвеститура таласы кезінде болды. Милан ломбард қалаларын Киелі Рим императорларына қарсы жетектеп, оларды жеңіп, тәуелсіздікке қол жеткізді (Легнано шайқасы, 1176 жыл, және Парма шайқасы, 1248 жыл). Осы уақытта Венеция, Пиза және Генуя республикалары Жерорта теңізінде өздерінің теңіз империяларын құрды (1204 жылы Венеция Төртінші крест жорығында Византия империясының үштен бірін жаулап алды). Флоренция, Парма, Феррара, Верона, Падуа, Лукка, Сиена, Мантуя және басқа қалалар көршілерінің есебінен тұрақты мемлекеттер құра алды, олардың кейбіреулері қазіргі заманға дейін сақталды. Оңтүстік Италияда, ол кезде Сицилия Корольдігін құраған, автономды коммуналар сирек кездесті, Сардиниядағы Сассари Республикасы – солардың бір мысалы. Киелі Рим империясында императорлар әрқашан басқа күшті тұлғалармен күресуге мәжбүр болды: бір жағынан жер билеушілері, екінші жағынан қалалар мен коммуналар. Императорлар өздерінің және императорлық монархияның беделін нығайту үшін үнемі саяси (әдетте әскери емес) күрестер жүргізді. 1356 жылғы Алтын бұқашада император Карл IV кез келген одақтарды, конфедерацияларды және құпия келісімдерді заңсыз деп жариялады, бұл әсіресе қалалар лигаларын, сондай-ақ ауылдық жерлерде пайда болған коммуналық лигаларды қамтыды. Көптеген қалалар лигалары кейіннен таратылды, кейде күшпен, ал қайта құрылған жағдайда олардың саяси ықпалы айтарлықтай төмендеді. Дегенмен, осы коммуналардың кейбіреулері (мысалы, Франкфурт, Нюрнберг, Гамбург) Германияда ғасырлар бойы сақталды және Киелі Рим императорларының дербес қала-мемлекеттеріне айналды (Бос императорлық қала туралы қараңыз).
Коммунализм
Анархист Питер Кропоткин ортағасырлық қауымдастықтар мен олардың гильдиялық жүйесінде көрінген өзара көмек және өзара қорғаныс принциптері қазіргі коммунизм мен социализмдегі ұжымдық өзіндік қорғаныс сезімімен сабақтас екенін айтты.